“Мукучу” сопхуоһу сайдыы суолугар таһаарбыт Егор Саввинов

Кэбээйи оройуонун “Мукучу” сопхуос тэриллэн үлэлээбитэ 60 сылын туолар. Онон сибээстээн Мукучу нэҺилиэгин библиотеката онно хабааннаах материаллары хомуйан быыстапка тэрийэн дьон көрүүтүгэр таһаарар.

Мин өрдөөҥҥүтээҕи суруйуубар сигэнэн “Мукучу” сопхуоһу тэрийбит, үлэтин саҕалаан, сайдыы суолугар таһаарбыт сиэрдээх олох үтүө холобурун ыччакка хаалларбыт Саввинов Егор Иванович туһунан ахтан-санаан ааһарга быһаарынным.

«Төрөөбүт дойду хантан саҕаланарый?» — диэн тыллардаах поэт Михаил Матусовскай хоһоонун соторутааҕыта норуот таптаан ыллыыра, истэрэ. Ол хоһооҥҥо ити боппуруоска эппиэтэ кытары баара: «Ыаллыы олорор эрэллээх доҕотторгуттан, тиэргэниҥ ааныгар турар олох мастан, дьиэҥ таһыгар үүммүт хатыҥ мастан», — диэн.

Ол эбэтэр дойдуҥ остуоруйата төрөөбүт алааскыттан, төрүттэриҥ, аймах-билэ дьонуҥ, доҕотторуҥ, биир дойдулаахтарыҥ олорон ааспыт олохторуттан саҕаланарын өйдүөх тустаахпыт. Олорон, үлэлээн ааспыт урукку көлүөнэ дьон түбүктээх үлэлэрэ аныгы көлүөнэ ыччат олоҕо тупсарын, дойдубут сайдарын туһугар анаммыта.

Ханнык баҕарар обществоҕа көлүөнэлэр ситимнэрэ диэн өйдөбүл баар. Ол ситим ханна күүстээх сиригэр общество түмсүүлээх, дьоно-сэргэтэ ордук сайдыылаах, олоҕун духовнай, материальнай таһыма ордук үрдүк буолар. Сүрүн биричиинэтэ — аҕа көлүөнэ бастыҥ дьонун ыра санааларын олоххо киллэриигэ ыччат турунуута, оччотооҕу үлэ-хамнас тэрээһинин, олоҕу оҥостууга сатабылын, сайдыыга күүстээх дьулуурун утумнааһын буолар. Улуус, нэһилиэк чулуу дьонун, үтүөкэннээх үлэһиттэрин ааттарын үйэтитии үгэскэ кубулуйдаҕына аныгы уонна кэлэр кэнчээри ыччакка үтүө сабыдыаллаах буолара чахчы.

Киһи быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө-мааны өйдөбүлү хаалларбыт, үлэһит быһыытынан сатабыллааҕынан аныгы ыччакка үтүө холобур буолар дьонтон биирдэстэринэн Кэбээйин аҕа көлүөнэтин  биир үтүөкэннээх бэрэстэбиитэлэ Саввинов Егор Иванович буолар. Егор Иванович Саввинов 1933 сыл олунньуга Кэбээйи оройуонун I Лүүчүн нэһилиэгэр Иван Семенович уонна Мария Алексеевна Саввиновтар дьиэ кэргэннэригэр  төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ нэһилиэккэ ытыктанар  ыаллар этэ. Ийэтэ сэрии ыар сылларыгар “Кыһыл Арыылаах” холкуоска  үс аҥаар сыл  устатыгар бэрэссэдээтэлинэн сатабыллаахтык үлэлээн, биир дойдулаахтарын  огдолуппакка, хоргуппакка кыырыктаах сэрии сылларын этэҥҥэ туораппытын туһунан билиҥҥэ диэри махтанан кэпсииллэр. Аҕата Иван Семенович, доруобуйатынан мөлтөөтөр да нэһилиэк общественнай үлэтигэр актыыбынайдык кыттара, өр сыл нолуогабай агент быһыытынан үлэлээбитэ. Бииргэ төрөөбүт балта, кэлин мин кэргэним буолбут Татьяналыын, төрөппүт таптала, кыһамньыта диэни билэн улааппыттара. Ону сэргэ, оччотооҕуга кыанар эр дьон сэрии толоонугар кыргыһа барбыттарынан, холкуоска үлэһит илии тиийбэт буолан, үлэ кыһалҕатын, үлэттэн үөрүүнү даҕаны эрдэ билбиттэрэ.

