Үүтээн сэһэнэ: “Өстөөхтөрбүн кытта биир дьиэҕэ хонон турбутум…”

Күһүөрү кыһынҥы халлаан суһуктуйан барда. Кыырпах даҕаны былыта суох халлааҥҥа мичиҥнии умайа турбут сулустар сырдыкка баһыйтаран, биир-биир умуллан, өлбөөдүйэн сүтэн истилэр. Халыҥ тыа үрдүттэн салаа тардыстан түһэр балачча киэҥ аппалардаах-көҥүстэрдээх үрүйэ төрдүгэр, харыс кэриҥэ көмнөҕү бүрүммүт харыйа булкаастаах титирик ойуур быыһыгар саһан турар үүтээн үөлэһиттэн үрүҥ буруо сыыйыллан тахсар.

Үүтээн хаҥас өттүн диэки лаабыс үрдүгэр булчуттар маллара бириһиэнинэн сабыллан турар. Ол анныгар күөрт ыт түүрүллүөҕүнэн түүрүллэн сытан, халҕан тыаһа хаахынаабытыгар уһуктан, кулгаахтарын чөрөтөн олоотоото. Лаглайбыт харыйа төрдүгэр сыппыт маҥан дьүһүннээх эдэр ыт, Чолбон, туран, тыыллаҥнаата уонна аа-дьуо үүтээн аанын диэки хааман барда.

– Хайа, доҕоор, тоҥнуҥ дуо? – Сааба оҕонньор “көҕүрэттэн” бүтэн, ыстаанын тардына туран, чугаһаан кэлбит ытын имэрийэн ылла уонна үүтээнҥэ киирэн, холумтаҥҥа турар ылтаһын чаанньыгы билиитэ үрдүгэр уурда, оһох аанын аһан, үөттүрэҕи ылан сөҕүрүйэн эрэр уоту булкуйбахтаан баран, эбии мас быраҕан биэрдэ.

– Доҕоор, Сааскаа, үрүҥ күн сардаҥата өттүккэр тыкта ээ… Турбаккын дуо? – Сааба уҥа муннукка мас наараҕа утуйа сытар эдэр киһини уһугуннарардыы саҥаран сыыйда.

Сааба оҕонньор быйыл күһүн сэттэ уон бэһис хаарын санныгар түһэрдэ. Аастыйбыт убаҕас баттахтаах, уруккута уһун дьороҕор уҥуохтаах киһи билигин нүксүччү түспүт, уһуктаах сэҥийэтигэр абына-табына бытыктаах кубаҕай сирэйдээх. Быйыл күһүн Сааба сиэнэ уол Сааскалыын хара тыаҕа тахсан күндү түүлээҕи сонордоһо сылдьаллар.

Сааска суорҕанын киэр илгэн, оронуттан сулбу ойон туран иһэн: “Оо, номнуо сырдаабыт дуу? Утуйан хаалбыппын”, – диэтэ. Сааска орто уҥуохтаах, төгүрүк мэлэгэр сирэйдээх, соноору гыммыт отучча саастаах эдэр киһи. Кини ыраах айан суоппара буолан, наар айаҥҥа сылдьар. Арай, быйыл эһэтэ оҕонньор хаайарын быһа гыммакка, уоппуска ылан, бултуу тахсыспыта. Бу иннинэ үлэтиттэн мүччү туттардаҕына, саас-күһүн куска-куобахха сааланара.

Кинилэр алтынньы саҥатыгар бу Тиргэлээх Үрэҕэр турар Сааба үүтээнигэр икки ыҥыырдаах атынан тахсыбыттара. Көлө төнүннэрээччи сылгыһыт Сэмэн, саас ортолоох хатыҥыр киһи, биир хоноот, аны ый кэриҥинэн тахсан көһөртөөн киллэриэх буолан төннүбүтэ.

Булчуттар сүүрбэччэ кииһи, сүүстэн тахса тииҥи уонна мас көтөрүн улары, бочугураһы бултаан олороллор. Алтынньы бүтэһигэр үс-түөрт күн субуруччу хаардаан, сатыы киһи сылдьарын бохсон эрэр.

– Бүгүн тымныйбыт, сэтинньи ортолуура чугаһаата. Кыһын кэлэн эрдэҕэ, – Сааба ньаалбаан хоппону арыйан, удьурҕай хамсатыгар табах симтэ уонна тымтыгынан оһох дьөлөҕөһүттэн уот ылан уматынна. Үүтээн иһигэр хойуу күөх буруо былыт курдук дагдайа уһунна.

– Сэмэммит бүгүн кэлэрэ дуу? Иккис күммүтүн күүтэн олоробут. Хата, мин бүгүн Туора Сискэ тахса сылдьыам, – Сааска муннукка ыйанан турар урукумуонньукка сирэйин сууна туран саҥарда.

– Оннук, бачча атахпытыгар уйдара сылдьар дьон хайдах быар куустан, киһини күүтэн олоруохпутуй? Сэмэн кэллэҕинэ күүтүөҕэ. Мин үрүйэ тэҥкэтин кэрийэн көрүөм, тииҥ туораахтыыр күнэ буолбут. – Оҕонньор хамсатын холумтаҥҥа тэбээтэ.

***

Сааска сиппит лөкөй арҕаһын курдук лөглөйөн турар сис үрдүгэр тахсардыы, балачча туруору эниэни дабайан иһэр.  Ыта Сырбай иччитин иннигэр-кэннигэр эйэҥэлии сылдьан, сис анныгар кэлэн харах далыттан сүттэ. “Ити ыт ханна баран биллибэтий? Туох даҕаны суола суохха дылы этэ. Арай, киис эргэ суола баар этэ. Хайа уонна бу тыа аннын быйыл күһүн уһаты-туора хаампахтаатым ини…” – тохтоон тулатын көрүммэхтээтэ.

