Кутталлаах эрэспиэскэ

Токоосоп

Бээстэлэп этэрээтэ Үөһээ Бүлүү улууһунан бандьыыттары ыраастаан Бүлүү куоратыгар киирээри баран турар. Ньурбаҕа 20 киһилээх доборобуолунай бартысааныскай этэрээт сороҕо ахараананнан хаалбыта.

Ыам ыйын бүтэһик бириэмэтэ чугаһаан, күөх от күн уотун билэн, саҥа уһуктан, үүнэн быгыахтаан эрэр. Күн күлэ-күлэ тахсан, халлаан оройунан оонньоон, айылҕа күүстээх сырдык сардаҥатын саккыратан ааһар идэлэннэ.

Бандьыыт араллаана саҥа чуолкайданан улам чугаһаан дирбийэн иһиллэр буолла. Кинилэр Мастаахха, Үөдүгэй улууһугар, Үөһээ Бүлүүгэ, Орто Бүлүүгэ туолан, биирдии, сэбэ суох уонна Сэбиэскэй былааска эйэлээҕинэн оруолланар дьоннору тута-тута өлөттүүллэрэ, хаайталыыллара, ыйыыллара иһиллэр. Олохтоох күүстэрэ мустан Бүлүү куоратыгар киирэ сатыыр сурахтаахтар. Ити – хоту өттө. Соҕуруу Хочо уонна Сунтаар улууһугар Баабылап бандьыыт этэрээтэ эмиэ ити курдук өлөрөр, алдьатар үлэннэн дьарыктанар сураҕа иһиллэр.

Ньурба улууһун иһигэр билиҥҥитэ биллэ иликтэр. Ол эрээри, араас сурахтар кэлэллэрэ үксээн, нэһилиэньньэ даҕаны дьиксинэр, куму-ньими буолар буолла. Ньурба дэриэбинэтин ыала бары көһөн хаалла. Барыта хайдах эрэ саспыкка, хорҕойбукка уонна иһиллээбиккэ дылы буолла. Бары сибистэр мунньустаннар, саҥа төрүттэммит сэссийэлиискэйдии дьурааланан эрэр олох бандьыыттартан атахтанар күнэ ыган кэллэ быһыылаах.

Бу бириэмэҕэ Ньурба ахараанатыгар биллэрии кэллэ. Бу биллэрии быһыытынан буоллаҕына хотугу бандьыыттар күүстэрэ соҕуруутааҕы Баабылап этэрээтин кытта ситимнэcпит, онон Баабылап этэрээтин кытта Ньурба диэки кэлэн иһэр үһү, аара «Сиэйэни» ылбыт.

Эрэспиэскэһит ыытарга наада буолла. Ахараана хамандыыра табаарыс Номуунап хамаанда иһиттэн – суолун, сирин билээччи бэйэтин баҕатынан барых киһини буларга санаата. Маннык суох буолла. Онуоха ыстаап начаалынньыга таб. Сэмиэнэп бэйэтэ барарга ылынна.

Сэмиэнэп мүнүүтэни уһаппакка ахараана атыттан үчүгэйэ диэни талан ылла да «Халаарыс» диэн сирдьит киһитиниин айаҥҥа турда.

Сааскы халлаан өрөгөйдөөн турар. Өрүһү туоруохха сатаммат. Ол иһин өрүс хаҥас биэрэгинэн аҥаардастыы өрө бардылар. Ардах, тыал икки хонугу мэлдьи бу икки айанньыттар үрдүлэригэр түстүлэр.

Онтон былыт силэлиннэ, күн көһүннэ. Сэмиэнэптээх «Халаарыс» 4 чаас саҕана «Нааҥыы» Киргиэлэй диэн Түбэй нэһилиэгин киһитин балаҕаныгар чугаһаатылар. Манна ол нэһилиэк киһитэ «Элэркэй Баһылай» диэн киһини көрүстүлэр. Сэмиэнэп кинини биллэ да, соччо итэҕэйбэт буолан элбэхтик кэпсэппэтэ.

