Бөтүҥнэр
Эрилик Эристиин
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сыдьдьаннар, ким бөҕө, хасса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Тус туспа аҕа уустарын икки ардыгар ииссээн таҕыстаҕына, ону сэрии быһааран, ким кыайбыт ийэ ууһа ол тойон буолара үһү.
Ол курдук олороннор, арай биир бириэмэҕэ баайынан дуолунан, аймаҕынан чаҕарынан охторон, “Дыгын” диэн албан ааттаах киһи, бүтүн саха норуотугар тойомсуйар киһи үөскээбит. Бу Дыгын билиҥи Дьокуускай куорат оннугар, Сайсары күөл таһыгар олоҕурбут. Сүүһүнэн ааҕар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, хас эмэ харабыл бухатыырдардаах, кыдьдьык даҕаны тойоҥҥо сөптөөх, сүдү киһи эбит, Дыгын тойон бэйэтин ийэтин уустара атын уустарын, тойонноругар үрэх баастарынан сыдьдьан, атын ийэ Дыгыҥҥа кэлэн хобулааталлар эрэ, саалаах саадахтаах, аттаах атыырдаах төһө эмэ сэрии дьонун ыытан кыттартаан кэбиһэн баран баайдарын дуолларын үүрдэрэн ылан, баайын хаҥатынар, биитэр бэккэ абыраатаҕына бэйэлэрин туттаран аҕалан кулут оҥостон олорбут.
Маннык сураҕын истэ, истэ, оччотооҕу сахалар «тойоммут Дыгын Боотур» – диэн ааттыыр эбиттэр. Онон Дыгын сэрин дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «боотур» диэн дуоһунастаах тойон аатырбыт.
Оччотооҕу бириэмэҕэ билиҥҥи Амма улууһун сиригэр, (Амма үрэххэ) «Арыылаах» хочотугар сэттэ ини бии дьон олооттор. Бу дьон ыраах иһиллэр ааттара «Бөрө Бөтүҥнэр» диэн эбит. Оттон биир биир ааттарын суолларын араартаан аахтахха:
«Маһарах»– диэн барыларын убайдара, бэт көссүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэтэх, дьиэ киһитэ эбит. Урут төрөөбүтүн быһыытынан бары бырааттарыгар тойонноро буолбут, бары уолаттартан ойохтоохторо диэн кини, уоннааҕы алта кыра уол ойоҕо суохтар. «Мас Өнүкүй»– ааттаах суоллаах, атыыр ойун, онтон ураты биллэр идэтэ суох эбит. «Өргөлөй Бэргэн»– былыргы ох саанан ааттаах ытааччы. Ол иһин бар дьоно «Бэргэн» диэн хос аат биэттэр. «Чохунай Дохсун»– бэрт куһаҕан киҥнээх, туой кыргыһыы дьарыктаах, кыыһырдар эрэ сэптэнэн сэбиргэллэнэн өлөссөрдүү тэринэн барарын, ону туой убайа Maһapax буойан тохтотор эбит. Онон арай кэргэттэриттэн Маһараҕы эрэ аанньа ахтара үһү. «Тиэтэйбит»– барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах, олус бэт киһи эбит; атын ийэ ууһа атаҕастыыр күннэригэр кини өрүһүйүө диэн ийэтин ууһа бүөмчү саныыр киһилэрэ. «Боллох» – хайтаҕа, туоҕа биллэ илик, 20-тин эрэ туолан эрэр оҕо киһи. «Сэгэттэй»– саамай кыра уол. 20-тин туола илик, барыларын баһыгар бастыҥ маанылаах оҕолоро.Бу дьон бары биир дьиэ кэргэнэ буолан биир баайдаах, үптээх, астаах; отто сэниэ ыал эбиттэр. Кинилэр төрөөбүт ийэлэрэ, аҕалара өлбүттэрэ өр буолбут, аҕаларын оннугар Маһарах, ийэлэрин оннугар кини ойоҕо эбиттэр.
Бу дьон чугас ыаллара диэн арай билиҥҥи Амма улууһа, Кэнньэ нэһилиэк сиригэр, Хотуйа үрэх чугаһыгар «Сыҥаһа» диэн алааһы тула Илин Хаҥалас улууһа Наахара нэһилиэктэр төрүттэрэ 150-кэ кэриҥнээх киһилээх, ийэ ууһа дьон олороллоро үһү. Бу халыҥ ийэ ууһа ыраах иһиллэр ааттара «Наахаралар» диэн. Бу дьон Дыгын Боотуртан төрүттээх дьон эбит. Онон кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах суодаллаах, чиэстээххааннаах дьон эбиттэр.
Били Бөрө Бөтүҥ уолаттарын кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар бу Наахаралар биир үтүө киһилэригэр эргэ тахсан «Бөдьөкө» диэн биир уол оҕону төрөппүт. Ол оҕо туран эрэр, бүтүн Наахара мааныылаах ыччаттара эбит. Икки ыал ийэ уустара төһө даа уруулуу, төһө да чугас буолтарын иһин бэккэ кэссэн-бассан сынаҕалаһан биссибэт этилэр, оннооҕор Бөтүҥнэргэ били сиэннэрэ Бөдьөкө кэлэ бара сылдьыбата үһү. Онон бэйэлэрин икки ардыгар тэйиҥитик олооттор. Ол даа буоллар өстөрө суох эбит.
Били Бөтүҥнэр уолаттара, Маһарахтан ураты, алта кыра уол саас аайы, илин Аллан арҕаа салаа үрэхтэригэр Нуотараҕа, Милгэ бултуу алтыы баран хаалан бараннар сайын от үлэтин саҕана киирэр эбиттэр. Бу курдук сааскы өттүгэр бултаан баран, сайын от үлэтин саҕана хас эмэ ат ындыытынан үөлбүт балыгы, хаппыт кыыл, таба, эһэ этин ыҥырдан киирэр үгэстээхтэр.
Арай биир күһүн баҕадьы саҕана, Наахаралар чугастарынан баҕадьылаабыттар. Ол баҕадьыга Бөтүҥнэртэн Маһарах ойоҕо, Тиэтэйбит, Боллох, Сэгэттэй буоланнар 4 киһи бааттар. Тиийэннэр баҕадьылыы сыдьдьаннар били сиэннэрэ Бөдьөкө оҕо, таайын Маһарах ойоҕун туойан ыллаабыт. Бөтүҥ уолаттара маны истэн – атаҕастаан элэк тутар дии санаан сиэннэрин Бөдьөкөнү тутан ылан, охторон сыайатыгар хаары дэлби симэн уонна батыйанан сыайатын тырыта кэйэн кээспиттэр. Бөдьөкө бу курдук атаҕастаммытын Наахара бастаах кыдьдьаҕастара билбэккэ хаалбыттар. Ол күн үчүгэйдик эйэ дэмнээхтик баҕадьылаан балык таһааран түҥэттэн тарҕаспыттар.
Наахаралар киэһэ дьиэлэригэр тиийэн баран Бөдьөкө атаҕастаммытын дьэ истибиттэр. Ханнык эрэ атах бытах киһи буолбатах, бүтүн ийэ ууһун маанылаах ыччаттара атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн баттыгас курдук көстүбүт. Биир саамай кыдьдьаҕастара:
– Көр эрэ! Бу маҕай аллаахтар! Биһиги диэтэх сүрдээх ийэ ууһун Дыгын Боотур удьуордарын биһигини атаҕастаатахтарын, аны биһиги кинилэр тэпсилгэннэригэр олоруохпут дуо, – диэн ийэтин ууһун бастаахтарын ыҥыттаран сүбэ тэрийдэ, дьэ, бүтүн ийэ ууһа бары даа хааннара хамсаабыт. Мустан, сүбэлэһэн баран «сэриилэһэр сөп», – диэн тыл буолбут, били мунньах тэрийбит кыдьдьаҕастара эттэ:
«Өргөлөй, бэргэн ытааччыта бэт, Тиэтэйбит бөҕөтө бэт, онон биһиэхэ туруктаах киһи суох, аны сайын улуу тунах буолуор диэри, кистии саба сэрии сэбэ тэриниэххэ. Уонна кыра уолаттар сыл аайы илин үрэххэ бултуу тахсаллар, ол бириэмэҕэ Маһараҕы быһа тутан, өлөрүөххэ, оччоҕо кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына бас баттах киирэн биэриэхтэрэ, билигин ыксаабат сөп, уонна хоргутуспут да быһыыны биллэрбэт сөп, – диэн тыыра, хайа сүбэ тэрийэн биэрдэ.
