Тыыннаах буолар суолу таба тайаныы

Масаха Мэхээһи Саха сирэ бүттүүн бэркэ сэҥээрэн көрөр-истэр. Мин кини үлэтин-хамнаһын, кимин-тугун кэрэхсээбитим ыраатта. Тоҕо диэтэххэ, бу эдэр киһи Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар суругун» олус дириҥник хорутан аахпыт, үөрэппит эбит диэн өйдөөбүтүм. Онтон сиэттэрэн, кинини сэргээн, үлэтин-хамнаһын биһирээн барбытым.

Онон кинилиин сэһэргэһэн, сөбүлээн ааҕар «Забота-Арчы» хаһыатым ааҕааччыларыгар билиһиннэрэргэ сананным.

— Михаил Иванович, эн сылаас дьиэҕэ олорон сөбүгэр хамнастаах үлэҕин хаалларан, билигин хотон үлэһитэ буолбуккун. Музей директорынан хас сыл үлэлээтиҥ? Тохтуурга тоҕо күһэлинниҥ?

— Музей дьиэтэ чахчы сылаас. Кэмиттэн-кэмигэр хойутаппакка кэлэр хамнастаах этэ. Тус бэйэм кыраайы үөрэтээччи быһыытынан дойдум историятын үөрэтэбин эрээри, анал үөрэҕим суох. Ол иһин анал идэлээх дьон миэстэтин тутан олорор санаа суох этэ.

Ол да буоллар, Р.Г. Васильев аатынан Мэҥэ Хаҥалас кыраайы үөрэтэр түмэлин икки сыл устата салайбытым. Үлэлиир кэмнэрбэр түмэл сүрүн саалатын оҥотторбутум, эдэр дьон кэрэхсээн сылдьалларыгар табыгастаах буоллун диэн толору дизайнаабыппыт. Музейбыт Саха сиригэр сэдэх экспонаттардаах биир бастыҥ түмэл буолара ситиһиллибитэ.

Култуурабытыгар балай эмэ болҕомто ууруллар, олоҥхобутун ЮНЕСКОҕа тиийэ аатыртыбыт эрээри, ас-үөл тахсар хотонун сөптөөх таһымҥа таһаарарбыт кыалла илик. Эдэр буоламмын буолуо, ыарахаттартан чаҕыйбакка, хотон ыарахан үлэтигэр ылсан эрэбин.

— Олох тосту уларыйыытын кэмигэр төрөөбүт уол тус олоҕун хайдах салаллыбытын кэпсии түс эрэ.

— Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, мини-футболунан үлүһүйбүтүм. Ол түмүгэр, 2008 сыллаахха «Заря» хамаандаҕа ылыллан, Арассыыйа чемпионатыгар кыттыбытым.

9-с кылаас кэнниттэн дьон сүбэтинэн Радиотехническай колледжка туттарсан киирбитим, кыһыл дипломнаах бүтэрбитим, радиотехник идэтин ылбытым уонна ол идэбинэн биир да күн үлэлээбэтэҕим.

Ол кэннэ Хабаровскайга сулууспалаабытым, танкиспын. Кэлээппин кытта Саха Республикатын оҕо общественнай тэрилтэлэрин союһугар методиһынан, онтон 2017 сыллаахха баһылык көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитим.

Ол кэннэ урбаан эйгэтигэр көһөн, пластиктан тротуар плиткатын оҥорор оборудование атыылаһан үлэлэтэ сылдьыбыппыт, маҕаһыын да аһан эргинэ сылдьыбытым, ол быыһыгар тутуу тэрилтэтигэр инженеринэн да үлэлии сылдьыбыттааҕым.

— Биллэр дьон олоҕун билиэн-көрүөн баҕалаах элбэх буолуохтаах. Ханнык баҕарар киһи үлэтэ-хамнаһа дьиэ кэргэн олоҕуттан-дьаһаҕыттан улахан тутулуктааҕа чуолкай.

— 2018 сыллаахха ыал буолбутум. Кэргэним Антоева-Масаха Александра Альбертовна, идэтинэн историк. Кини оҕону эбии үөрэхтээһин киинин салайааччыта. Икки оҕолоохпут. Улаханым сэттэ саастаах, кырам алтатын саҥа туолла.