Элэркэй ааһан, харахтарыттан сүппүтүн кэннэ, Сэмиэнэп табаарыһын балаҕаҥҥа – туора дьон уонна бандьыыттар баалларын-суохтарын биллэрэ ыытта.

«Эмис Баһылай» диэн киһи ойоҕо ыалдьыттаан олорор эбит, Сэмиэнэп ол кини тахсан барбытын кэннэ киирдэ. Дьиэлээх киһи уонна кини иитиэх уола Обокуум суохтар эбит. Дьиэлээх эмээхсин үөрүүтүн кытта көрүстэ, ыалдьыттыыр быһыынан тэриммитинэн барда. Сэмиэнэп бандьыыттар тустарынан ыйыппытыгар эмээхсин чугаһынан суохтарын, оннооҕор сурахтара иһиллибэтин кэпсээн, биһирэтиилээхтик быһа илгиһиннэ. Уруккуларын үчүгэй өттүттэн билэр буолан, Сэмиэнэп итэҕэйэн, санаата арыычча уоскуйда. Онтон атын хабыалата таҕыста.

Кини кэнниттэн дьиэлээх Нааҥыы уол оҕото батыһан тахсан, сыста түһэн баран сибигинэйдэ: «Манна чугас Ыгыатта үрэх уҥуор мээрин саалаах дьоннор бааллар, сотору-сотору биһиэхэ сылдьаллар», – диэн. Киэсэ дьиибэргээтэ, соччо итэҕэйбэтэ. Дьиэлээх эмээхсин киһитэ суох этэ, кинилэр оннук дьон буолбатахтар. Ол эрээри, төһө даҕаны кинилэр урут сэбиэскэйдии санаалаахтарын иһин бу син өр бириэмэ устатыгар бу араас долгуннарга оҕустарбатахтара буолуо диэн эрэниэххэ сатаммат. Киэсэ Сэмиэнэп баһыгар ол-бу оруол ойуу санаалар бары киирдилэр.

Төннөн киирэн эмээхсинтэн ыйытта. Онуоха эмээхсин туох да саарабыла суох быһа хаһыырда. Онтон уол эппитин иһитиннэрбитигэр уолун мөхтө, онтон үөрэҕэ суох аҕа уонна ийэ оҕону иитэр тапталлаах ньыматын быһыытынан сутуругун ньууччалыытутан баран баска биэрдэ. Чэ, быһатытын эттэххэ, эмээхсин киһи да итэҕэйиэ суох курдук быһыыламмата.

Сол эрээри, Киэсэ5э сүүрүнүйдээһин санаалар олохсуйан үөскээн бардылар, улам күүһүрэн, иньньэлиир, бүргэстиир, тэһиппэт буолан бардылар. Чахчытын билиэххэ наада. Саҥа-саҥа былааннар үөскээтилэр. Билэргэ-көрөргө саҥа-саҥа сорудахтар турдулар. Ыгыатта уҥуоргу өттө, хайаан да, сирийэн билэргэ наадалаах сир буолла.

Ол-бу диэкки кэтии таарыйа атыгар от биэрэ турда. Арай көрбүтэ хонууну быһа уонча киһи сүүрэн иһэр. Тута баттаан дьиэттэн бинчиэстэрин эһэ охсон ылан баран тахсан ойуур устун сүүрэн элээрдэ. Син балай-эмэ ыраах барбалаата, көптө, сылайда, тириттэ. Тохтоон, тыын ылаары олордо. Ойуура кыараҕас, икки өттүнэн хонуулар тэнийбиттэр. Көрбүтэ бандьыыттара аттарын үөһэ түспүттэр, бу эккирэтэн иһэллэр. Киэсэ хаптайан, саһан биэрдэ – бандьыыттар, икки өттүнэн бөтөрөҥнөтөн аастылар. Кыараҕас битиилик ойуур иһигэр хааларга, ханна да барарга сир суох буолла. Бандьыыттар тыастара улам ыраатан, им-ньим буолан барда. Киирэн эрэр күн мас быыһынан кыһыл сардаҥатын сыыйталаата.