Улуу кыдьдьаҕас тылыттан туоруохтара дуо, бары сөбүлэһэн тарҕаатылар.
Наахара ийэтин ууһа – биһи ааттаах суоллаах Дыгын Боотур аймахтарабыт онон биһигини саха урааҥхай ким даҕаны атаҕастыа суоҕа – диэн урукку өттүгэр бигэтик сананар бэйэлэрэ маннык хара баттыгастан улаханнык соһуйбут, хаһан даҕаны кинилэр күүппэтэх суолларыгар түбэспиттэр. Ол да буоллар – аҕыйах ахсааннаах хонугу хонон баран, бу айылаах оҥоотторун туһугар, аан дойдуга төрөөбөтөх курдук төнүннэриэхпит, кэлбэтэх курдук кэҕиннэриэхпит, кинилэр баҕас Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит, – диэн онон санааларын дуйданар эбиттэр. Дөссө сорохторун санаатынан: сибилигин утарыта баран өлөттөөн өһөттөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин астарын үүрэн аҕылыах баара дии саныыллар. Ол да буоллар улуу кыдьдьаҕастарын тылын кэһиэхтэрин сатаммат, онон быйыл кыһын оҥостор буоллулар. Оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы, ат да куйаҕын тэринэр эбиттэр. Бу кыс үөһэ быһа уус уһаннаран тэриммитинэн бардылар.
Бөрө Бөтүҥнэр маннык айыылаах илбистээх сэрии сэбэ кинилэр эттэригэр ханнарыгар ананан оҥоһуллан эрэрин билбэттэр. Ол да буоллар уруккуттан адьас сэрэҕэ суох буолбатахтара, бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, кэм туораттан өлөрөнадьдьатан кэлэр күннээх буоллахтарына бэйэни көмүскэнэр бэлэм сэптээх этилэр. Онтуктарыгар эбии бу айылаах алдьаххай түбүлээри турарын тугунан билэн сэрэниэхтэрэй – сэрэх суоҕа.
Үлэлээбиттэрин курдук үлэлээн, олорбуттарын курдук олорон бу кыһыны бараатылар.
Сыл аайы саас, кулун тутар ыйга кытарах биэни тутан, кымыс мунньан, ыам ыйын саҕана ыһыах мунньан, сүөһү өлөрөн, Мас Өнүкүй ойууну кыырдан, ыһыах ыһар идэлээх этилэр. Бу кинилэр мүдүрүннээх бүтүн сылы этэҥҥэ мүччү түспүт үөрүүлэрин малааһыннарын кэриэтэ буолар. Ыһыахтарыгар хантан чугас ыаллаах буолан, бар – дьон мустуой, бэйэлэрэ эрэ оонньуур көрүлүүр этилэр.
Урукку куолуларынан бу саас үөһэ кулун тутарыйтан үс кытарах биэни тутан ыан аһаан, сороҕун чорботон хаһаанан истилэр. Дьэ бу саас үөһэ, от, мас чэлгийэ көҕөрүүтэ мунньуллубут кымыстарын иһээри, ыһыах тэрийээри тэриннилэр.
Саамай чугас ыаллара – Амма улууһун, Дьоҥку нэһилиэк сиригэр, Амма үрэх арҕаа өттүгэр арахсан тахсан, «Быкы» үрэх төрдүгэр аалай маҕаас аттаах, «Лампа бухатыыр» диэн киһи олорор эбит. Бу ааттаах бухатыыр сааһынан кыдьдьа баран эрэр киһи этэ. Бу да киһилэрин кытта улахан биссии көссүү хотон суоҕа.
Арай биир сассыарда тойонноро Маһарах эттэ:
– Бөөлүүн бэрт да куһађаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу ханнык эрэ.
– Убаай! Ол туох куһаҕан түүлү түһээтиҥ? – диэн кыра уол Сэгэттэй ыйытта.
Маһарах көрсүө сэмэй муҥутаан маны кэпсии барбата.
– Нокоо, Өргөлөөй? Икки хонон баран, ыһыах иһиллиэ, бүгүн баран ыалбытын, Лампа бухатыыры ыһыахха ыҥыр, өйүүн кэллин! – диэтэ Mahapax.
Уол үөрбүт көппүт курдук: ээх – диэтэ.
Сассыарда аһылыктарын аһаан баран, били соругун толоро Лампа бухатыырга баран хаалла.
Бары туран ол күн үлэлээтилэр хамнаатылар, уруккуларын курдук олордулар, киэһэтигэр уоллара Өргөлөй кэлэн
– Лампа өйүүн кэлиэх буолла, бэккэ сөбүлээтэ – диэтэ.
Эппит икки хонуктарын хонон баран, били ыҥырыылаах Лампа бухатыыр кэлэн кымыстарын иһээри үөрэнкөтөн бэлэмнэммиттэр. Алталаах сэттэлээх күөх эбэриэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй, ойууну кыыппыттар. Ойууннара оттолуу кыыран иһэн:
–Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун оттотунан илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрүтаары битийэн ааста. Туох үлүгэрэ тураары гыннаҕай., сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо – диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ Лампа бухатыыр
– Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Ол эбэ хотун хаптаһын быыстааҕынан халбарыйдын, уллуҥах устата уларыйдын – диэн алҕаата.
Ити итинэн ааһан, ойууннара кыыран бүтэн, бары төбүрүөннээн олорон били эттэрин сиэн, кымыстарын иһэн көр нар буолла.
Аһаан сиэн, бүтэн уолаттар туран кылыйсыы, ыстаҥалаһыы тэрийэн оонньоон бардылар.
– Кыдьдьаҕас, тойон убайбыт, Лампа бухатыыр омук өһүк буолбатаххын, бэйэ убайа буоллаҕыҥ, бу уолаттары кытта биир эмэ суол оонньуута оонньоотоҕуҥ дии – диэн Маһарах көрдөстө. Онуоха Лампа бухатыыр:
– Сөпкө этэрин эттэҕиҥ да кыдьдьа бытаара быһыылаатым, ол эрээри бу инибин Тиэтэйбити үчүгэй ыччат үөскээн эрэр дииллэр, ону мин билиэхпин баҕарабын. Онон кинини кытта тустан көрүөм этэ – диэтэ.
Бары, – бэрт сөп, – диэн үөрэн көтөн туран икки бухатыыры сыгынньахтаан туһуннарардыы бэлэмнээтилэр, икки бухатыыры тустар тулаһаларын икки өттүгэр идьдьэн туруортаан баран, иккиэннэригэр иккилии киһи тыстаахбаттахтаах аас маҥан биэ тириитинэн иннилэрин тиирэ тардан хаххалатан киллэртээн баран, таҥастарын төлүтэ тардан кэбиһэллэрин кытта, икки бухатыыр хапсан ылан халбарыйсыбытынан бааттар. Онтон мантан харбаһан көрөллөр да кыыт хаддааччы курдук аһассан, сыыһа халты харбаһан тэбис-тэҥҥэ көрүлээтилэр. Күөс быстыҥа хололоһон көрөн баран, Лампа бухатыыр эттэ:
– Чэ, түксү хайабыт даа өтөр кыайсыа суохпут. Онон оҕом иним кыдьдьык үчүгэй киһи үөскээн эрэр эбит. Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу – диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата.