Сааска иннигэр көстөр үрдүк сиһи хантайан көрдө. “Һуу! Бу эниэни тахсыбыт киһи дэхси сиргэ үктэниэ этэ. Сырбай киһиттэн соччо ырааппат буолара, ханна бардаҕай?” – дии саныы турдаҕына, ханна эрэ ыраах ыт үрэргэ дылы гынна.

“Бай, кэннибэр үрэр. Оо дьэ, хайыах бэйэккэбиний? Киис булан үрэр быһыылаах”, – Эдэр булчут дабайбыт эниэтин таҥнары түһүөн сүрэҕэлдьээтэ, суппуун бэргэһэтин умса анньан, кэтэҕин тарбанна. Ыт саҥатын добуочча иһиллээн турбахтаата. “Сырбай кырдьаҕас ыт, мээнэ үрбэтэ буолуо. Баран көрүөххэ, чугас сир, үс сүүсчэ эрэ миэтэрэ буолуо”, – дии санаата уонна эниэни таҥнары, киһи сототун ортотунан буолбут хаары тоҕо силэйэн, түһүнэн кэбистэ.

Сааска ыт үрэр сиригэр чугаһаан кэллэ, тыын ылардыы тохтоото. Бу турдаҕына ытын саҥата бэрт ыраах үрэрдии “моҥ-моҥ” диэн иһилиннэ. “Бай, үрэрэ ыраатан хаалла. Хайдах-хайдах баҕайыный? Субу чугас үрэргэ дылыта. Ээ, кииһи дүлүҥ иһигэр хаайбыт быһыылаах…” – Эдэр булчут манааҕытыгар иилиммит чохороонун туппахтаан көрдө уонна иннин диэки сулбу-халбы хаама турда. Ыт саҥатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, Сырбай субу иннигэр үрэн баргыытаата, уол соһуйан тохтуу түстэ. Тайах маһынан көмнөх саба түспүт бэрдьигэстэрин тэбии-тэбии, аҕыйахта хардыылаан ытыгар тахсан кэллэ. Онно көрдөҕүнэ, Сырбай бэрт суон сыалаах мас (кедр) төрдүгэр көстөр хочулуок айаҕын саҕа дьөлөҕөһү көрө-көрө үрэр эбит.

Иччитэ кэлбитигэр ыт эр ылла быһыылаах, арҕаһын түүтүн адаарыччы туруоран баран, үрэн баргыйа-баргыйа дьөлөҕөс иһигэр быһаҕаһыгар диэри киирэн барда. “Киис итиилээн (аһаан баран утуйар) сытар дуу?..” – дии саныы-саныы Сааска мас төрдүгэр чугаһаан кэллэ. “Сырбай, таҕыс, таҕыс!” – ытын кутуругуттан тардан, киэр үүрдэ уонна тобуктаан туран, дьөлөҕөс иһин өҥөс гынна. “Пуу! Туох куһаҕан сытай бу! Бэйи эрэ…” – эдэр булчут тайах маһын ылан, дьөлөҕөс иһин булкуйан көрөргө сананна. Тайаҕын көҥдөй иһигэр уган сууралаамахтаата: “Иһэ киэҥ эбит. Өссө муус чопчулар көстөллөр. Көппөх баарга дылы. Бэйи, көҥдөйдөөҕө дуу?”Сааска тайах маһын киэр ууран баран, илиитин уунан сыалаах төрдүн туппахтаан көрдө. “Көҥдөйө суох, бэрт чэгиэн мас эбит ээ. Оччоҕо тугуй? Силис анныгар киирэн саспыта буолуо. Итинник буоллаҕына, кэрдэн көрдөхпүт”. – Эдэр булчут туран, манааҕытын санныттан түһэрэн, сүгэтин сүөрэ турда.

“Ааспыкка биир “атас” (атыыр киис) тиит көҥдөйүгэр киирэн саспытын балачча сыралаһан бултаабытым. Онтон бу сырыыга мас силиһин анныгар киирэн сытар быһыылаах… Ээ, арба даҕаны! Эһэм оҕонньор кирийбит кииһи буруолатан таһаарар ньыма баар диирэ!” – Сааска чохороонун охто сытар маска батары саайан баран, аттынааҕы харыйалартан абырҕал тоһутан аҕалан, дьөлөҕөс таһыгар чохчолоото уонна сиэбиттэн испиискэ ылан уот даҕайда.

Куура хаппыт мутуктар бастаан сүрэҕэлдьээбиттии сыыгынаан умайан иһэн, улам күөдьүйэн, уот кыһыл тыла чохчону бүтүннүү кууһан ылан, көхтөөхтүк умайан киирэн барда.Маны көрөн, эдэр булчут харыйа үөл лабааларын тоһуталаан аҕалан кутаа үрдүгэр уурда. Күлүбүрүү умайа турар уот бөтө бэрдэрэн тохтоон ылла, хойуу буруо оргуйан тахсан, тыа иһигэр симэлийэ уһунна. Сааска үтүлүктэрин кэтэн баран, буруолаан бурҕачыйар чохчону суулуу тутан ылан, дьөлөҕөс иһигэр симтэ. Бу тухары Сырбай сыалааҕы тула көтө сылдьан үрэн моргуйарын тохтоппото.