Кэргэним мин саҕалааһыннарбын өйдүүр, өйүүр буолан, бу быыһык кэмҥэ саха төрүт дьарыгын быыһанар суол курдук көрөбүн. Өбүгэ сүөһүнэн ирбэт тоҥҥо ииттиммит, онон үйэлэри туораталаабыт.

Мин эмиэ оннук хотону кылааттаах ампаар кэриэтэ санаан, Манньыаттаах уолун холобуругар тирэҕирэн, ыччат хотонтон куотар ыарахан дэнэр үлэтигэр былырыыҥҥыттан күүскэ ылыстым.

— Кэм-кэрдии хаамыыта улуу бөлүһүөк А.Е. Кулаковскай көрүүтүн бигэргэтэн иһэрэ сөхтөрөр. Быыһык кэм ону толору көрдөрдө. Онуоха эн кини суруйууларыгар тирэҕирэн, инникигэ эрэли сахтыҥ. Саҥа кэм ирдэбилигэр сөп гына дьаһанан эрэрин үөрдэр.

— Эбэҥки табата суох эбэҥки буолбатын кэриэтэ, сахалар сүөһүтэ суох саха буолан бүтэбит. Саха төрүт тутулун сүнньэ саха ынаҕар, сылгытыгар сытар. Дьэ, ол иһин бу ааспыт кыһын 2 ыанар ынаҕы туппутум уонна 5 ньирэйи улаатыннарбытым. Олортон 3 ньирэйи бэйэм илиибинэн төрөппүтүм.

Биир ынаҕым икки төрүөх игирэлэри биэрбитэ. Олору бу күһүн дьаһайбытым. Биир сыл иһигэр уопсай ыйааһына 300-тэн тахса киилэни тарпыттара. Ыраас этинэн 140-145 киилэ тахсыбыта. Итинник дьаһанан, сүөһүнэн ииттиниэххэ сөп эбит диэн бигэ санаалаах үлэлии-хамсыы сылдьабын.

— Сэбиэскэй былаас саҕаттан племенной сүөһүнү өрө тутуу содулугар саха бэйэлээх бэйэтин боруода сүөһүтүн эһэ сыһан турар. Наука саха боруодата төгүрүччү туһалааҕын, барыстааҕын дакаастаабытын кэннэ, саханы саха оҥорбут сүөһүлэри саҥа чөлүгэр түһэрэргэ үлэ барар курдук. Этэ «мраморнай» аатырда, үүтэ хойуу, көрүүтэ судургу, соҕуруу ынахтар курдук асаһа суох дэннэ. Эн эмиэ саха ынаҕын иитэн эрэр сураҕын иһиллэр.

— Бу кыстыкка 10 төбөлөөх киирдим. 4 тыһы борооскулаахпын, олорбун ынах оҥоруохтаахпын. Олортон 3 борооскум – саха боруодата. Ону таһынан эккэ диэн анаан 5 борооску тутабын уонна саха сүөһүтүн тэнитэр инниттэн 1 саха оҕуһун улаатыннара сылдьабын.

Уһун, тыйыс кыһыннаах сирбитигэр-уоппутугар толору эппиэттэһэр саха боруодата дэнэр сүөһүнү Таҥара бэлэҕин курдук сыаналыыбын. Ону саха итэҕэлин сиэринэн Дьөһөгөй уонна Иһэгэй (Ала Мылахсын) айыыларга махталбытын биллэрэн, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар улаханнык бэлиэтиэххэ баар этэ.

Сылгыһыттары, ынах сүөһүнү иитээччилэри чиэстээһини-бочуоттааһыны уратытык бэйэ төрүт итэҕэлигэр ситимнээн, сыһыаран ыытар буоллар, ити үлэ быдан кэрэхсэбиллээх, таһымнаах буолуон сөп.

— Сэбиэскэй былаас саҕана ыал кэтэх сүөһүнү тутарыгар хааччах баара. Бүгүҥҥү күн ирдэбилэ атын, омук быһыытынан сири-уоту, өбүгэ төрүт дьарыгын тутан хаалыы, бэйэ сүөһүтүн этинэн-аһынан хааччыныы, тыыннаах буолары ситиһии курдук буолла. Оттон күн бүгүн, XXI үйэҕэ ааспыт кэмнэртэн үлэлии сылдьар киһи хараҕынан көрдөххүнэ, хотон үлэтигэр туох уларыйыы бара турарый?