Аһыыллара сииллэрэ, көрдөрө нардара уурайан, тойон ыалларын Лампа бухатыыр атын ындыытынан этарыы кэһиилээн атааран кэбистилэр.
Бу ыһыах кэнниттэн куолулларынан алта кыра уолаттар Илин Мил, Нуотара үрэхтэригэр бултуу баран хааллылар. Дьиэлэригэр арай Маһарах ойоҕунан иккиэйэҕин хааллылар.
Уолаттара барбыттарын кэннэ аны, бии кыһын ыан испит кытарах биэлэрин ыыталан баран, кэс биэлэрин тутан ыан иһэр идэлээхтэр. Кымыстарын аһаабыттарын ордугун дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр, ону били уолаттар киирдэхтэринэ «сайыҥҥы ыһыах» диэн эмиэ көрүлээн нарылаан аһыыр сиир этилэр.
Маһарах ойоҕунан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан 5–6 улахан сири холлоҕос кымыһы хаһаанан, биир сааһын тухары кур эримэх байтаһын биэ маска атыллыбытын өлөрөн / ууран, дьэ уолаттарыгар элбэх кэһиини мустулар.
Саастара баранан, сайылыкка тахсар кэм буолан барбыт. Бу кэми былыргы саха «улуу тунах кэмэ» диэн ааттыыр эбит. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар.
Мантан инньэ уолаттара даҕаны кэлэн, сайыҥҥы отторун үлэтин эҥинин бэлэмнэниэхтээхтэр этэ.
Бу курдук олордохторуна сиэннэрэ Наахара ыччата Бөдьөкө дьаарбайа кэлбит. Маһарах кыһыҥҥы ииссээннэрин билбэт буолан, сааһыгар сыдьдьыбатах сиэнэ дьаарбайа кээлтигэр үөрэн көтөн, сиэллээх улахан чороон айахха тобус толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. Уонна сэттэ сиринэн биттэхтээх туос сандалыга, (түллүө диэн биттэхтээн оҥоһуллубут остуол) били байтаһын биэтин уллугун уҥуоҕун бүтүннүү буһаран маанылаабыт.
Таайын үтүө күндүтүн, сиэн оҕо, үөрүүнэн көтүүнэн аһаан сиэн баран барарыгар:
– Таайым! Биһиги сассын ыһыах ыһабыт, онно эйиигин ыҥыра кээлтим, онон баран, биһигиттэн маанылатан кэл – диэбит.
Ону истэн Маһарах Наахаралар кинини дьэ биссээри, көссөөрү кэлэн сыдьдьыбатах бэйэлэрэ дьэ кэлэн сыдьдьан, хаһан даҕаны ыһыахтарыгар ыҥырбатах бэйэлэрэ дьэ ыҥыран, эрдэхтэринэ аккастыа дуо.
Үөрүүнэн – дьэ сөп, сассын эрдэ тиийиэм – диэтэ.
Сиэнэ Бөдьөкө тахсан барарыгар иннигэр кэннигэр түһэн, бырастыылаһан атаарда.
Бу күн Маһарах сассын ыһыахха миинэн бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Омук өһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос сатыы барара эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Бу түүнү хоннулар.
Сассыҥҥытыгар туран, дэлби оҥостон киэргэнэн баран, дьэ ыҥырыылаах ыалыгар били тиҥэһэ атын миинэн баран хаалла.
Бу айаннаан күн күнүскү анах буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ.
Ыалыгар тиийэн баран, көрбүтэ биир даа киһи суох, ханна эрэ барбыттар быһыылаах. Дьиэ иһигэр таһыгар имириир тыастаах суох эбит. Маны көрөн бэккэ муодарҕаан, ханна барбыт буоллахтарай диэн дьиэҕэ киирэн уоту булкуйан көөттө уоттара саҥардыы умуллубут, күлэ сылаас сытар. Тахсан суоллаан көөттө билигэн аҕай киһилиин сүөһүлүүн Амма диэки барбыттар.
– Ээ, Амма үрдүгэр саҥа дьиэ туттубут буоллахтара, ол малааһыныгар миигин ыҥырбыт эбиттэр дии, кэбис.Манан суоллаан баран булуом – дии санаан, атын миинэн, барбыт сирдэрин устун суоллаан, бара турда. Тыаны мүччү түстэр эрэ Амма үрэх үрдүгэр тиийэн хаалардаах этэ.
Аҕыйахтык хаамтаран били тыаны мүччү түһэн Амма үрдүгэр бэс чагдаҕа тиийбитэ, арай чагда оттотугар чугас, чугас сир аайы уот оттуллубут. Туох быһыытай? диэн мунаахсыйан, үчүгэйдик чиньчийэн көрө испитэ: дьоно бары үҥүүнү, батыйаны илиилэригэр туппуттар, кэһэхтээх оҕу кытта кураахтаах ох сааны санныларыгар сүкпүттэр, толору сэрии бэлэмин бэлэмнэммит дьон уот кытыытынан үөмэхтэһэ сылдьаллар эбит. Маны көрөөт дьэ сэрэйдэ.
– Көр эрэ, бу маҕайдар миигин албыннаан өлөрөөрү гыммыт эбиттэр ээ, ол иһин кэргэттэрин, оҕону дьахтары манна киллэрэн кистээн баран, дьиэлэригэр тоһуйан, өлөрөөрү оҥостубуттар – дии санаан эргиллэ хайыһан куотардыы өйдөннө. Ол икки ардыгар Наахаралар көөттөр.
Кэнниттэн дьөрбө оҕу талбаатыы, талбаатыы, үөҕэн, кыраан хаһыыыһыы бөҕөнү түһэрдилэр. Бу хаһыытыыр хаһыылара, үөҕэр үөҕүстэрэ маннык эбит:
– Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрө, киэҥ Амма хотун дьоллоох ньууругар, саргылаах мындаатыгар, туора тотон, кэдирги байан, биһиги атаҕастабыллаах буола оонньообуккутун, өҥҥүтүн өҥнөөн, суолгутун суоллаан, күллэри көтүтүөхпүт, имнэри сүтэриэхпит, бу баарын усталаах туоратыгар күрэс! Күрэс! – дии дии дьөрбө оҕу талбаатыы хааллылар.
Маннык сүрдээх, кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Ол иһэн эккирэтэн ситэн өлөрүөхтэрэ диэн куттанара сүрдээх, хаһан да маннык быһыы буолуо диэн сэп сэбиргэл диэн суох этэ.
–Бу айылаах буолуом иһин атым сүтэн хаалбыт эбит ээ, улахан атым баара буоллар кинилэргэ ситтэрэ оонньуом суох этэ. Били уолаттар суох буоланнар, хайыах баҕайыный, бу дьон сүгүн олордоллорун ааһаллар, күр үп, күдэн баай буоллар хаалыа буоллаҕа, дьиэбэр тиийээт дьахтарбын эрэ ылаат уолаттарым баар сирдэригэр күрүөм буоллаҕа – дии саныы истэ.
Дьонноро эккирэппит быһыылара биллибэт. Ол да буоллар билигин аҕай эппит тыллара сүрэ кэбэ кини өйүттэн ааспат арахпат.