Сааска дьөлөҕөс иһиттэн тахсар буруону көрөн турбахтаата, онтон өй ылбыттыы саатын ылан чугаһатта уонна тобуктаан туран тайах маһынан уотун иһирдьэ диэки хаһыйбахтаата. Бу турдаҕына ыт үрэрин быыһыгар аллара мас анныгар туох эрэ киҥинэйэргэ дылы гынна. “Пуус” гынар тыас иһиллэн ааста. Эмискэ буор булкаастаах буруо сирэйигэр саба биэрдэ! Маны эрэ күүппэтэх булчут тура эккирээтэ, көлөһүн бычыгыраабыт маҥан сирэйигэр сыста охсубут буору ньухханна, хараҕар сыыс киирбитин ытыһын кырыытынан туора-маары соттуммахтаата, саатын харбаан ылан, дьөлөҕөскө умса нөрүйдэ. Бу туран көрбүтэ силистэр икки ардыларынан буруо быыһыттан орто киһи сутуругун саҕа мурун быган кэллэ. Кып-кыһыл дьабадьы ыртайан, ыыс-араҕас аһыылар суостаахтык килэҥнэһэн көһүннүлэр! “Һуу, атын күтүр! Атын күтүр сытар эбит!” – Сааска туора ойдо, буут быстарынан ойуур диэки тэбиннэ. Балачча тэйэн баран, тыын ылаары тохтоото, кэннин хайыһан көрбөхтөөтө. “Эһэ арҕаҕа эбит! Итиччэ кыараҕаска хайдах киирэн симиллибитэй?!.. Тууй-сиэ! Чохорооммун онно хаалларан кэбиспиппин… Дьэ көлөөх даҕаны булчут буоллум ээ… Эһэбэр тиийэн туох диэн кэпсиибин? Оо, дьэ….” – Эдэр булчут үүтээнин диэки хайысханы тутуһан сиэлэр-хаамар икки ардынан бара турда.

***

Күн ортотун ааһыыта Сааба оҕонньор үүтээнигэр чугаһаан истэҕинэ, Сырбай сүүрэн кэлэн илин-кэлин түһэн эккэлээтэ. “Бай, бу уол тоҕо эрдэлээбитэй?” – дии саныы-саныы дьиэ ааныгар кэлэн, талах миинньиги ылан хаарын тэбэннэ уонна халҕаны арыйан, модьоҕо нөҥүө атыллаата.

– Хайа, доҕоор, тыаҕа туох сонун баар? – Оҕонньор бэргэһэтин устан, оһох үрдүнээҕи ардьаах маска ыйаата уонна остуолга тоҥолохторугар өйөнөн олорор сиэнин диэки көрдө.

– Эһээ, һм…һм…тугу эрэ көрдүм… – Сааска мух-мах буолла.

– Бай, ол тугу, доҕор? – Сааба оҕонньор уол долгуйбут сирэйин көрөн ылла, сонун устан тоһоҕоҕо ыйаата уонна кэлэн сиэнин утары олордо.

– Мин арҕах буллум быһыылаах… – Эдэр булчут кэтэҕин тарбанна.

–  Арҕах даа? Ханна?

–  Туора Сис эниэтин ортотугар.

– Дьэ эрэ, кэпсээ. Ытыҥ үрдэ дуо? – Оҕонньор токкоолосто.

Сааска мааҕыын ыта хайдах,  ханна үрбүтүттэн саҕалаан барытын түөрэ кэпсээн биэрдэ.

Сааба сиэнин кэпсээнин истэн баран:

– Дьыл баччатыгар эһэ арҕаҕын бүөлэнэн сытар, тымныйдаҕын аайы иһирдьэ таспыт көппөҕүнэн хороонун аанын саба таптайан иһэр, ол иһин дьөлөҕөһө кыараан көстөр. Сүгэбин хаалларан кэбистим диигин дуу? Ыксалга ону көрдүү сылдьыаҥ дуо? Сөпкө дьаһаммыккын, ити тииҥ иитиилээх отут иккилээх сааҕынан улуу кыылы кыынньаабатаҕыҥ үчүгэй. – Оҕонньор чэй кутунна, саахардаах иһити көрдөөн, остуолу өҥөҥнөөтө.

– Дьиэбэр чугаһаабытым кэннэ ытым миигин ситэн кэлбитэ, – Сааска саахардаах иһити эһэтин иннигэр ылан уурда.

– Сарсын тахсан бултаһан көрдөхпүт. Эһэкээним тиһэх булпун үүтээним таһыгар аҕалан үҥүлүппүтүн киэр диэм дуо! – Сааба оҕонньор кэнники тылларын түгэхтээх соҕустук саҥарда. Туран, оһох ааныгар тиийэн лэкээҕэ олордо уонна хамсатыгар табах уурунна.

– Эһээ, кыылбыт аны түүн тахсан күрэнэн хаалыа суоҕа дуо? – Эдэр булчут сэрэхэдийбитин биллэрдэ.

– Оччо бүөлэнэн, кыстыырдыы киирбит кырдьаҕас тахсан барыа суоҕа! – Сааба хамсатын соппойбохтуурун быыһыгар саҥаран бобуллаҥнаата.

Киэһэриитэ чаҕылхай сулустарынан мичиҥнии турбут халлаан хантан даҕаны кэлбитэ биллибэт халыҥ былыттарынан бүрүллэн барда. Хаардыыр чиничилэннэ. Үөлэстэн тахсар буруо хараҥаҕа симэлийэн истэ. Чуумпу бүрүүкээтэ. Арай, кырдьаҕас ыт түһээн, “мух-мух” диэн үрэрэ иһилиннэ.