Арай киһи хаамар тыаһа хатыгыраата, мутуктары тоһута үктэтэлээтэ. Өйдөөн көрбүтэ – кини кэнниттэн сааланан-саадахтанан киэбирбит, маарыан көссүбүт Элэркэй Баһылайа батыһан ирдээн тугу эрэ кыайыахха дылы, быһа сыбыҥнаан иһэр эбит.

Ол иһин да таайбыт таайыы, билбит сүрэх! Маарыын хара бастаан суолга Нааҥыы Киргиэлэй дьиэтин таһыгар көссүөҕүттэн Киэсэ кинини сүүрүнүйдүү санаата. Бу ааньньаны санаа сааланан батыспатах киһи. Ытар курдук уочалаан түбэстэҕинэ, аҕыйах бириэмэтээҕитэ субу дойдуга учууталлаан, бу дойду кыамматын, дьадаҥытын сырдыгы көрө илик далбарай оҕолорун үөрэтэн сырдаталаабыт, улахаттарын буоллаҕына хараҥа батталтан таһаарарага охсуспут үтүө санаалаах, чэгиэн бэйэкэлээх эдэр ыччат киһини өлөрөргө-өһөрөргө сорунан иһэр хара дьайдаах.

Киэсэ кинини, саҥа хараҥаттан тахсан эрэр дьадаҥылар, үлэһиттэр эрэйдээхтэр, сэссийэлиискэйдии кэскиллэрин муос чэйгэ, 5 миэтэрэ сиитэскэ, муунта аҥаара табахха атыылаабыт суолаһы, түҥнэри ытан түһэрэригэр толору кыахтаах сытар.

Сол эрээри, бинчиэстэр «тиҥ» гыммата. Элэркэй бандьыыт охтон түспэтэ. Соҕотох Элэркэйи өлөрөн баран кыра, таба-түбэбиллибэт сибидиэньньэлэрдээх дьонугар тиийэрэ Киэсэҕэ улахан ситиһии буолбатах. Сэрии садааньньата туолуор наада. Кини сүрүн соруга биирдии бандьыыты кытта ытыалаһан баран төннөн кэлии буолбатах. Элэркэйгэ илэ сирэйинэн көссө баран наадалаах сибидиэньньэни киниттэн ылбыта ордук. Оттон бандьыыт ытарга да соруммутун иһин Киэсэ тутуута, Элэркэй тутуутуттан бытаан үһү дуо?..

Киэсэ туран утары барда. Элэркэй сордоох «кута ыстанна», хабаҕар тыынна, тиэрэ кэлэн түһэ сыста, — тирээн кэллэҕинэ кытаанах суол эбит. Албыҥҥа үктэммит дьадаҥы киэбэ толору көһүннэ. Өрөбөлүүссүйэни суулларарга уһугуламмыт, төннүбэт кытаанах санаа суоҕа көстө, арылыйа түстэ. Ыйытыыларга эппиэттээн бандьыыттар элбэхтэрин биллэрдэ. Ситэ тугу да этэ илигинэ эккирэтээччи бандьыыттар төттөрү көрдөөн чугаһаан кэллилэр. Киэсэ иннин диэкки сүүрэн сыыйда, Элэркэй туран хаалла. Соччо-бачча тугу даҕаны өйдүөбэккэ да хаалла быһыылаах. Бу киниэхэ төһөөн эбитэ дуу, илэ эбитэ дуу – соччо чахчылаахтык биллибэт. Өлөрүөм диэбит киһитэ кини кыаҕар баппат буолан биэрдэ, өлөрүө диэбитэ эмиэ өһөрбөтө: иккиһин төрөөбүт саҕа санаан, таҥаратыгар кириэстэннэ.