Арай били Быкы үрэх төрдүгэр олохтоох Лампа бухатыыр дьиэтин таһыгар тиийэн кээлтэ, Лампа аалай маҕаас ата ыҥыырданан, сэргэтигэр бааллан тэлэкэччийэ турар эбит. Маны көрөөт Маһарах сэргэҕэ сулбу сүүрдэн тиийэн, атыттан түһэ эккирээн, атын тэһииниттэн сэргэ муоһугар иилэ быраҕан баран, Лампа бухатыыр атын сүөрэ тардан ылан, үрдүгэр олоро түстэ, уонна ат үрдүнэн бастыҥ түннүгүн анныгар тиийэн хаһыытаан дуораһытта:
–Тойон убайым, Лампа бухатыыр! Мин Маһарах кэлэн, өлөр тыын көмүскэлиттэн аккын илдьэ бардым, бу Наахаралар өлөрөөрү гыммыттара куотан иһэбин, аппын атаҕастаан уоран, талаан бардаҕа диир буолаайаҕын, киэҥ көхсүм кыараан, уһун санаа муҥурданан иһэбин. Бу уһуктаахтан оттохпуна, түрбүөннээхтэр төлөрүйдэхпинэ кэнэҕэс үтүөтүн өҥөтүн боруостуом. Тойон убайым кыыһырыма! – диэн баран, дьиэлээх киһи тугу харда этэрин истибэккэ, дойдутун диэки ойуппутунан барда.
Уо, дьиэ! Кини ата диэн баара дуо, уонунан ордук суһал айаннаах ат эбит. Аҕыйахтык айаннаан Арыылаахха дьиэтигэр тиийэн кэллэ.
Сэргэтин төрдүгэр тиийэн кэлэрин кытта инилэрэ уолаттар кээлтэр эбит, тахсан убайдарын сэргэ төрдүгэр көрүстүлэр уонна кини куттаммыт быһыытын билэн, куттаннылар быһыылаах. Маһарах уолаттарын көрөн үөрбүт, арыый санаата чэпчээбит, атыттан түһэ, түһэ:
–Дьэ, нохолоор! Ыалларбыт Наахаралар албыннаан ыһыахха ыҥыран баран өлөрө сыһан ыыттылар. – Диэтэ итинтэн салгыы туох быһыы буолтун сиһилии кэпсээн биэрдэ.
Маны истэн кэргэттэрэ бары бэккэ соһуйдулар, куттаннылар. Били баҕадьыга сылдьыбыт уолаттар уонна дьахтар даҕаны Бөдьөкөнү кытта ииссибиттэрин куттанан тойонноругар да атын даҕаны уолаттарга кэпсээбэтэх эбиттэр, эгэ билигин кэпсиэхтэрэ дуо, кэпсээбэттэр. Туохтан ыаллара өстүйбүттэрин – ииссээни тэрийбит дьон сэрэйдилэр, оттон атыттар тугу даа билбэттэр.
Маһарах эттэ:
–Нохолоор! Арай үрэххэ күрээн онно тахсан хорҕойон көрүөҕүҥ. Манна олорон сэриилэһэн тулуйуохпут суоҕа баҕар тулуйар даа эбит буоллахпытына Дыгын Боотур ийэтин ууһун кытта ииссэн баран хайтах бу орто дойдуга олоруохпутуй?
Маны истэн, Тиэтэйбит Чохунай Дохсун, уонна Өргөлөй Бэргэн төрүт сөбүлээбэт эбиттэр, урукку өттүгэр убайдарыгар утары тыл көрдөрбөт этилэр даа, билигин бу туһугар санааларын эттилэр:
– Оччо соруммут дьонтон ханна баран куотуллуой, уонна Дыгыннаннынар да хайаатынар биһи кинилэргэ сөп доҕор буолуохпут, онон убайбыт, бу тылынан мүһэйимэ, биһиги сэриилэһэр санаалаахпыт.
–Уо! Эчи билбэппин, биһи тулуһуохпут эрэ дии санаабаппын – тохтоон толкуйдана түһэн баран – дьэ ол эрээри, аан ийэ дойдуттан туораан, тэскилээн биэрэр абата бэт. Чэ, сэпкитин сэбиргэлгитин оҥосто тардыҥ, билигин кэлэллэрэ буолуо – диэтэ Маһарах.
Уолаттар убайдара кинилэр баҕаларын хаайбатаҕар үөрэн, бары өлөр тиэтэлинэн охторун батыйаларын буруустуу, сыал ыта бардылар–сүүнэ киэҥ толоон уҥуор төҥүргэскэ тимир иҥэһэни кэтэрдэн ол ньуурун ох саанан ытыалаабыттара, Өргөлөй Бэргэн икки Боллох икки хас ыттахтарын аайы табаллар уоннааҕылар бары сыыһа хатты түһэрэллэр.
Маны көрөн, кыра быраата ытааччы, буолбутуттан Маһарах эмиэ үөрдэ.
Сэрии харабылын хайыы үйэҕэ туруордулар уонна тойонноро Маһарах этиитинэн бу түүн Мас Өнүкүй ойууну кыырдан, биир тараах күдьдьүгэс кунан оҕуһу өлөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар ойуун кыыра туран көрүүлэнэн эттэ
– Сассыҥҥы махтааттаах маҕан күн кылбайа тахсан, уоттана ойон эрдэҕинэ биһиги эппитигэр элиэтээччи, хааммытыгар хараҥарааччы, өстөөх биис ууһа кэлэллэр. Онно бастакы киһи туһахталаах сирэйдээх, чуккулаах атахтаах, чоккуруос харахтаах тураҕас аты миинэн кэлиэ. Ол ат өрүкүйэр көҕүлүн үрдүгэр Илбис Кыыһа Иирээн Мэнэгэй, оһол кыыһа Обот Соллоҥ олорон кэлиэ, ону эрэттэр эрэ буолларгыт ол ат туһахтатын маҥнайгы ытыыга таптаргыт эрэ биһи өрөгөйбүт үрдүөҕэ, биһиги соргубут сонуоҕа. Оттон ону сыыстаххытына үрүҥ күл үрдүбүтүнэн өрүкүйүө, маҥан кумах баспытын тибиэҕэ.
Ойууннара кыыран бүтэн, бу түүн дьиэлэрин дьөлүтэ сынньан чуолҕан оҥостон кэтээн олооттор.
Сассыарда, ойууннара эппитин курдук, күн уоттана ойон эрдэҕинэ ырыа тойук, ат туйаҕын тыаһа бэт буолан барда. Бэтэрээ Бөтүҥнэр чуолҕаннарынан кэтээн олордохторуна төһө эмэ аттаах сэрии халҕаһа курдук анньан көстүбүт. Били ойуун эппитин курдук дьүһүннээх аты миинэн сиэннэрэ Бөдьөкө бастаан баран, ыллаан туойан, кэҕитэн чоҕутан иһэр эбит. Ону көрөн, Өргөлөй Бэргэн биир талыы оҕун ылан, төбөтүгэр үстэ силлээн баран, аҥаабыллаан кыҥаан, ытан саайбыт. Сыыһыах киһи буолуо дуо, аты ураанньыгын үөһэ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн, ыҥыыр бүргэтин тосту көтүтэн, сиэннэрин Бөдьөкөнү хабаҕынан түһэрэн, самыытынан мүччү ойутан таһаарда. Аттаах киһи өлөн түһэрин кытта, ону көрөн, дьиэ иһинээҕи дьон уруй айхал хаһыытастылар. Наахаралар хаһыы-ыһыы бөҕөнү түһэрбитинэн аттан сулбу ыстанан түһэн баран, саамай бэттэрэ табыллан, дьиэ диэки утары сүүрбүтүнэн бардылар.
Дьиэтээҕи дьон чуолҕанынан ытан куһуйдулар да Наахаралар халҕан тимирдэринэн тоһуйан, харыларын таһынан оҕу охсон кэбиһэ кэбиһэ сыссан киирэн чуолҕаны бүөлүү биэрдилэр. Уонна дьиэ түөт муннугар түөт тууспан уоту оттон кэбистилэр. Дьиэ иһинээҕи дьон ханна барыахтарай, арай ииннэригэр киирдилэр. Дьиэлэрин уот сиэн куугунатар, сотору буолан баран иин иһэ ыыс будаан буруо буолан тумнастан өлөллөрүгэр тиийэллэр. Ииннэрин айаҕын уот сиэн бачыгыратан кэллэҕин аайы били 5–6 сири иһиттээх кымыстарынан ыһыахтаан умуруораллар. Оттон бэйэлэрэ олус ыксаатахтарына били биэлэрин хаһатын хайыта бысталаан сирэйдэригэр саба тутталлар, оччоҕо арыый кэҥииллэр.