Булчуттар киэһээҥилэрин аһаан баран, утуйардыы оҥоһуннулар. Чүмэчини үрбүттэригэр ыас хараҥа буолла. Тимир оһоххо симиллибит үөл хардаҕас умайан, “тыс-тыс” гына тыаһаата. Сааска уута кэлэн быстыбата, бүгүҥҥү мүччүргэннээх түгэни санаан, сонньуйа сытта.

–  Хайа, доҕоор, ууҥ кэлбэт дуу? – Оҕонньор саҥата хараҥаттан симиктик иһилиннэ.

– Уум букатын көттө. Эһээ, хата, туохта эмэ кэпсии түс эрэ. Эн эмиэ утуйбакка, эргийэ-урбайа сытаҕын… – Сааска саҥаран иһэн, тохтоон ылла. Онтон: “Быһаас Улуу Кыайыы түөрт уон сыллаах үбүлүөйүгэр оскуолаҕа тиийэн, оҕолорго сэрии туһунан туох эрэ көрүдьүөс түгэни кэпсээбит сурахтааҕыҥ”, – диэн санатардыы эттэ.

–  Ээ, ону диэ. Ол түгэн туһугар эмиэ киһи күлүөх курдук этэ даҕаны, оччолорго атын этэ… – Сааба оҕонньор уһуннук кэпсиирдии оҥостон, туран чүмэчи уматта уонна оһох ааныгар тиийэн хамсатыгар табах симтэ.

– Мин сэриигэ 1943 сыллаахха барбыппын билэҕин. Сыл кэриҥэ кыргыс толоонугар өлөр-тиллэр икки ардыгар сылдьан, бааһыраммын госпитальга киирэн сыппытым. Тостубут сотобун сыл аҥаара эмтэммитим. Үлтү ытыллыбыт хомурҕаммын үрүҥ халааттаах аанньаллар самыы тутан сэлбийбиттэрэ. Ити кэмҥэ биһиги сэриилэрбит өстөөҕү чугутан, Германия сиригэр киирбиттэр этэ. Биир сааскы күн миигин, балыыһаттан саҥа тахсыбыт киһини, хаһаайыстыбаннай чааска аҕалан бырахтылар. Отучча киһини мунньан, инники кирбиилэри аһынан-таҥаһынан хааччыйар буоллубут. Арай, биир күн аҥаар илиитигэр үс тарбаҕа суох хапытаан чыыннаах хамандыырбыт биһиэхэ туһаайан:

– Байыастар, биһиги аармыйабыт өстөөҕү кырган, иннин диэки көҥү солоон баран иһэр. Инники кирбиигэ сылдьааччылары аһынан-таҥаһынан хааччыйар чаастарбыт ситэн испэттэр. Онон биһиги мантан чугас баар ньиэмэстэр ыскылааттарыттан кэнсиэрбэни, суухараны суоллаах сиргэ таһааран, массыыналарга тиэйиэхтээхпит, – диэн сорудахпытын иһитиннэрдэ.

Биһиги уонча буолан тыа быыһыгар турар, ньиэмэстэр куоталларыгар быраҕан барбыт ыскылааттарыгар  тиийдибит. Онно тиийэн көрбүппүт –  балачча үрдүк буор булгунньах анныгар дьөлө хаһан оҥоһуллубут мас ытыыстаах землянка курдук оҥоһуу эбит. Иһирдьэ аллара түһэр уонча үктэллээх далаһа баар. Банаар тутуурдаах киһибит бастаата, уоннааҕылар кинини батыһан аллара түстүбүт. Буор уораҕай хос ааннаах. Ол эрээри, олуура суох тимир халҕан чэпчэкитик аһылынна. Тулабытын көрбүппүт, киэҥ баҕайы сир аннынааҕы дьиэ эбит. Эркиннэри кыйа мас дьааһыктар сааһыламмыттар, ол быыһыгар омуктуу суруктаах кууллар, ньаалбаан буочукалар дьаарыстанан тураллар. Оччо аһы-үөлү көрбүт дьон кууллары, дьааһыктары туппалаан көрөн эрдэхпитинэ, хамандыырбыт старшина Воронов: “Тугу даҕаны тыытымаҥ! – диэн буойда. – Барытын испииһэктээн баран наардыахпыт, ол кэннэ таһырдьа таһыахпыт. Билигин ыскылаат иһин барытын чинчийэн көрүөҕүҥ. Сэптээх дьон, миигин батыһыҥ!”

Мин уонна икки нуучча уола буоламмыт аптамааппытын бэлэм тутан, Вороновы батыстыбыт. Ыскылаат уһуна – биэс уонча, туората – уонча миэтэрэ, ортотугар көрүдүөрдээх. Араас мал-сал быыһынан сылдьан, түгэҕэр тиийэн иҥиннибит. Астаах дьааһыктартан ураты туттар сэп-сэбиргэл эмиэ баар. Тимир күрдьэхтэр, хойгуолар бэрт кичэллик сааһыланан тураллар, оннооҕор үлэҕэ кэтэр сабыс-саҥа таҥастар көстөллөр. Старшинабыт банаарын дьааһык үрдүгэр ууран баран, сиэбиттэн кумааҕы уонна харандаас ылан, тугу эрэ сурунна уонна: “Бу дьиккэрдэр хаһааммыттарын көр эрэ! Аны бу барыта биһиэнэ, Кыһыл Аармыйа аһыыр-таҥнар баайа буолар. Маны барытын суоллаах сиргэ таһыахпыт. Тугу даҕаны тыытымаҥ!” – диэн кытаанахтык бирикээстээтэ.