— Кэтэх сүөһүнү көрүүгэ улахан уларыйыы суоҕун кэриэтэ. Мин бэйэм хотонум кып-кыра, сэттэ да аҕыстаах. Кыараҕас хотоҥҥо ынах ыыр ыарахаттардаах эбит, ити үүт хаачыстыбатыгар охсор. Ынах ыыр тэрилинэн бэйэм ыыбын. Онтон саахтарын илиибинэн таһаарабын, оннук элбэх буолбат, киһи кыайар үлэтэ.

Ити курдук ыам кэмигэр балтараа чаас курдук хотонтон тахсыбаккын. Бириэмэбин харыстаан, кыһынын хотоҥҥо 1 куб киирэр иһитигэр кран олордон, онтон сүүрдэн уулатабын. Элбэх сиринэн сылдьар, барар-кэлэр киһиэхэ сүрүн кыһалҕам – биир сиргэ баайыллыы. Куһаҕана диэн бу үлэҕэ өрөбүл да, уоппуска да диэни билбэккин.

— Улуу көһүү (великое переселение) кыра омуктары сотон ааспатын курдук, өссө XIX үйэ саҥатыгар Өксөкүлээх эмиэ үгүс санааны эппит эбит. Сахабыт ынаҕын эһэн буолуо, саха атын майгыланна, дьүһүннүүн уларыйда. Кэм кэрдии ыган быһыылаах, саха бэйэтин олоҕун төрүт тутулун чөл тутууга болҕомтотун ууран эрэр. Кэтэх сүөһүнү тутуу тыыннаах сылдьар туһуттан өбүгэ тобулбут ньымата диэххэ сөп. Олохпут күн-түүн ыарыы турарыттан көрдөххө, ити бүгүн даҕаны хоргуйууттан быыһаныы суола буолуох курдук.

— Билигин үүтү батарыыга биири кыайбакка сылдьабыт – ол үүт хаачыстыбата. Онуоха сөптөөх оборудование, охладитель суоҕуттан үүт хаачыстыбата мөлтүүр. Онтон сылтаан үрдүк хаачыстыбалаах үүтү туттарар кыаллыбат.

Оннооҕор илиигин хайдах суунаргыттан үүт төһө түргэнник аһыйара тутулуктаах. Үүт хотон иһинээҕи салгыныгар оҕустарбакка эрэ сыахха тиийэрин ситистэхпитинэ, конкуренцияны кыайар кыахтаныахпыт. Үчүгэй хаачыстыбалаах үүт ыаныа, дохуот да үрдүө этэ.

Оттон эттээх боруодалары үксэтэтэммит нэһилиэнньэни хааччыйарбыт курдук судаарыстыба былааныгар киллэрэн, биһиэхэ эппитин батарарбытыгар көмө буолуо этэ дии саныыбын. Эккэ анаммыт сүөһүнү тутуу үлэтэ быдан судургу.

Күн аайы аппарат (автодоилка) сууйбаккын, күҥҥэ иккитэ-үстэ ыабаккын. Сайын субаннаргын мэччитэ ыытан кэбиһэҕин, онтон күһүн сыллааҕы дохуоккун ылар эбиккин. Судаарыстыба хотоннору механизациялааһыны, оборудование ылыытын өйөөтөҕүнэ, тыаҕа тахсан сүөһү ииттиэн баҕалаах ыччат элбиэ этэ.

— Былыр саха алаастарынан тарҕанан, сүөһүнэн ииттинэн олороро. Аныгы саха куораттарга, бөһүөлэктэргэ симилиннэ. Саха сүөһүнү тутара уустугурда. Оттуур сир кэмчи, былдьаһык да буолла. Бу кыһалҕаны эн санааҕар хайдах быһаарыахха сөбүй?

— Сүөһүнү трассаларга түҥнэри көтүү, уоран сиэһин, сир тиийбэтэ баар кыһалҕалар. Ол гынан баран бөһүөлэктэртэн, куораттан тэйиччи туһаныллыбакка сытар сир элбэх. Сорохторо сүөһү туппат бас билээччилэрдээх. Ол хаһаайын сирин туһаммат, көрбөт буоллаҕына, атын сүөһүлээх дьон туһаналларын курдук сокуон үлэлиэхтээх этэ.

— Эти-үүтү батарыыга туох мэһэй баарый? Бэйэбит бородууксуйабытынан толору хааччынар, кыах сахаҕа баар дуо?