Үс биэрэстэ кэриҥэ баран, биир хараҥа ойуур иһигэр тохтоото. Төгүрүччү иһиллээтэ. Туох да биллибэт. Тохтоон инники былаанын оҥосторго, толкуйдуурга турда.

***

Сассыарданан истибитэ арай ким эрэ мас кэрдэр тыаһа кэлэр. Онуоха оргууй, ол тыас хоту барда. Чочум буолан баран, биир сүгэлээх киһи мас кэрдэ турарын көрдө. Көрөөт, кимин биллэ, анарааҥыта кинини эмиэ биллэ. Кэпсэттилэр. Киниттэн Киэсэ наадалаах сэһэннэри иһиттэ. «Ыгыатта» диэн үрэххэ Таракаанап диэн бандьыыт этэрээтиниин сытар эбит. Бэҕэһээ Нааҥыы ойоҕо бандьыыттарга түбэһиннэрээри кэпсээбэккэ кубулдьуммута, чэ көһүннэ.

Мантан Сэмиэнэп дьөссө ситэ сириэн билэргэ наадыйан Түбэй нэһилиэгин киһитигэр Миитээҕэ барда. Ол киһитэ дьиэтигэр суох буолан биэрдэ. Манна урукку кини үөрэппит оҕото баарын кытта кэпсэттэ. Кини кэпсээнинэн, Онтуон Таракаанап этэрээтигэр бары маннааҕы олохтоох дьоннор бааллар эбит, холобура «Омуоха уола» Обокуум Бадараан, Элэркэй эҥин курдуктар.

Бандьыыттар саллааттарыгар кэппэрэтииби талааннар чэй уонна ханнык эмэ табаар оҕото биэрэттииллэр үһү. Бу оҕо мантан ураты атын да ол-бу наадалаах кэпсээннэри сэһэргээтэ, Киэсэ ону олохтоох соҕустук чөмчөкөтүгэр кистэнэн истэ.

Миитээ кэллэ. Кини эмиэ субу оҕо кэпсээбитин курдук кэпсээтэ уонна эттэ:

– Таракаанап бэйэтэ Баабылап хамандыыры көссөөрү Сиэйэҕэ барбыта. Онно бандьыыттар төрүт ыстааптара буолбута,– диэн.

Чэйдээн баран Киэсэ сылайан, сыньньана түһэр сир көрдөспүтэ. Дьиэлээхтэр ойуурга тэйиччи турар ампаары ыйан биэрбиттэрэ. Сыньньана барыан иннинэ Миитээни бандьыыттар тугу гыналларын, хайдах буолалларын биллэрэ ыытта.

Ампаарга баран сыньньана түһэн баран кэлбитэ, Миитээ кэлбит эбит. Туох да саҥа билиини аҕалбатах.

Күн дөссөдаҕаны үөһэ турар. Мантан ол-бу тумнуу суолларынан «Олоохума» уола Борокуоппайга тиийдэ. Кинини эмиэ бандьыыттары биллэрэ ыытта, бэйэтэ дьиэттэн алта-уон саһааннаах сиргэ турар ампаарга баран утуйан хаалла. Сылаатыгар оҕустаран ыксары утуйан хаалбыт, уһуктубута ампаарын иһигэр боруҥуй буолбут. Тахсан Борокуоппайдааҕар баран эрдэҕинэ ойуур иһиттэн икки саа тыаһа утуу-субуу тигинэһэ түстүлэр, буулдьалар аттынан чыскыйан аастылар. Ампаарыгар төттөрү ыстанан киирэн баран хайаҕастарынан төгүрүччү көрдө.