Биһиги саҥата суох аан диэки бардыбыт. Тиийбиппит, били хаалбыт дьоммут биир дьааһыгы арыйан, кэнсиэрбэ, галет хостоон, сиэн эрэллэр эбит. Маны көрөөт, Воронов кыыһырбыт омунугар кэтит сирэйэ өссө үллэргэ дылы гынна, хобууратыттан бэстилиэтин хостоото. “Бу туох буолбут дьоҥҥутуй? Мин эһигини сэрэппитим, тугу даҕаны тыытымаҥ диэн!” – старшина бардьыгынаатын кытта хабыалыы олорбут дьон мах бэрдэрэн, айахтарын аппытынан олорон хааллылар.

“Барытын хомуйан, оннугар хаалааҥ!” – диэн Воронов бэстилиэтин хобууратыгар симэ туран бирикээстээтэ. Аһыы олорбут дьон туран астарын тобоҕун хомуйбуттарын кэннэ, старшина стройдатан баран: “Бастаан аһы-үөлү таһабыт. Сүгэһэргитигэр толору кэнсиэрбэни, суухараны симиҥ уонна суоллаах сиргэ таһаарыахпыт. Сидоров, эн Беляевтыын хаалаҥҥыт ыскылааты харабыллааҥ!” – диэн бирикээстээтэ.

Аҕыс киһи, ол иһигэр старшина бэйэтэ, сүгэһэрдээх барбыттарын кэннэ Беляев Володялыын таһырдьа тахсан, табахтаан киирдибит. Ыскылаат иһигэр табахтыыры старшина боппута.

–  Чаас кэриҥинэн эргиллэн кэлэллэр ини? – нууччам тэһийбэтэхтии төттөрү-таары хаамыталыыр.

– Икки биэрэстэлээх сири уһаппаттара буолуо…

Арай, ол олордохпутуна, үөһэ аан тыаһаата, дьон кэпсэтэрэ иһилиннэ. Биһиги, дьоммут кэллилэр диэн, олохпутуттан туран, аан диэки хайыстыбыт. Аллара киирэр үктэллэргэ ыарахан саппыкы тыаһын быыһыгар, иһиттэхпинэ, ньиэмэстии кэпсэтэр курдуктар. Өйдөөн истибиппит, кырдьык, омуктуу саҥараллар. Биһиги истибиппитин итэҕэйбэккэ, аллаһан турбахтаатыбыт. Онтон өй булан, чүмэчибитин туппутунан түгэх диэки түстүбүт. Ыскылаат уһугар тиийэн, дьааһыктар кэннилэригэр састыбыт, уоппутун саба үрэн баран, туох буоларын күүтэн олордубут.

Аллара тимир аан кыыкынаан аһыллар тыаһа иһилиннэ. Атах тыаһыттан сылыктаатахха, хас даҕаны киһи киирэн, аан таһыгар тохтоотулар. Тугу эрэ сибикилээтилэр быһыылаах, чуумпуран тура түстүлэр, онтон биһиги диэки кэлэн иһэллэрэ билиннэ. Ыксал буолла, мин илиим иминэн туох эрэ таҥас буламмын үрдүбэр саба тардынным. Уолум эмиэ миигин үтүктэн, кууллар быыстарыгар симилиннэ. Банаар уота кылаҥныырын таҥас быыһынан көрө сытабын, аптамаатым элбэрээгэр сөмүйэбин бигиибин… Атах тыаһа субу тиийэн кэллэ. Иккиэлэр быһыылаах, тугу эрэ тыл бырахсан кэпсэтэллэр. Мин тыыммакка даҕаны олоробун. Бүрүммүт таҥаһым курдат банаар уота сандаарда. Киһи илиитэ сарбайан көстөн эрдэҕинэ, аан диэкиттэн: “Кэлиҥ, шнапс баар!”  – диэн хаһыы иһилиннэ. Бэтэрээ дьон үөрбүттүү  саҥа аллайан баран, төттөрү хаамсар тыастара иһилиннэ. Биһиги дьэ “һуу” диэтибит, ол эрээри, аптамааппытын бэлэм тутан иһийэн олордубут.

– Суоластар арыгы иһэ олороллор, – киһим ботугураан үөҕүстэ.

– Дьоммут кэлэллэрэ чугаһаата. Хайыыбыт? – мин сибигинэйэн ыйытабын.

– Уончалар быһыылаах. Биһиги тыылбытыгар хантан кэлбит дьиккэрдэрий?!.. – киһим эмиэ үөхсэр.

– Чугуйан иһэн быстан хаалбыт саллааттар быһыылаах. Үөмэн тахсан ытыалыах!

– Кыранаатанан дэлби тэптэриэххэ!

– Тыый, хайдах буолаҕын, баһаар буолуо. Икки аптамаатынан сабыта тибиирдиэх. Дьоммут кэлэн тоһуурга киирэн биэриэхтэрэ.

Володя саҥарбата. Мин киһим сөбүлэстэ быһыылаах диэммин, аһаҕас сиргэ илиим иминэн харбыалаһан таҕыстым. Аан диэки кылайар банаар уотун диэки үөмэн истэхпитинэ, ньиэмэстэр тугу эрэ ньамалаһа түстүлэр, күлсэн алларастаатылар. Уот сырдыгар көрдөххө, уонча киһи мас дьааһыкка остуолланан, тула олорон, аһаан-сиэн эрэллэр эбит. – Сааба хамсатын тэбээн баран, туран, оронугар кэлэн сытта.