Бу туран истибиттэрэ дьиэлэрин таһын диэки сүгэ тыаһыыр. Бу убайан эрэр дьиэ бэйэтэ даҕаны ханнык эрэ бүтэй маһын курдук маһынан оҥоһуллубут, отуу курдук дьиэ этэ. Таһынааҕы дьон дьиэни туора маара улахан тииттэри түһэттээтилэр. Бу тииттэр түһэллэрин кытта дьиэ иһигэр хааттарбыт төлөн өрө көтөн унаарыйда. Ииҥҥэ турар дьон дьэ арыый дьэгдьийбитинэн бардылар.
Били дьиэни туора түһэ сытар тиитинэн талаһаланан, киһи тыаһа үрдүлэригэр сырыырҕаан кэлэн баран, элэк кынан саҥата:
– Хаарыан ыалларбыт өлөн, үрдүлэринэн үрүҥ күл өрүкүйэ сыттаҕа ини! Ыый-ыый… хата куһаҕаммыт диэн кыдьдьыгынан эттэххэ Бөдьөкө өлбүтэ баар. Ыалларым барахсаттар ыый-ыый – диэн ытаабыта буола ооньньуу турда.
Иин айаҕын уот эмти сиэбитинэн көөттөрө бу кинилэр үрдүлэригэр кэлэн ахтата көстөн турар эбит. Кыра ытааччы Боллох ахтатын кыҥаан, иин иһиттэн ытан саайарын кытта киһи өлөн, күлгэ тыаһа «күс» гына түстэ да үрдүнэн күл өрүкүс кынан хаалла.
Таһыдьдьа турар дьон саҥалара:
– Уо! Бу үлүгэри, аны дьоммут абааһылара биир киһибитин сиэтэ.Чэ, барыаҕыҥ! Маннык абааһылаах сиргэ өр туран баратыахпыт дуо – диэн хамаандалыыр саҥа иһиллиннэ. Ол кэнниттэн ат туйаҕын тыаһа тигинии турда.
Бөтүҥнэр иинтэн мүччү ыстанан тахсан дьөрбө оҕу талбаатыы, талбаатыы:
– Ириэнэх суолгутун ирдиэхпит, уһун суолгутун умнуохпут бэйикэй-бэйикэй, кыый-хаай – диэн хаһыытаһан хааллылар.
Наахаралар толоон уҥуор тахсан били саҥаны истэн, кэннилэрин хайыһан көөттөрө убайбыт дьиэ таһыгар дьон хаһыытыы, хаһыытыы адаарыҥнаһа тураллар эбит.
Чахчы абааһыга холуйан, улаханнык куттанан, ат муҥ кыырайынан тэптэрэн хаалбыттар. Оҕордук абааһыттан куттанан, уйулҕаннара ыстанан Наахаралар оҕолорун дьахтардарын хаалларбыт сирдэригэр, Хотуйа үрэх төрдүгэр тиийдилэр. Ол тиийэн баран сэриини дьаһайар кыдьдьаҕастара – Манна хонон барыаҕыҥ – диэтэ.
Маны истэн икки ойууннаахтарыттан эдэрэ эттэ:
– Былыр саҥардыы кыыран кутуран сылдьаммын бу сиргэ, киһи сототун синньигэһинэн кэһиллэр кыа-хааны көөттүм, уонна билигин даҕаны куһаҕан битим тардар. Онон манна хонуохха сатаммат.Арыый ааһа түһэн хонуох баар – диэн.
Маны сөбүлээминэ кыдьдьаҕас ойуун:
– Эн саҕа мин кыыран кутуран сылдьыбытым да, ол усталаахтуоратыгар туох да куһаҕаны көрбөтөх сирим, уонна билигин даҕаны үчүгэйтэн уратыны тугу да билбэппин. Үөдэн олус билээтимсийэн, киһиттэн төһө эрэ ордук ойуун буолан – диэтэ, ону истэн, кыдьдьаҕастар бары эдэр ойууну сэмэлээтилэр – аны кэлэн өлбүт дьонтон куттанан, саһан хоно сылдьыахпыт дуо? Бу эрэйдээх куттаҕас да эбит – диэн уһугар тиийэн күлүү гынан бардылар. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэргэтэн мөккүөр туруорда. Ону истэн сэрии тойоно кыыһыран ыҕарыйда:
– Тугу мээлэ мөккүһэ тураҕын, үөдэн ханнык аанньа ойууҥҥа диэри, барыаҥ буоллар бар! – эдэр ойуун онон дьонуттан кыыһыран, өһүргэнэн оҕолорун ойоҕун ыҥыттаан, дьонуттан арахсан сискэ туораан тахсан хонно. Онтон уратылара сиргэ уот оттон, дэлби түптэлэнэн, онно хоннулар.
***
Били Бөтүҥнэр, өстөөхтөрө тэскилээн хаалтарын кэннэ, бары маннык сүрдээх өлүүттэн ордон хаалбыттарыгар үөрбүт көппүт курдук сүөһү өлөрөн сиэн аһаан, ол түүнү мэдьдьи быһа били Мас Өнүкүй ойууну кыырдан, биир тыат атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук, баһырҕастаах атахтаах, маҕаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх бэрдэрдилэр.
Бары дьүүлүнэн илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэттэрдилэр. Мас Өнүкүй ойуун аҕалан илбис абааһыны Тиэтэйбиккэ иҥэрэрин кытта – Тиэтэйбит өрө мөхсөн битийбэхтээтэ, иирбит курдук буолла, туох да сэбэ-сэбиргэлэ, таҥаһа-саба суох, мүччү туттаран таҕыста да Наахаралар диэки сүүрэн тэбэ турда. Ол да баран иһэн, өстөөхтөрүн үөҕэрин кубулуппат, хаһыытыы ыһыытыы, иһэр.
Бөтүҥнэр били Тиэтэйбиттэрэ туох да сэбэ суох барбытын көрөн, ыксаан нэһиилэ сэптэрин сэбиргэллэрин ылаат, ат үрдүгэр түһэн, киһилэрин эккирэттилэр. Өтөр наар киһилэрэ ситтэрбэтэ дьэ куоттардахтарына өлүү ээ, киһилэрэ туох даа сэбэ суох өстөөхтөрүгэр тиийэн биэрэрэ баар. Аты харыстыахтара дуо, туох да ат муҥ кыраайынан эккирэтэн, өстөөхтөрө чугаһыар диэри сиппэтилэр.
Маһарах кыыһыран:
–Хара ыттар, баар эрэ үрүҥ тыыммытын толуйар киһибитигэр абааһы иҥэрбиппитин билэ билэҕит, сэрэнэн туппакка куоттаран кэбистэхпит, чэйэ тардыҥ, аты харыстаамаҥ, хаамтарбахтааҥ – диэтэ.
Өстөөхтөрө хоно сытар сирдэриттэн икки биэрэстэ бэттэх Хотуйа үрэх аттыгар «Сэргэлээх» диэн сиргэ ситэн ыллылар.
Тиэтэйбиттэрэ өстөөхтөрүн үөхпүт тылын, хаһыытын ыһыытын тохтоппот, бу сүүрэн илгистэн эрэр эбит. Аттаахтар көрөөт ситэн тиийэн ат үрдүнэн оҕуур быраҕан баран, тииккэ эрийэ таппыттар, киһилэрэ тиити үрүҥ аһыгар диэри хатырыгын быһа түһэн баран онно өрө мөҕө турбут.
Иирбит киһини тутан, сылгы курдук умса баттаан туран куйах кэтэппиттэр, уонна боруобалаатахпыт диэн муос оноҕоһунан үс өттүттэн ытан куһурҕаппыттар. Тиэтэйбит бу оҕу бэйэтигэр чугаһаппатах, икки харытын таһынан тоһута охсо турбут.
