Сааскы халааны көрсө: муус кэбирэтиллэр иэнэ эбилиннэ, үбүлээһин кээмэйэ улаатта

Сааскы халаан сахсаана, үгэс курдук, Өлүөнэ өрүс баһыгар муус эстэн, өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар хамсаатаҕына, ыам ыйыттан саҕаланар. Ол эрээри, тустаах тэрилтэлэр сааскы халааҥҥа, бэлиэр, тохсунньуттан боччумнаахтык ылсан бэлэмнэнэллэр.

Росводресурс Өлүөнэ тардыытынааҕы ууга салалтата саҥа сыл маҥнайгы ыйын бүтэһик нэдиэлэтигэр билим тэхиньиичэскэй сүбэтин мунньаҕын тэрийэн ыытта. Сыл ахсын баччаларга буолар мунньаҕы Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтатын салайааччыта Петр Аргунов Сүбэ бэрэссэдээтэлин быһыытынан бэйэтэ сүрүннүүр. Бэбиэскэҕэ – Саха сирин өрүстэригэр 2026 сыллааҕы сааскы халаан уута содула-содуома суох ааһарын хааччыйар тосхоллоох сэрэтэр дьаһаллары ыытыы.

Ол туох-ханнык иннинэ мууһу кэбирэтэр үлэлэр: хараардыы уонна эрбэтии. Петр Михайлович этэринэн, маннык ньымалар билим чинчийэр үлэтин түмүктэригэр олоҕураллар уонна быйыл саас 18-с төгүлүн туттуллуохтара. Саха сирин усулуобуйатыгар көдьүүстээҕэ бигэргэммит ньыма уопутун дойду атын эрэгийиэннэрэ хотугу өрүстэригэр сөбүлээн туһанар буоллулар. Холобур, мууһу хараардыыга Красноярскай кыраай, Новосибирскай уобалас уонна Бүрээтийэ быйыл саас аан маҥнай ылсыахтара.

“Мууһу кэбирэтиигэ үлэ эрдэттэн тэрээһиннээхтик ыытыллар буолан, дэлби тэптэрии курдук муҥур уһукка, ыксаллаах быһыы-майгы үөскээтэҕинэ туттуллар ньыма лаппа аҕыйатылынна”, – диир салайааччы.

Кэлиҥҥи сылларга Өлүөнэ тардыытынааҕы уу салалтата өрөспүүбүлүкэҕэ дьиҥ баар кыһалҕалары олохтоохтук бигэргэтэн туруорсарын түмүгэр федеральнай биэдэмистибэ эрэгийиэн уратытын уонна уматык, о.д.а. ороскуот ыарыы турарын аахсар буолбута кэрэхсэбиллээх. Ол курдук, федеральнай бүддьүөттэн мууһу кэбирэтэр үлэлэргэ 2023 сыллаахха 45 мөл. солкуобай, 2024 сыллаахха 44,8 мөл. солкуобай тыырыллыбыт эбит буоллаҕына, былырыыҥҥыттан саҕалаан улаатыы өттүгэр хамнааһын таҕыста: 2025 сылга – 55,487 мөл. солкуобай (эбиллиитэ – 10,5 мөлүйүөн), 2026 сылга – 69,057 мөл. солкуобай (эбиллиитэ – 13,5 мөлүйүөн).