– Онтон хайдах буоллугут? – Сааска салгыы истиэх баҕата батарбакка ыйыппытыгар эһэтэ салгыы кэпсээн сыыйан барда:

– Биһиги тугу гыныахпытын билбэккэ, саһан олордубут. Хайабыт даҕаны кыайыы чугаһаабытын кэннэ өлөр санаата суох. Балачча олорбохтоон баран, мин тугу санаабыппын киһибэр эттим: “Таһырдьа харабыл хаалларбыттара буолуо. Биһиги дьоммут тиийэн кэллэхтэринэ, чособуой хайаан даҕаны дьонугар биллэриэхтээх. Ол кэмҥэ биһиги мантан уот аһыахпыт”. “Кырдьык даҕаны сөпкө эттиҥ!” – Беляев чэпчээбиттии саҥарда.

Чаас устата өстөөх саллааттара аһаан ампаалыктаналларын кэтээтибит. Сэрэйбитим курдук,  харабыл туруорбуттар, таһырдьаттан биир саллаат киирдэ, иккис киһи таҕыста. Аһыы олорооччулар саҥалара-иҥэлэрэ хойдон барда, сорох өссө ырыа ыллаан ыыра барда.

– Биһиэттэрэ тоҕо кэлбэттэрий? Барбыттара икки чаастан орто. – Беляев ыраахтан тыгар банаар уотугар чаһытын ыйдаҥардан көрө-көрө саҥарар.

– Дьэ, ким билэр доҕор… – Мин кэнникинэн уоскуйан, табахтыахпын баҕаран кэллим.

–  Савва, муннукка баран табахтыыбыт дуо? – Киһим мин санаабын таайбыттыы ыйытта.

– Кэбис, доҕор! Тулуйа түһүөх.

Ол курдук хас даҕаны чаас ааста бадахтаах, биһиги дьоммут биллибэтилэр. Ньиэмэстэр даҕаны барар санаалара суох, устунан киэһэрэн барда. Олоро сатаан баран, муннукпутугар төттөрү үөмэн тиийэн, уоскуйбучча табахтаатыбыт, илиибит иминэн дьааһыктары арыйан, суухара, эт кэнсиэрбэ сиэтибит. Топпут дьон устунан нухарыйан бардыбыт. Арай, биирдэ уһуктубутум – уу чуумпу, аттыбар Беляев муннун тыаһа сыыгыныыр. Аргыый тураммын аан диэки тиийэн көрбүтүм, ньиэмэстэр банаардара умайан турар эбит, ол сырдыгар көрдөхпүнэ, остуол оҥостубут дьааһыктарын тулатыгар дьон сылбах курдук охтон, утуйан хаһыҥырыы сыталлар.

Мин төннөн тиийэн, уолбун уһугуннаран аҕаллым. Киһим чаһытын көрөн баран, сарсыарда биэс чаас буолан эрэрин эттэ уонна диксиммиттии: “Биһиги дьоммут биллибэтилэр. Ама, бу ньиэмэстэр тоһуурдарыгар түбэспиттэрэ буолуо дуо?” – диэтэ. “Буолуон даҕаны сөп. Сэриигэ туох буолбатаҕа баарай…” – мин эмиэ испэр дьаархана санаатым.

Дьэ, эмиэ манаан олордохпутуна, таһыттан биир ньиэмэс киирэн, дьонун уһугуннартаата. Тугу эрэ кэпсэтэн ньамаластылар, онтон сүгэһэрдэригэр ас хааланнылар уонна субуруһан тахсан бардылар. – Сааба туран чэй куттан истэ, оһох иннигэр кэлэн, хамсатыгар табах уурунна.

–  Оттон бэйэҕит дьоҥҥут? – Сааска салгыы истэрдии оҥоһунна.

– Дьоммут ойуурунан быһалыы бараары мунан хаалбыттар. Тыаҕа хонон баран, сарсыарда сырдаабытын кэннэ төттөрү тиийэн кэлбиттэрэ. Дьэ, оннук кыр өстөөхтөрбүн кытта биир дьиэҕэ хонон турабын. – Сааба күлбүтүгэр онон-манан ордубут тиистэрэ чүмэчи симик уотугар ордьоһон көһүннүлэр.

–  Ол күн суолгутун буллугут дуу? – эдэр булчут токкоолоһо сытта.

– Биһиги старшинаҕа түүн туох буолбутун түөрэтин кэпсээн биэрдибит. Онуоха: “Тоҕо өстөөхтөрү ытыалаан кэбиспэтигит?” – диэн мордьооттуох курдук буолан иһэн, бэйэтэ эмиэ буруйдааҕын өйдөөн, ах баран хаалбыта. Икки күнү быһа солбуһа сылдьан таһаҕаспытын таспыппыт. Чааспытыгар тиийэн, ол түүн туох буолбутун кэпсээбэтэхпит.

– Ньиэмэстэр кэнники кэлбэтэхтэрэ дуу? – Сааска туран, чэй ыймахтаан баран, төттөрү сытта.

– Суох, кэлбэтэхтэрэ. Ол эрээри, онно-манна саһа сылдьар күрүөйэх ньиэмэс саллаата элбэх этэ. Сорохтор бэйэлэрэ кэлэн бэринэллэрэ, сорохтор тыаҕа куота сылдьан, буулдьа аһылыга буолбуттара. – Сааба хамсатын холумтаҥҥа тэбээтэ.

– Эһээ, эн Кыайыы күнүн ханна көрсүбүккүнүй?