Егор кэлин Бүлүүтээҕи педучилищены бүтэрэн төрөөбүт нэһилиэгэр  I Лүүчүҥҥэ оскуола сэбиэдиссэйинэн бэйэтин үлэтин саҕалаабыта уонна олохтоох нэһилиэнньэттэн бастакынан учуутал аатын ылбыта. Кини учууталлыы сылдьан ССКП кэккэтигэр киирбитэ. Үөлээннээхтэрэ кэпсииллэринэн, Егор олохтоох комсомольскай тэрилтэҕэ сэкирэтээринэн талыллан үлэ үөһүгэр түспүт, ыччат лидерынан буолбут. Комсомольскай үлэ ис хоһоонун үчүгэйдик баһылаан, бэйэтэ олоххо саҥалыы көрүүлээх буолан, ыччакка сөбүлэппит уонна кэлин түөрт сыл устатыгар бастаан Сталин аатынан холкуоска онтон 9 нэһилиэги хабар бөдөҥсүйбүт  “Кэбээйи” сопхуоска босхоломмут комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээринэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.

Мин ол кэмҥэ эмиэ Сунтаарга комсомол райкомун сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан 1961 сыллаахха күһүн Бүлүү куоракка буолбут комсомол актыбыыстарын Бүлүү зонатынааҕы мунньахтарыгар кытта сылдьан Егор Ивановиһы кытары аан бастаан билсэн турабын.  Онно олус чугастык бодоруспатахпыт эрээри, хаста даҕаны мунньах быыһыгар көрсөн кэпсэтэн, кинини биир биллэр-көстөр, олохтоох тыллаах-өстөөх, санаатын чуолкайдык этэр-тыынар комсомольскай үлэһит быһыытынан өйдөөн хаалбыппын.

Кэнники 1962 сыл сэтинньитигэр Бүлүүтээҕи 5 оройуону хабар бөдөҥсүйбүт территориальнай-производственнай управлениеҕа ЫБСЛКС обкомун комсомольскай тэрийээччитинэн үлэлии сылдьан, Кэбээйи оройуонун Мукучу отделениетыгар командировкаҕа кэлэ сылдьыбытым.

Онно Егор Иванович  отделение управляющайынан саҥа үлэлээн эрэр эбит этэ. Оччолорго отделение сопхуос кииниттэн ыраах олорор буолан, производство сайдыытыгар ситэ болҕомто ууруллубатаҕынан материальнай база мөлтөҕүн, техника аҕыйаҕын кэпсээбиттээх. Онно саҥа үлэтин саҕалаабыт эдэр киһи үлэҕэ элбэх былааннардааҕын, бастатан туран, хотоннору туттарыыны, племенной үлэни саҕалыыр баҕалааҕын эппитин өйдүүбүн.

Дьэ, кэнники дьыллар-күннэр ааһан истилэр. Мин Егор Иванович Саввинов бииргэ төрөөбүт балтын, комсомольскай үлэнэн билсиһэр кыыспын Татьяна Ивановнаны  Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан көрсөн, таптаһан ыал буолбуппут.

Ити биһиги туспутугар үөрүүлээх кэмтэн ыла 60 сыла аҕыйах хонугунан буолуоҕа.  Саҥа ыал буолбут сыбаайбабытын оруобуна 60 сыл анараа өттүгэр кэргэним дойдутугар Мукучуга оҥорбуппут. Дьэ, онно  Егор Иванович биһигини үөрэн-көтөн көрсүбүтэ. Аймахтарын, чугас дьонун мунньан маанылаах сыбаайбаны бэйэтинэн тэрийбитэ, уруу-аймах, чугас  дьоннорунан эҕэрдэ үтүөтүн, алгыс ырааһын, кэскиллээҕин этиттэрбитэ.

Эһиилигэр сайын каникул кэмигэр Мукучуга кэлэ сырыттахпытына миигин, соҕотох күтүөтүн, атынан сылдьан Мукучу, Арыылаах, Мастаах сирдэринэн анаан-минээн сырытыннарбыта, билиһиннэрбитэ.  Сирин-уотун, дьонун-сэргэтин остуоруйаларын, кырдьаҕастар кимтэн кииннээхтэрин, хантан хааннаахтарын олус өйдөнүмтүөтүк, ылыннарыылаахтык  кэпсээбитэ. Сирин-дойдутун дириҥник таптыырын, отделениета сайдарыгар элбэх былааннардааҕын билбитим. Ол кэпсээн быыһыгар, Егор Иванович аҕатын төрдүнэн Николай Якутскай “Төлкө” диэн айымньытыгар кэпсэнэр Никииппэр кулуба сиэнэ буоларын  туһунан маҥнай истибитим.  Егор Иванович отделениетын кылгас кэм иһигэр сопхуос бастыҥ үлэлээх кэллэктиибигэр сайыннаран таһаарбыта. Били урут этэр былааннарын олоххо киллэрэн учаастак аайы аныгылыы тииптээх, механизацияланар кыахтаах хотоннор тутуллубуттара, элбэх техника ылыллыбыта.