Ыраах ойуур иһигэр биир бандьыыт сырайа чөҥөчөк кэнниттэн былтайан сытар эбит. Сырай сүтэн хаалла, хайдах буолта күн бүгүнүгэр диэри биллибэт…

Төгүрүччү хайаҕастарынан эргитэн көрдө да туох да биллибэт. Бандьыыттар, куобах сүрэхтэр, утары киириэхтэрин куттанан, хоргутан тутаары оҥоһуннахтара. Ойуурга төгүрүччү cыаптаан сыталлара биллэр. Хайдах да буолуохха сир суох буолла. Кинилэргэ хааллан, хоргуйан, сэниэни быһан баран тыыннаахтыы тутуллар сатаммат. Хайаан даҕаны сэниэлээх эрдэххэ утарылаһан, күүс баарынан охсуһан баран өрөбөлүүссүйэ иннигэр чиэстээхтик өлбүт ордук. Кини алҕаһаан, бу ампаарга өр сытан биэрбитин биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуор наада. Элбэхтэн элбэх охтуо, аҕыйахтан аҕыйах охтуо. Сэбиэскэй былааска наадалаах киһи босхо өлүөр сатаммат.

Киэсэ ити курдук биир кытаанах санааны санаан баран тахса көттө да ытыалыы, ытыалыы сүүрдэ. Бинчиэстэр обургу буулдьата быыһа суох субулунна, мастар чачыгырастылар. Бандьыыттар хаптайан биэрдилэр быһыылаах, соччо хойуутук ыппатылар. Киэсэ, эриргии-эриргии эргийэ көтөн ытыалыы-ытыалыы сүүрдэ, улам ыраатан истэ, онтон өрүс кытыытыгар баар буола түстэ.

Уу кытыытын кэриччи көрбүтэ тыы суох эбит. Өрүһү кытыылыы сүүрдэ. Сүүрбэлээн иһэн хайа анныгар тыы сытарын көрдө. Онто маска ыксарытык кэлгиллибит эбит, ону син өр бодьуустаһан сүөрдэ. Эрдиитэ суох эбит, ол иһин сыыр анныгар сытар урусхалы сулбу тардан ылан эрдии оннугар тутунна. Биэрэктэн аньньынарын кытта аппа иһиттэн хас да сааннан биирдэ түһэрдилэр. Онтон эмиэ, онтон үсүһүн… Ыт да ытыма буоллулар. Буулдьалар төбөтүн үрдүнэн иһиирэллэр, сорохторо иннигэр, кэннигэр, ойоҕосторугар түһэллэр. Сэмиэнэп, туох баар күүһүнэн үлэлээн, уҥуоргу биэрэк диэкки суудьугунатан истэ. Өрүһүн ортотугар тиийэн баран, уҥуоргу биэрэк диэкки көрбүтэ саалаах бүтүн этэрээт дьонноро сыссаллар. Бандьыыттар соҕотох кыһыл бартыһааҥҥа уҥуоргууттан-маҥааргыттан барытыттан үмүөрүһэннэр, харбаан иһэр тайаҕы хаайардыы дьаабыланнылар.

Сэмиэнэп тайах буолбатах, арыычча атын буолан биэрдэ. Тыытын сүүрүк хоту көрдөрөн баран таҥнары түһэн сыыйда. Аппа иһиттэн бандьыыттар ытыалыы сыталлар. Урусхал-эрдии икки төбөлөрө түһэллэрэ, тахсаллара көстүбэккэ көлүөһэлии эргийэллэр, тыы бүгүллэ-бүгүллэ түһүөхтүүр, холбороҥнуур. Тыа баһа ирим дьирим иирэн олорор. Саа тыаһа улам ыраатан истэ, онтон уурайда.

Сэмиэнэп хотуулаах киһи быһыытынан тохтоон сыньньанна, аа-дьуо кыһыл Ньурбатын диэкки билбитин, көрбүтүн, толорбут садааньньатын матырыйаалын санаталаан, сааһылыы-сааһылыы устан истэ. Аҕыйах чааһынан Ньурбата көһүннэ, үөрэн сүрэҕэ битигирээтэ.

«Кыһыл ыллык», 1935 сыл, №3-4

Айымньы 1935 сыллаахха хайдах бэчээттэммитинэн таҕыста

УлуусМедиа