– Берлин куорат илин уһугар тиийбит кэммитигэр биир сааскы чаҕылхай күн үөрүүлээх сурах кэлбитэ. Киһи бары таһырдьа сүүрэн тахсан, аптамааттаах аптамаатынан, бэстилиэттээх бэстилиэтинэн ытыалыы-ытыалыы: “Ураа! Кыайыы буолбут!” – диэн Улуу Кыайыыны уруйдаабыппыт. Харах уулаах бырааһынньык онно буолбута… Билигин даҕаны үтүө сураҕы аҕалбыт ол сааскы күнү умнубаппын. – Сааба саҥара сытан, куолаһа бөтөн барда. Үүтээн иһэ, иһиллээбит курдук, чуумпурда…

– Оттон Беляевыҥ кэнники ханна тиийбитин, хайдах дьылҕаламмытын билэҕин дуо? – диэн Сааска симиктик ыйытта.

– Беляев диэ… Ол түүҥҥү быһылаан кэнниттэн кинилиин ыкса бодоруспуппут. Хомойуох иһин, кинини Кыайыы кэнниттэн ньиэмэс уолчаана ытан кэбиспитэ… – Кырдьаҕас булчут сүр дириҥник үөһэ тыынна уонна салгыы кэпсиибин дуу, суох дуу диэн саарбахтаабыттыы саҥата суох сыппахтаата. – Ол күн биһиги взводпутун урусхалламмыт дьиэни сөргүттэрэ ыыппыттара. Беляевтыын икки этээстээх дьиэҕэ урут тиийэммит иһирдьэ киирдибит. Киһим биир хоско ааста, мин үөһээ этээскэ таҕыстым. Арай, үөһэ тахсаммын хоско киирэн истэхпинэ, аллара “тас” гынар тыас иһилиннэ, киһи кыланна. Мин туох эрэ бөрүкүтэ суох дьыала буолбутун сэрэйдим, аллара түстүм. Володя ааспыт хоһугар аптамааппын бэлэм туппутунан ойон киирдим. Киһим хаан-билик буолбут иһин ытыстарынан саба туттан баран, эркинҥэ өйөнөн олорор эбит. Таҥас ыскаабын иһигэр чачархай баттахтаах уончалаах уолчаан сирэйэ мэрбэстэн, илиилэрэ салыбырыы олорор. Мин ойон тиийэн, уолу саҕатыттан харбаан ылан, таска соһон таһаардым. Арай, муостаҕа туох эрэ ыарахан лиһигир гына түстэ. Ону өйдөөн көрбүтүм – бэстилиэт эбит! Туох буолбутун тута өйдөөтүм. Доҕорум Беляев Володя ол күн сырдык тыына быстаахтаабыта… – Сааба кэнники тылларын ботугураан саҥарда.

– Оо, абалаах эбит! Оттон ол ньиэмэс уолун хайаабыккыный?

– Хайыахпыный… Букатын оҕо этэ… – Сааба үөһэ тыынна.

Сааска туран, чүмэчини саба үрдэ, улаҕа диэки хайыһан сытан, нухарыйан барда. Түһээтэҕинэ, ыыс-быдаан буруо быыһынан ойоҕоһугар хара кириэс ойуулаах тааҥкаҕа, кыранаата тутан баран, утары сыыллан иһэр эбит. Чугаһаата. Кыранаататын быраҕаары илиитин далайа сатаата. Илиитэ кини санаатын хоту  хамнаабат, нукаай курдук буолла. Куйахтаах адьырҕа субу тиҥинээн кэллэ. “Һуу-һуу!” – диэн ынчыктаан иһэн, ким эрэ санныга охсубутугар уһуктан кэллэ.

– Бу уол утуйбута кытаанаҕын! – Эһэтин саҥатын истэн, эдэр киһи чэпчээбиттии өрө тыынна. – Тур, доҕор, тахсаммыт хара тыабытыттан дьол көрдөһөн көрүөх. Дьэ, бүгүн уол оҕо уйана-хатана биллэр күнэ үүннэ.

Оҕонньор хоруо буолбут чаанньыгын холумтантан ылан, остуолга уурда.

– Сэмэммитин кэтэспэппит дуо? – Сааска суунарын быыһыгар ыйытта.

– Баай барыылаах Байанай соруйан эдэр булчуту, эйигин, тургутан көрөөрү, аар тыа маанылаах кыылын тэлгэһэбит таһыгар аҕалан кистээн сытыарар дии саныыбын. Онон бэйэбит тахсан, туруулаһан көрүөхпүт. Эр дьон элээмэлэрэ буоллахпыт. Һэ-һэ. Сэмэҥҥэ: “Кэллэххинэ, биһиги суолбутун батан тахсаар”, – диэн сурук суруйан хааллардым. – Сааба муннуктара имиллибит уопсай тэтэрээт быыһыгар харандаас тоһоҕоһун кыбыта аста уонна көстөр сиргэ остуол уһугар ууран кэбистэ.

***

Кыһыҥҥы күн сардаҥалара мастар төбөлөрүн быыһынан ыппыт ох курдук суптурута тыгалларын саҕана булчуттар бэҕэһээ Сааска булбут арҕаҕар тиийдилэр. “Чугаһаатыбыт…” – Эһэтин кэнниттэн батыһан испит Сааска сибигинэйэ былаастаан саҥарда. “Ээ сөп. Ыккын ыытан кэбис!” – Сааба сиэтэн кэлбит бэйэтин ытын төлө тарта. Чолбон сыт ылардыы хантаарыҥнаан баран, ыйылыы-ыйылыы Сырбай кэнниттэн сүүрэ турда. Утаакы буолбата, икки ыт саҥата оргуйа түстэ.