Маһарах:
– Оо, оҕом! Дьэ силигэ ситтэ, күөнү кытта көссүөр, хааны кытта хассыар сөп буолла. Дьэ тугу көрөн тураҕыт ыытан кэбиһиҥ!
Киһилэрин сэрэнэн, сэрэнэн кэлэн, төлө тардан кэбистилэр.
Тиэтэйбит уруккутунааҕар ордук илбиһирэн, хаһыытаан, ойо турда. Бу Сэргэлээхтэн икки биэрэстэ «Хотон Булгунньах» диэн сиргэ тиийбитэ өстөөхтөрө бу хоно сыталлар эбит. Хайыы үйэҕэ өстөөхпүтүн өлөөппүт – диэн кыа налах харабыла эҥинэ суох утуйа сытар дьоҥҥо Тиэтэйбит кэллэ даа туох да бокуойа суох өлөртөөбүтүнэн барда.
Наахаралар туран, куттанан, уолуйан сэптэрин ылбакка мээнэ онно манна сырыстылар. Онно эккирэтэ сылдьан өлөттөөн кэбистэ. Арай Наахаралартан үс киһи куотан киирэн Амма уутугар түспүттэрин эккирэтэн киирэннэр Бөтүҥнэр бары ытыалаан кэбистилэр. 2 аҕам, 1 эдэр, барыта үһүөйэх дьахтары ордордулар уонна оҕолору уруулары өлөттөөбөтүлэр.
Үс тутуллубут дьахтары аҕалан баран, сэттэ уол кэлэн кэккэлэһэ турдулар уонна.
– Дьэ эрэ, өлүөххүтүн баҕарбат буоллаххытына, бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону буолбат буоллаххытына сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит – диэн Маһарах эттэ.
– Суох биһиги хайаҕытыгар даа барбаппыт, өлөттөөҥ! Үтүөлэрбит кэнниттэн, ол дойдуга барыахпыт – диэтилэр икки кыдьдьаҕас дьахтар.
Инньэ дииллэрин кытта батыйанан бастарын быһыта сынньан кэбистилэр. Уонна эдэр дьахтартан ыйыттылар, онуоха эдэр дьахтар ытамньыйан баран
– Манна барыам – диэн Маһараҕы ыйда.
Тоҕо ойохтоох киһиэхэ бараҕын диэн боруок суох буолла сөбүлээтилэр. Онон Маһарах икки ойохтоммут.
Өстөөхтөрүн өлөрбүт, саастаахтарын ньаныйбыт дьон быһыытынан дьэ нам-нум буолан, бу өлбүт дьон баайдарын туһунан сүбэ тэрийбиттэр.
– Сэптэрин сэп гынан, баайдарын баай оҥостон бу сиргэ кэлэн олохсуйар сөп – диэн тыл буолла.
Онон бу дьон сүөһүлэриттэн 10 толуу сылгы, 10 толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Тиэтэйбиттэрэ дьэ уоскуйбут. Бу 20 сүөһүлэрин кытта, Лампа атын аҕалан Лампаҕа биэттэр. Наахаралар өлбүттэрин Лампа да сирбэт эбит.
– Дьэ, атастарым Бөрө Бөтүҥ ыччаттара, үтүө дьон үөскээн бу Наахаралары, олус туттуммуттарын, наһаа барбыттарын сарбыйдаххыт, – диэтэ.
Бөтүҥнэр Арыылаахха дойдуларыгар кэлэн, өстөөхтөрүн өлөрбүттэрин туһугар, үөрэн, малааһыннаатылар.
Онтон сотору Наахаралар олохторугар көһөн кэлэн, аны бу Хотуйа төрдүгэр олохсуйбуттар. Наахаралар баайдарын сүөһүлэрин барытын баай, сүөһү оҥостубуттар.
Дьэ били Наахара эдэр ойууна дьонноро өлбүттэрин билэн күрээн, ийэтин ууһун улуу тойонугар Дыгын Боотурга тиийбит.
– Эн ийэҥ ууһа, Амма үрэххэ, Хотуйа диэн үрэх төрдүгэр олорбуппутун, 150-чэкэ киһини ыалларбыт Бөрө Бөтүҥ уолаттара сэттэ ини бии дьон баара кырган кэбистилэр. Арай мин бу кэргэттэрбин идьдьэ доҕотторбуттан туораан тыаҕа хоммут буолан кэллим, дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйиигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Онон мин эйиэхэ тойоммор дьүүллэтэ кэллим – диэтэ. Ону истэн Дыгын –
– Бу Бөрө Бөтүҥ уолаттара ыттар атаҕастаабыттарын, дьэ төһө күүстээх бухатыырдар баалларый? – диэн ыйытта. Онно ойуун –
– Тиэтэйбит диэн наһаа күүстээх бухатыыр киһи кыайталаата. Бу бухатыыр олус аатыран эрэр.
– Ол Тиэтэйбити, сүрдээх бухатыыры, кэпсииллэр. Онон билигин миэхэ тургуһар киһи суох, арай кыра уол улаатарын күүтэргэ тиийэбит, биир күүстээх буолуо диэн уорбалыыр уолум ньудьдьаҕайа бэт, арай аҕыс сэттэ сылынан мөккүһэр сөп, – диэтэ.
Ону утары билигин буоллун диэн ким мөккүһүөй, ол курдук хаалла. Уонна– ойууну онуоха дылы манна олор, – диэтэ.
Бөтүҥнэр төһө да өстөөҕү өлөрдүбүт диэбиттэрин иһин аны биир суол алдьаххай ааҥнаары турар.
Ону эмиэ Бөтүҥнэр билбэттэр, арай баайдарыгар баай эбиллэн, кэргэннэригэр киһи эбиллэн муҥутаан олороллор. Наахаралартан Маһарахха ойох кэлбит дьахтар кэлэн биир сыл буолан баран уол оҕону төрөттө.
Илин атах эбирэ, кэлин атах кэбирэ суох олордулар. Киэҥ Амма үрэххэ кинилэртэн ураты баай, тот ыал суох буолла.
Маһарах иккис ойоҕо – мин аймахтарбын өлөттөөн баран миигин күүстэринэн ылбыттара диэн кутуруйар быһыыта суох. Кэннэки кэргэннэһэн дьөксө дьиэ баһылык хотун дьахтара буолбут.
Бөтүҥнэр бастаан утаа 2 хас сылга диэри Дыгынтан сэрэнэн куттанан көрөн баран, кэнники умнан төннөн кээстэр.
Кыргыспыттара аҕыс сыл ааспытын кэннэ Маһарах иккис ойоҕуттан төрөппүт уол оҕото – 7-лээх уол оҕо буолла. Бу оҕо көрөртэн көрө үчүгэй дьүһүннээх, бэт диэн эргэнэх күүстээх, уохтаах оҕо буола улаатан истэ. Бүтүн Бөтүҥ ийэтин ууһугар соҕотох оҕо буолан мааныта да бэт.
Хааннаах сэрии аҕыс сыла туолан ааһан эрдэҕинэ, күөһүөрү сайын, соһуччу туох даа биллибэккэ туран, Бөтүҥнэри аттаах сэриитэ кэлэн төгүрүйэн баран, – биһиги Дыгын сэриитэ кэллибит диэн хаһыылаах дьон буолан биэрдилэр.
Бөтүҥнэр эмиэ дьиэҕэ хааллан хааллылар. Уруккуттан сэрэнэн дьиэлэрин төгүрүк өттө барыта чуолҕаннаах эбит. Дьиэҕэ хааллыбыт дьон, ытыалаһарга бэлэмнэммиттэр. Бу төгүрүйэн туран таһынааҕы Дыгын сэриитэ этэллэр эбит:
– Наахара кыыһыттан төрөөбүт сиэммитин аҕалыҥ, оччоҕо эйэ дэмнээхтик төннүөхпүт, оттон ону биэрбэтэххитинэ күрэхтэһиэхпит.