— Тыа хаһаайыстыбатыттан барыс ылыахпытын баҕарар буоллахпытына, биһиги фермерствоны бизнес диэн ааттыах тустаахпыт. Барыс ылар буоллаххына, нолуок төлүүр эбээһинэскэ киирэҕин.

Итинник формалаах тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар буоллаххына, судаарыстыбаттан көмө харчы, субсидия ыларга бырааптанаҕын, судаарыстыба көрөрүгэр «прозрачнай» буолаҕын.

Оттон ЛПХ чааһынай диэн буолар, дьиҥэр бэйэҕэр эрэ анаммыт кэтэх сүөһү буолуохтаах. Оттон ыччат бу салаанан дьарыктанан саҕалыыр түгэнигэр аччаабыта ИП буолара ирдэнэр.

— Эн тыа сиригэр ыччаты көҕүлээн, хамсааһын таһааран эрэҕин. Тыаҕа тахсан олохсуйуон баҕалаах ыччат дьон элбиэ дуо? Өбүгэлэрин дьарыктарынан ииттиниэх ыччаты түмэр түмсүү дуу, ассоциация дуу тэринэр санаа баар дуо?

— Билигин биһиги олох-дьаһах уларыйар кэмигэр олоробут, дьон өйдөөн, «экологичнай» олох диэн муода буолан эрэр. Онон аҕыйах сылынан бэйэ үүтэ-аһа ордук сыаналаныа, фермерство өссө күүһүрүө, тыаҕа тахсан олоруу үксүөҕэ.

Онуоха эрэ диэри сөптөөх өйөбүлү көрөн, ыччаты тыаҕа хааллара сатыахтаахпыт дии саныыбын. Бары тыа сириттэн баран, тэйэн хааллахпытына, атын дьон киириэҕэ… Ол чахчы. Сир хайа баҕарар омукка күндү.
Онтон түмсүү, ассоциация тэринэ иликпит да, бука түмсүүлээх буоллахпытына, сыал-сорук ситиһиллэрэ буолуо.

— Хаһааҥҥыттан блогердаатыҥ? Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар суругунан» видеороликтары оҥортообуккун. Улуу бөлүһүөкпүт анаарыытын эн биһиги кэммитигэр сыһыаран, сүмэтин сүһэн ылан, аныгы киһи өйдүүрүн, ылынарын курдук видеороликтарынан бэрт судургутук тириэрдэр эбиккин. Уопсайа төһө видеоролигы, аудиокинигэни таһаардыҥ?

— 2019 сылтан кыралаан блогердыыр этим. 2023 сылтан күүскэ дьарыктаммытым. Үлүскэннээх глобализация бара, цифровизация киирэ, сир-дойду алдьана турдаҕына, хайдах чөл хааларбыт хоруйун көрдөөбүтүм түмүгэр хотон аанын аһарга быһаарыннаҕым. Саха чулуулара туох иһин сырдык тыыннара толук буолбута эдэр дьону эмиэ толкуйдатар.

Саха сирэ баар буоларын уонна сайдарын туһугар кинилэр оҥорбут үлэлэрин барытын аахтаххына, биллэххинэ, санныгар эппиэтинэс сүктэриллэр. Эн кинилэр сырдык ыраларын салҕааччы буолаҕын. Хас биирдии көлүөнэ дьоно өбүгэлэрбит саҕаттан харыстанан, омук быһыытынан таҥыллан тахсар уонна дойдутун, дьонун иннигэр ытык иэһин толоро сатыыр аналлаах.

— Саха дьылҕатын, кэскилин туһунан хаһааҥҥыттан толкуйдуур буолбуккунуй? Өксөкүлээх «Саха интеллигенциятыгар суругун» кэриэс-хомуруос курдук ылыммыт курдуккун. Бу ылсыбыт ыарахан сыаллаах-соруктаах уопсастыбаннай үлэҕэр төһүү, кынат буолар, өйүүр дьоннордооххун дуо?

— Кэскил туһунан толкуйга олох бэйэтэ сыыйа-баайа сирдээн аҕалар. Биллэн турар, А.Е. Кулаковскай суруйуулара, өтө көрүүлэрэ хас биирдии саха саҥнааҕы толкуйдаппат, дьиксиннэрбэт буолуон табыллыбат. Сири оҥоһуу-туһаныы, сүөһүнү иитии-көрүү сахаҕа суолтатын маҥнайгынан өйдөппүт, дохуот төрдүн-төбөтүн ыйбыт Өксөкүлээх буолар.