Кэскиллээх эдэр үлэһити таба көрөннөр 1968 сыллаахха Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттара. Үөрэҕин бүтэрэн, бөдөҥсүйбүт “Кэбээйи” сопхуоска  партком сэкирэтээринэн талыллыбыта. Онно үлэ кэллэктииптэригэр, ордук бөдөҥсүйбүт фермалар үлэһиттэрин ортотугар  агитационнай-маасабай үлэ, социалистическай куоталаһыы үрдүк таһымҥа ыытылларын туһунан биирогэ үлэлээбит дьонноро ахтан-санаан ааһаллар.

Өссө ол сыллартан төрөөбүт нэһилиэгэ сайдарын туһугар  Мукучуга туспа  сопхуос тэриллэрэ наадатын толкуйдуур эбит этэ. Ону кини Мукучу Кэбээйиттэн  ырааҕынан салалта тиийэрэ бытаанын, сирэ-уота киэҥинэн, суола-ииһэ суоҕунан  быһаарара, сопхуос специалистарын көмөтүнэн анал расчеттары оҥотторор эбит этэ.  Онно олоҕуран кэнники ССКП обкомугар, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр туспа сопхуос тэриллэр кыахтааҕын дакаастаан уонна туруорсан сыһыарыылаах суруктары, докумуоннары ыыталаабыта. Бэйэтэ  мунньахха тиийдэҕинэ ити туруорсар боппуруоһун  туһааннаах тэрилтэлэргэ санатара. Инньэ гынан 1976 сыллаахха “Мукучу” сопхуос тэриллибитэ. Сопхуоска биэс нэһилиэк киирэрэ,  бөдөҥ сопхуостар ахсааннарыгар киирэрэ. Бэйэтэ баҕаран туран  туруорсан тэриттэрбит сопхуоһугар дириэктэринэн анаммыта.  Дьэ, санаабыт санаата, баҕарбыт баҕата туолан, төрөөбүт дойдутугар улахан үөрүүнэн үлэтин саҕалаабыта. Олохтоох нэһилиэнньэ туспа сопхуос тэриллибититтэн уонна бэйэлэрин уоллара саҥа сопхуос дириэктэрэ буолбутуттан санаалара үрдээбитэ.

Сопхуос үлэлиир хайысхата – сүөһү, сылгы, килиэккэлээх кыыл иитиитэ буолбута. Туох, ханнык иннинэ республикатааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай институтун специалистарын ыҥыран сопхуос сайдар кэскиллээх былаанын оҥотторбута, үлэлэрин үчүгэйдик билэр специалистары, дьоҕурдаах отделениелар управляющайдарын, биригэдьиирдэрин сүүмэрдээбитэ. Бииргэ, түмсүүлээхтик үлэлиир кэллэктииби тэрийбитэ.

Хотоннору оччотооҕунан аныгылыы ирдэбилгэ эппиэттиир гына реконструкциялатан, сүөһү иитиитигэр механизацияны киллэриини саҕалаабыта. Сири тупсаран оҥорууну, сүөһү аһылыгын базатын бөҕөргөтүүнү ылсыбыта.  “Мукучу” сопхуос бастыҥ механизатора  Капитонов оттуур звенота республикаҕа киэҥник биллибитэ… Сопхуоска оттооһун, сиилэстээһин үлэтэ толору механизацияламмыта. Элбэх тутуу үлэтэ барбыта. Бөдөҥ хотоннортон ураты ферма үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрин тутуу саҕаламмыта. Бөһүөлэктэргэ дьон олорор чааһынай дьиэлэрин тутуу  ол саҕана сопхуос өттүттэн өйөнөр буолан күүскэ барбыта. Уопсайынан эттэххэ,  “Мукучу” сопхуос Егор Иванович Саввинов салалтатынан биир бастыҥ үлэлээх сопхуоһунан  оройуоҥҥа эрэ буолбакка, республикаҕа эмиэ ааттанар буолбута.