Маны истэн баран, дьиэ иһинээҕи дьоҥҥо улахан сүбэ буолбут.
– Бу оҕону өлөрүөхтэрэ суоҕа, онон биэриэххэ, биир оҕо тыынын тыыннанан бары өлүөхпүт дуо, идьдьэн бүтүн ийэлэрин ууһуттан толук тутан киһи гынаары этэр буоллахтара дии – диэбиттэр.
Маныаха арай Өргөлөй Бэргэн сөбүлээбэт.
– Хаарыан оҕобутун көрөн туран, тыыннаахпытыгар биэрэрбит сатаммат, биһиги даҕаны төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн бэҕэһээ төрөөбүт, уоһахтаах уу ньирэй оҕолор да буолбатахпыт. Хааннаах сэриини кытта хассан, хатаммыт биллибит сэрии дьонобут. Уонна кинилэри ааттаан оҕо бэлэх биэрээри кынаҕыт дуо? Мин сөбүлээбэппин – диэн тылласта.
Кини айаарарын бары сөбүлээбэтилэр. Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн өстөөхтөрүн ааттаһан
– Үтүө кыҥаттарым уҕарыйыҥ, үүттээҕэр үчүгэйдик, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ – диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото.
Куттаммыт оҕо дьиэ иһиттэн ытаабытынан толоону быһа сүүрдэ. Дыгын сэрииһиттэрэ оҕону эккирэтэн, толоон уҥуор ситэн борбуйун иҥиирин батыйанан быһа быраҕан ылан өлөрөн, хол хол, буут буут араартаан, үҥүү төбөтүгэр иилэн дьиэҕэ сыссан кэлэн, чуолҕан үүтүнэн дьиэҕэ симмиттэр. Ол симэ турдахтарына Өргөлөй Бэргэн хабдьыгырыы түһэн баран чуолҕан үүтүнэн ытан саайбыт. Ол ытарыгар үҥүүгэ түбэһиннэрэн, үҥүү өрүүтүн хайа ытан таһаарбыт. Ону көрөөт Дыгын сэриитэ олус куттаммыттар – бу киһи туох ааттаах тулутуой куйахпыт куйах буолуо суох, өлөртүүһү кэбис куотуоҕуҥ – диэн сэрии боотура хамаандалаабыт. Онтон бокуойа суох аттарын үрдүгэр түһэн куоппуттар.
Куоппут сэрии бэт өлөр тиэтэлинэн, аҕыйах күн айаннаан тойонноругар Дыгыҥҥа киирэн кээлтэр. Дыгын дьонун көрөөт:
Хайа хоссуттарым! Хайдах сырыыны сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөҕөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? Хараҥа хааннарын тохтугут дуо? Хатан бүттэстэрин кумалаатыгыт дуо? – диэн ыйытта.
– Суох тойоммуот! Арыычча кыл тыыммытын тэскилэтэн кэллибит, биир үҥүүнү бу хайа ытан кэбистилэр. Өлөссүөхпүт суоҕа буоллар оҕону сиэммитин аҕалыҥ диэн бастаан албыннаан, оҕолорун өлөрөн, онон тыас хааннаан, түһэх суунан кэллибит – диэтэ сэрии боотура уонна били хайдыбыт үҥүүлэрин көрдөрдүлэр. Ону көрөн баран Дыгын кутарайан хаана дьэбигис гына түһэн баран
– Туох ааттаах киһи истибэтэх бухатыырдара үөскээбит буоллахтарай. Былыр мин күөгэйэр күммэр, оҕунан ытан тимири бачча алдьаппат этим. Былыргы миигиннээҕэр ордук бухатыырдар үөскээбиттэр эбит ээ. Сымыйанан оҕону өлөрөн, өс төрдүн дириҥэттэххит. Олорбуппут бачча буолбут эбит буоллаҕа, арай киһи ыытан ыҥыттаран ааттыахха сөп.
Мантан сотору соҕус Бөтүҥнэргэ, киирэн тубустунар диэн киһи ыытта.
Бөтүҥнэр оҕолорун өлөттөрөн, кыһыы аба бөҕөнү көрөн, сэриилэһэ Дыгыҥҥа киирээри олордохторуна, биир аттаах киһи кэлэн, бүтүн толоон уҥуортан атын тоҥолоҕор, иилэн баран быһа бокулуоннаан сөһүргэһинэн хааман кэллэ. Ол аата көрдөспүт быһыыта буолара үһү.
Бу киһини тутан киллэрэн наадатын уонна хантан кээлтин ыйытан көөттөрө, Дыгынтан кэлбит идьдьитин эттэ:
– Биһиги тойоммут Дыгын Боотур аймахтарын аһыйбытынан сэрии ыытан эһигини атаҕастаппыт үһү. Ону киирэн маанылатан тупсан тахсыаххыт үһү – диэн көрдөһөр.
Бөтүҥнэр бу киһини үс хонукка маанылаан хоннорон баран, киириэх буолан добугуордаһан атааран кэбистилэр.
Бөтүҥнэр күһүн от мас орохсуйуута дьэ сэрии тэрилтэтин тэринэн Дыгын Боотурга киирбиттэр.
Ол да буоллар Дыгын кырдьык маанылаары ыҥырдаҕа диэн итэҕэйбэт этилэр. Ол иһин киниэхэ быһа тиийбэккэ билиҥҥи Бороҕон улууһун сиригэр “Бэт Хара” диэн ааттаах бухатыыр киһи олороругар үс байтаһын биэни сиэтэн бааттар. Онон ол киһини ааттаһан бэйэлэригэр сыһыары тардан өлөр хаалар күннэригэр көмө оҥостор санаалаах этилэр. Бу киһини урут сураҕын, – бэт дьадаҥы, балыктаан соҕотох бэйэтин ииттэн олорор киһи – диэн истэр этилэр. Онон киниэхэ бу даа наада буолуо диэххэ айылаах үс биэ кэһиилээх бааттара, уонна былыыр былыр хас эмэ үйэтээҕитэ төрүт түөһүстэхтэринэ уруулуу этилэр. Онон бастаан Бороҕон сиригэр бардылар.
Хас да хонукка айаннаан Бэт Хара дьиэтигэр тиийбиттэрэ, арай биир эмээхсин олорор уонна туох да суох. Эмээхсини кытта кэпсэтэн көөттөрө Бэт Хара ийэтэ эбит.
Бу олорон Тиэтэйбит тахсан дьиэ таһыгар көөттө кураахтаах ох саа чаампы маҕанатыгар ыйанан турар. Ону ылан аҥаабыллаан көөттө бэйэтин саатын курдук ылбыххайдык таппат, күүһүн быдьдьатан аҥатар эбит. Онтон кини, миигиннээҕэр ордук бухатыыр эбит диэн санаата. Ол көрө турдаҕына намыһах бэс бэдьдьигэс ойууру үрдүнэн ухала саҕа мас тымтай лэҥкэҥнээн көһүннэ. Ону өйдөөн көөттө хаддаҕас тымтайы сүкпүт киһи иһэр эбит.
Туох дьоно кэллэхтэрэй диэх курдук, бэккэ сэрэнэ быһыыланан кэллэ, ону Тиэтэйбит көрбүтэ: Бэт Хара кинилэрдээҕэр ордук үскэллээх, сүүнэ киэптээх киһи эбит.
Бөтүҥнэр туран – хаан урууларыҥ, Бөтүҥнэр эйиигин кытта биссэ, көссө кэлэн олоробут, үс байтаһын биэ кэһиилээхпит – диэн үҥэ сүктэ олордулар.