Ол да иһин кини «Саха интеллигенциятыгар суругар» роликтары таһаардаҕым. Онтон бэйэм аныгы үйэ киһитэ буоларбынан, үксүн интернет нөҥүө үлэлиибин. Ол иһин дьон төһө ылыммыттара, өйүүллэрэ биллибэт. Аны 5-10 сылынан тыыннаах буоллахпытына үлэбит төһө сөптөөхтүк барбытын көрүөхпүт.

— Элбэхтэ телеэкраҥҥа таҕыстыҥ, кэпсэтиилэргэ кытынныҥ, араас сайдыылаах омуктар хайдах сүөһүнү көрөллөрүн-харайалларын билиһиннэрдиҥ уонна биһиги уһун кыһыннаах дойдубутугар модернизация ханнык көрүҥэ барсыа дии санаатыҥ?

— Барыта да барсыан сөп. Бэйэбит сылаас ититэр муосталаах чааһынай дьиэҕэ олорон, унитазка туалеттыыбыт, ваннаҕа суунабыт. Онтон хотон иһигэр сайдыы тоҕо киирэр кыаҕа суох буолуой? Дьиҥэр ити кыаллыан сөп. Онуоха сөптөөх үбү-харчыны көрүөххэ наада.

Өрүүтүн ыраахпыт, тымныыбыт диэн саба саҥаран кэбиһэбит, боруобалыы да сатаабаппыт. Ол харгыс буолар. Тыа хаһаайыстыбатын министерствотын кытары сибээһи тутабыт, сүбэлэһэбит, дьон-сэргэ байылыаттык олорорун туһугар үлэ барар.

Кэлэр дьыллар ыарахан кэмнэри мэктиэлииллэр, онтон наһаа сүөм түспэккэ, бары түмсүүлээх буоларбыт эрэйиллэр. Омук быһыытынан эстэн хаалбаппыт инниттэн өбүгэ тыыннаах хаалбыт төрүт дьарыгын аныгы ирдэбилгэ эппиэттиир үрдүк таһымыгар таһаарыахтаахпыт.

— Билигин кэтэхтэн икки үрдүк үөрэххэ үөрэнэ сылдьаҕын. Екатеринбурга УрФУ социология салаатын үһүс кууруһун устудьуонаҕын уонна АГАТУ-га эмиэ үөрэнэҕин. Бу талбыт, ылсыбыт хайысхаларын барыта дьон туһа диэн көрөбүн.

— Эппитим курдук күүстээх уларыйыылар кэлэн иһэллэр. Сотору Арассыыйа иһигэр салайыыга уларыйыы тахсыа. Сэбиэскэй сойуус саҕана иитиллибит дьон кырдьан уурайыахтара. Биһиги көлүөнэ, 80-90-с сыллардаах ыччат салайыыга кэлиэхтэрэ. Олох уларыйар кэмигэр төрөөбүт оҕолор Арассыыйаҕа ырыынак киириитин, суверенитет тыына диэн тугун билбит, бэйэ-бэйэҕэ атын сыһыаннаах, атын иитиилээх уонна атын көрүүлээх дьон буолабыт.

Инниттэн инники сыалларбын толкуйданабын. Убайдар салайар үлэҕэ дьулус диэн сүбэлииллэр. Оттон билигин эдэрим бэрт диэн онуоха таласпаппын, онно элбэх билии, уопут ирдэнэр буолуохтаах. Билигин үлэҕэ буһан-хатан, элбэҕи иҥэриниэххэ наада.
***
Олох иһин туруулаһыыны, киирсиини уонна тургутууну хас биирдии көлүөнэ көрсөн ааһар. Масаха Мэхээс көлүөнэтэ күн сирин суверенитеты уруйдуу көрбүт ыччаттар инники көлүөнэлэртэн чыҥха атыттар. «Мин сахабын» диэн билинэн төрөөбүт оҕолор хамсаныылара далааһыннаах, көрүүлэрэ киэҥ, билиилэрэ үрдүк таһымнаах.

Онон ыччаттарбытыгар таһаарыылаах үлэни, ситиһиилэри уонна ыраас халлааны баҕарыаҕыҥ! Үүммүт сыл үлэлэригэр-хамнастарыгар үтүөнү эрэ тосхойдун!

Марианна Макарова-Сыккыс

УлуусМедиа