Мөлтөх производственнай базалаах, кэмчи техникалаах, суола-ииһэ суох, оройуон саамай кытыы нэһилиэктэрин базатыгар тэриллибит саҥа совхоһу атаҕар туруоруу, финансовай-хаһаайыстыбаннай өттүнэн бөҕөргөтүү, производственнай базаны, социальнай объектары тутуу — ити барыта элбэх сүүрүүнү-көтүүнү, боппуруостары араас таһымнаах салалталарга туруорсууну, күүстээх тэрийэр үлэни ирдиирэ. Егор Иванович ити соруктары быһаарыыга туох баар күүһүн-күдэҕин, билиитин-көрүүтүн уурбута, үлэҕэ опытын туһаммыта. Таһаарыылаах үлэтинэн дьон-сэргэ махталын ылбыта. Элбэх саҥа социальнай, производственнай объектар тутуллубуттара, бырайыактаммыттара. Производство тосту үрдээбитэ. Сопхуос рабочайдара, нэһилиэнньэ барыта олохторо тупсарын туһугар түбүгүрэн туран тахсыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Егор Иванович оройуон салалтатыгар, республика тыатын хаһаайыстыбатын биир бастыҥ үлэлээх бөдөҥ салайааччытын быһыытынан биллибитэ. Хомойуох иһин, үлэтин саамай үгэнигэр сылдьан, 47 сааһыгар ыарахан ыарыыттан олохтон эрдэ барбыта. Элбэх былааннара, баҕа санаалара, бэйэтин кэмигэр олоххо киирбэккэлэр, кэлиҥҥи кини дьыалатын салҕааччы кадрдар ситэрбиттэрэ. Ордук чорботон, «Мукучу» сопхуос директорынан үлэлээбит Онопров Степан Ильич үлэтин бэлиэтиэхпин баҕарабын. Кини «Мукучу» сопхуос маҥнайгы директора Саввинов Егор Иванович саҕалаабыт дьыалатын сайыннаран, совхоһу салгыы бөҕөргөтүүгэ биллэр-көстөр үлэни ыыппыта. Ол кэмнэргэ, 1986-88 сылларга, Госагропром комитетын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы — министр дуоһунаһыгар үлэлиир кэммэр Степан Ильич «Мукучу» сопхуоска объектары тутууну, техниканы биэриини ылыннарыылаах туруорсуутун өйүүр буоларым.

Егор Иванович Саввинов бэйэтин бириэмэтигэр ССКП райкомун чилиэнинэн, райсовет депутатынан хас да төгүл талыллан үлэлээбитэ, Кэбээйи оройуонун социальнай-экономическай сайдыытыгар дьоһун кылаатын киллэрбитэ.

Егор Иванович иллээх-эйэлээх, элбэх оҕолоох ыал тапталлаах аҕалара этэ. Кэргэнэ Аграфена Николаевна өр сылларга Мукучу,  I Лүүчүн нэһилиэктэригэр фельдшерынан, акушерканан үлэлээн дьон-сэргэ ытыктабылын, махталын ылбыта. Өр  сыллаах ситиһиилээх үлэтинэн оройуон бочуоттаах олохтооҕун үрдүк аатын ылбыта. Егор Ивановисч, Аграфена Николаевна биэс оҕону төрөтөн, үөрэтэн, үлэһит, ыал ийэлэрэ-аҕалара оҥортообуттара. Элбэх сиэннэрдээхтэр, хос сиэннэрдээхтэр. Билигин инилэр ыччаттара, сиэннэрэ үөрэхтэнэн, дьиэлэнэн-уоттанан, оҕолонон-урууланан, үлэлээн-хамсаан төрөппүттэрин үтүө дьыалаларын салгыы сылдьаллар, кинилэр ааттарын үйэтитэллэр.

Түмүгэр, улуус салалтатыгар этии быһыытынан биир боппуруоһу таарыйабын

Улуус, нэһилиэк салалтата Саввинов Егор Иванович туһунан үтүө өйдөбүлү кэриэстиир. Ол туоһутунан 2012 сылтан тэрээһиннээхтик ыытыллар улуустааҕы дистанционнай Саввинов Е.И. аатынан  педагогическай ааҕыылар буолаллар. Олохтоохтор ону биһирииллэр уонна  I Лүүчүн (Баҕадьа) оскуолатыгар Е.И. Саввинов аата иҥэриллэрин кэтэһэллэр.

Егор Иванович киһи быһыытынан көнө-мааны майгылаах, сэмэй быһыылаах, эппит тылыгар турар, аһыныгас санаалаах, этэргэ дылы, киһи эрэнэр киһитэ этэ.

Егор Иванович, Аграфена Николаевна куруук ыалдьыттаах, хоноһолоох буолаллара. Кинилэр сылаас, минньигэс астара, сэһэннэрэ-ыаһахтара, болҕомтолоро хайа баҕарар ыалдьыты астыннарар киэҥ тэлгэһэлээх, үрдүк өһүөлээх, ичигэс оһохтоох, мэлдьи астаах остуоллаах, дьоһун-мааны ыал  биир дойдулаахтарын ытыктабылынан туһаналлара.

Кини олохторун ис хоһооно эдэр көлүөнэ ыччакка, кинилэр үүнүүгэ-сайдыыга тардыһыыларыгар, кэрэ сиэрдээх олоххо дьулуһууларыгар үтүө холобур буолуоҕа.

Климент Иванов,

госсулууспа бэтэрээнэ,

Саха Республикатын бочуоттаах гражданина

УлуусМедиа