“Баар эбит. Чугаһыах!” – оҕонньор бэйэтин сааһыгар холооно суох сылбырҕатык санныттан бойобуой харабыынын сулбу тардан ылла, нүксүччү туттан, ыттар үрэр сирдэрин диэки сүүрэн бэдьэйдэ. Эдэр булчут хаалсыбата, 32 халыыбырдаах доруоп саатын туппутунан олук ууруста. Арҕах ааныгар тиийэллэрин саҕана ыттар иһирдьэ киирээри дьүккүҥнэстилэр. Аарыма сыалаах анныгар улуу кыыл ырдьыгыныыра, мөхсөн тилигириирэ иһилиннэ, ол аайы ыттар моргуордара сүрдэннэ! Биир кэмҥэ быһаҕастарыгар диэри арҕахха симиллибит ыттар сампааныскай бүөтүн курдук төлө тэбэн таҕыстылар. Ону кытта эһэ харанньыта (төбөтө) былтас гына түстэ. Икки саа утуу-субуу тыаһаатылар. Чочумча чуумпура түһэн ылла. Онтон Сааба оҕонньор суордуу кыланара иһилиннэ: “Хуук-хуук, алыкыы, алыкы! Бултанна!”

– Ха-хайдах биллиҥ? Туох даҕаны көстүбэт ээ… – Сааска долгуйан хаалан, саҥаран бобуллаҥнаата.

– Күөх чаан таҕыста. Уонна көрөрүҥ курдук, ыттар киирэн убахтаан эрэллэр. Тыыннааҕа буоллар, кини обургу ыттарга туттара сытыа этэ дуо… – Сааба суппуун сонун сиэбиттэн саппыйалаах хамсатын хостоото.

Ыттар “биһиги үлэбит бүттэ” диэбиттии арҕахтан тахсан, хаарга күөлэһийбэхтээтилэр.

– Чэ, доҕор, киирэҥҥин быалаа. – Оҕонньор манааҕытыттан быа сүөрэн ылан, сиэнигэр уунна. Сааска өр этиттэрбэтэ, арҕахха быһаҕаһыгар диэри киирэн, кыылы быалаан таҕыста.

Эдэрдээх кырдьаҕас булчут эһэлэрин хостоору хаста даҕаны түһүөлээн көрдүлэр эрээри, кыыллара силир да гыммата. Бу мучумааннана турдахтарына, Сырбай кэлбит сирдэрин диэки көрө-көрө, үрэн моргуйда. Булчуттар ыт үрэрин хоту хайыһан көрбүттэрэ – бэрдьигэстэри силэйэн, аттаах киһи иһэрэ көһүннэ.

– Ок, Сэмэн тиийэн кэллэ! – Сааска саҥа аллайда. Ыҥыыр аттаах киһи чигдитийиэр диэри тэпсиллибит сиргэ хаамтаран киирэрин кытта Дьөһөгөй оҕото хаһыҥырыы-хаһыҥырыы, кэннинэн чинэрийбэхтээтэ.

– Булчуттар, дорооболоруҥ! Бэлэм сыаҕа түбэһэ кэллим дуу? – Сэмэн ыҥыырыттан бэрт чэпчэкитик ыстанан түстэ, тэһиинин аттыгар турар титириккэ эрийэ тарта.

– Дорообо доҕор! – Сааба оҕонньор илиитин уунна.

– Ыттаргыт үрэллэрин, сааҕыт тыаһын истэн, үүтээҥҥэ тиийбэккэ, курдары манна таҕыстым. – Сэмэн бэргэһэтин устан, ньилбэгэр тэбээтэ.

– Чэйиҥ, уолаттар, кыылбытын хостуоҕуҥ! – Сааба дьаһайда. Үһүөн соһон көрдүлэр даҕаны, эһэ харанньыта эрэ быкта.

– Бэйи, атынан состоруоҕуҥ. Аарыма кырдьаҕас эбит, – диэтэ Сэмэн уонна атын сиэтэн аҕалан, быа уһугун кутуругар баайда. Дьөһөгөй оҕото иккитэ-хаста тардан көрдө эрээри, кыайбата. Онтон хаһыҥырыы түһэн баран, тоҥ көппөҕү тоҕута тэбинэн дьүккүйэрин кытта арҕах кыһатын үрдүгэр бэрт улахан кыыл мөлбөрүс гынан таҕыста. “Оо, тоҕо сүүнэтэй! Үйэбэр маннык улахан кыылы көрө иликпин”, – Сааба чыпчырынан кэбистэ уонна кыһыҥҥы күн уотугар килбэҥниир эһэ түүтүн имэрийбэхтээн ылла.

Күн ортото буолуута тыал үрэн сирилэттэ. Мастар төбөлөрүттэн көмнөх түһэн, тыа иһигэр ыһылынна. Арҕаа диэкиттэн көһөҥө былыттар лоһугураһан тахсан, күөх халлааны саптылар, тула боруорарга дылы гынна. Хантан эрэ икки кукаакы көтөн сараһан кэллилэр, бултарын астыы сылдьар дьон тула сүүрэкэлэһэн, сэмсэ көрдөөн чыыбырҕастылар. Уҥуоргу тыа диэкиттэн хара суор көтөн күпсүйэн кэлэн, чугастааҕы тииккэ олоро биэрдэ, ас тахсан эрэрин билэн, доҕорун ыҥыран “хуух-халах-халах” диэн кыламмахтаата.

Игнат ЛЕНСКЭЙ

Орто Наахара, Ленскэй

УлуусМедиа