Бэт Хара Бөтүҥнэр сурахтарын эмиэ истэр эбит. Онон бэккэ үөрэ көтө көрүстэ. Дьөксө онтон кэнники биссэн кэпсэтэн, төрүттэрин түөстэхтэринэ уруулуу буолан таҕыстылар. Кырдьык даҕаны дьадаҥы киһи эбит. Балыгын астаан буһаран, биир байтаһын биэтин өлөрөн, хоноһолорун аһатан сиэтэн хоннордо.
Сассыҥҥытыгар туран, эмиэ аһаан сиэн баран, Маһарах эттэ:
– Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын Тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон буоруобалаан көрөөрү аҕалбытым.
– Дьэ эттэххин эттэҕиҥ буолан баран, мин илии атах оонньуутун оонньуур киһи этим да, бултуур баҕатыгар хара тыаҕа хаамыы салыннарбыт киһитэбин. Чэ ол да буоллар батан кэбиһиэм дуо, эдэр быраатым хайтах киһитин билэ таарыйа тустан көрүөм буоллаҕа. Бу бырааппын Тиэтэйбити үчүгэй киһи үөскээн эрэр диэн кэпсииллэрэ, онон миигин тулутуо суоҕа ээ.
Бары тахсан дьиэ таһыгар киэҥ тулаһаҕа төбүрүөннүү олорон, Бэт Хара икки Тиэтэйбит иккини сыгынньахтаатылар. Сыгынньахтанан бүтэн баран туран тулаһа икки өттүгэр турбуттара Бэт Хара киэбэ талата кутан оҥорбут курдук, Тиэтэйбиттэн хайаан да ордук эбит. Турбахтыы түһэн баран, тулаһа икки өттүттэн ньилбэктэриттэн тайанан күдьдьүөтэспит курдук хаамсан кэлэн баран… Бэт Хара бокуойа суох өттүккэ саайда, ол саайыытыгар Тиэтэйбит өттүгэр кыалык баайар ат үүнүн тиэрбэһин саҕа тиэрбэс тимир баарыгар түбэһиннэрэн ньолбоччу охсон кэбистэ.
– Тиэтэйбит буоллаҕына салыҥнаах балык курдук аһаран биэрэ биэрэ уон суол албаһынан быраҕан имитэн барда. Күүстэринэн Бэт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбахайынан Бэт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыттарда. Онон охторбут, ааты Тиэтэйбит ылла.
Бэт Хара тахсан таҥаһын таҥна олорон
– Дьэ быраатым кырдьык даҕаны күөнү кытта көссүүһү, хааны кытта хассыыһы – диэн хайҕаата.
Онтон кылыы буолла. Бэт Хара кылыынан кыайталаата. Сыал ыттылар онно сыалы ыраахтан табалларынан барыларыттан Өргөлөй Бэргэн икки Бэт Хара икки оттулар. Оонньуу уурайбытын кэннэ Бэт Хараҕа Маһарах үҥэн сүктэн туран көрдөстө:
– Дыгын ыҥырыытыгар баран иһэбит. Биһиги икки ардыбытыгар улахан иэс баар, ол быһыытынан куттанабыт, онно доҕор буол.
– Эһиги көрдөһүүгүтүн хаалларыам дуо.Барыам буолан баран, өлөр өстөөхпүн, онон дьиэтигэр киириэм суоҕа, арай тыанан сылдьан доҕор буолуом, дэҥ кыргыһыы буоллаҕына киириэм, – диэтэ Бэт Хара.
Дьэ ол сүбэнэн бары айаннаан билиҥҥи Нам улууһун сиринэн өрүһү туораан Бөтүҥнэр Дыгыҥҥа тиийэн кээлтэр. Бэт Хара чугастааҕы тыанан чуҥнаан хаалбыт.
Дьэ Дыгын ыҥырыылаах ыалдьыттарын, тэһиин туттаран, тэлгэх кэбистэрэн бэт эйэҕэстик тутан, орон аайы эһэ бөрө тириитэ олбох үрдүгэр олоппут. Бөтүҥнэр төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр.
Тиэтэйбит батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ эҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор.
Кэпсэтэн ипсэтэн баран, буруйун билинэн көрдөспүт. Киэһэтигэр хас эмэ байтаһыны байаманы өлөрөн, мүһэ мүһэ, буһаттаабыттар. Киэһэ эти буһаран хоторон таһааран, биир сүүнэ бухатыыр киэптээх киһи мүһэ мүһэ, түөттүү ойоҕостору аҕалан Бөтүҥнэргэ уурбутун кэннэ
– Чэ кэлэн хоноһолор аһааҥ – диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт.
Бөтүҥнэр олорон аһаан бардылар. Арай били ааҥҥа олорон
– Астаах буолларгыт манна аҕалан кулуҥ – диэтэ Тиэтэйбит.
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти идьдьэн туттарда.
Ону Тиэтэйбит ылан илин кэлин этин биирдиитэ быһыта хадьырыйталаан баран, били уҥуоҕунан ас түҥэтээччини баска быраҕан саайда. Хары уҥуоҕа кэлэн киһи баһын хайа түһэн, киһи өлөн түстэ. Ону билэн Дыгын хаппаччыга хаалла сытар бухатыырдаах эбит. Ол бухатыыр хаппаччытын тыаһа өрө лиһигирии лиһигирии хачыгыраччы хабырынар эбит. Ону истэн Тиэтэйбит батыйатын иҥиэччэтигэр диэри сиргэ батары анньа анньа, хабырына хабырына биир муҥ буолбут.
Дьиэлээх тойон Дыгын Боотур
– Дьабдьык дьалаҕай – тохтооҥ, болҕойуҥ, – диэн алҕаталаабыт.
Бөтүҥнэр эмиэ Тиэтэйбиттэрин алҕаабыттар. Онон икки бухатыыры бэт көрдөһүүнэн тохтоттулар. Киэһэтигэр таххан киирэ сырыттахтарына биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ, уонна Тиэтэйбит тахсыан иннинэ ааны сабан кэбистэ. Ол киһини Тиэтэйбит батыйанан анньан ылан баран, били бухатыыр сытар хаппаччытыгар илдьэн бырахта, онно Дыгын хаппаччылаах бухатыыра дьөксө маарыҥҥытынааҕар ордук чупчурунар тыаһа иһиллэр. Ол курдук буоларын кытта Тиэтэйбит тиийэн хаппаччыны тоҕута кэйдэ. Ону туран Дыгын быар куустан сүгүрүйэн туран көрдөһөн тохтотолоото.
Үс хонугу мэлдьи төһө эмэ сүөһүнү өлөрөн сиэтэн баран, «соболоҥноро» диэн маанылаан 70 сылгыны биэрдэ уонна, бу Наахара ойуунун аны тыытымаҥ, Амма үрэх баһыгар эһигини кытта ыал олордун – диэн көрдөстө.
Ону Бөтүҥнэр сөбүлээтилэр. Били сылгыларын үүрэн эмиэ Бороҕон сиринэн дойдулаабыттар. Эмиэ Бэт Хараҕа тиийэн сылгыларын аҥаарын биэрэн баран, дойдуларыгар кэлэн олорбуттар.
Били Наахара ойууна, Амма баһыгар билиҥҥи Наахара нэһилиэк сиригэр олорбут.
Бөтүҥнэр итинтэн кэнники бэйэлэрин үйэлэригэр кыргыһыыта суох бэт үчүгэйдик олорбуттара үһү.
Кинилэртэн «Бөтүҥ», «Кэнньэ», «Ураанай» диэн Амма улууһун нэһилиэктэрэ ууһаабыттар.
Били ойуунтан Илин Хаҥалас улууһун Наахара нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ үһү.
«Чолбон», 1928 сыл, №5–6
Айымньы 1928 сыллаахха хайдах бэчээттэммитинэн таҕыста
Быһаарыылар:
Кэһэх – ох кыына;
Дьөрбө ох – сүүс оҕу холбуу баайбыт;
Халҕан тимир – харыларын таһыгар оҕу түһэрэр куйах тимир.
Өссө ааҕыҥ: Балыксыт Былатыан Чолбон