Ити көрүллүбүт үпкэ икки хайысханан үлэ ыытыллар. Сүрүн хайысхаҕа сакаасчыт быһыытынан үлэни тэрийэр, сүрүннүүр “Центррегионводхоз” федеральнай судаарыстыбаннай тэрилтэ “Ленарегионводхоз” филиалын дириэктэрэ Александр Аржаков Өлүөнэ, Бүлүү уонна Халыма өрүстэргэ мууһу кэбирэтии былаанын уонна схемаларын билиһиннэрдэ. Дириэктэр иһитиннэрбитинэн, филиал быйыл Өлүөнэ, Бүлүү уонна Халыма өрүстэргэ 9 муниципальнай улуус сирин-уотун хабан, халаан уутун сэрэтэр үлэни ыытыахтаах. Харыы тахсыан сөптөөх 59 учаастакка мууһу кэбирэтиэхтэрэ, ити иһиттэн 52 учаастакка – 646 гектар иэҥҥэ мууһу хараардыахтара, Өлүөнэ өрүскэ 7 учаастакка– 41 км усталаах мууһу эрбэтиэхтэрэ. Улахан эбэ сүнньүнэн барыта 44 учаастак былааннаммыт. Бүлүү өрүскэ 3 учаастакка 23 уонна Халымаҕа 11 учаастакка 103 гектардыы мууһу хараардыахтара. Ыйыллыбыт үлэлэри толорорго федеральнай бүддьүөттэн көрүллүбүт 52 мөл. 289 тыһ. солкуобай ороскуоттаныаҕа.

“Бүддьүөт торумнанар кэмигэр сайаапканы түһэрии чэрчитинэн ааспыт сылга элбэх үлэни ыыттыбыт. Ол курдук, 2023 уонна 2024 сылларга буолбут сааскы халаан түмүктэригэр итиэннэ халаан иннинэ уонна кэнниттэн оҥоһуллубут чинчийиилэргэ олоҕуран, тоҕоостоох матырыйааллары хомуйаммыт харыы тахсар кутталлаах эбии учаастактарга бырайыак-симиэтэ докумуонун оҥорууга анаан бэлэмнээбиппит. Ааспыт сыл ахсынньыга экспертиза биһирэбилин ылан, илиибитигэр бырайыак-симиэтэ докумуоннаах олоробут”, – диир Александр Николаевич.

Онон быйыл саас ыытыллыахтаах хараардар үлэ кээмэйэ 161 гектарынан улаатта: Өлүөнэ сүнньүнэн Өлүөхүмэ улууһугар 63 уонна Нам улууһугар 45, Халыма өрүскэ Орто Халыма улууһугар 30 уонна Бүлүү өрүскэ Ньурба улууһугар Сата Арыытын аттыгар 3 саҥа учаастакка 23 гектардыы иэннээх муус кэбирэтиллиэ. Манна сыһыаран суруйдахха, Өлүөнэ муостата тутулла турарынан схемаҕа уларытыы киллэриллэн, урукку миэстэтиттэн 1,5 килэмиэтир үөһэ сыҕарытыллыбыт, ол гынан баран, үлэ кээмэйэ оннунан хаалар эбит.

Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин уу сыһыаннаһыытыгар уонна балыктааһыны сүрүннээһиҥҥэ департаменын салайааччыта Анисия Игнатьева Алдан, Амма өрүстэр, Токо уонна Ньүүйэ үрэхтэр сүнньүлэринэн олорор 11 улууска харыы тахсыан сөптөөх 33 сиргэ 213 гектар иэннээх мууһу хараардыы үлэтэ былааннанарын билиһиннэрдэ. Быйыл бу иккис хайысхаҕа кэбирэтии үлэтин тэрийэн ыытарга 16,8 мөл. солкуобай көрүллүбүт. Анисия Егоровна итиччэ кээмэйдээх үлэни толорууга аһаҕас куонкурус саҕаламмытын иһитиннэрдэ. Ол курдук, Алдан өрүскэ Алдан оройуонуттан Нам улууһугар диэри 25,7 км устатын тухары 17 учаастакка 103, Амма өрүскэ 23,5 км устатыгар 11 учаастакка 94, Ньүүйэҕэ Ленскэй улууска 4 учаастакка 8, Токоҕо Өлүөхүмэ улууһугар 1 учаастакка 8 гектардыы иэннээх муус хараардыллыа.

Саас аайы халаан уутугар хабыллар улуустар сыл саҕаланыыта ыытыллар билим тэхиньиичэскэй сүбэтин көрүүтүгэр этиилэрин киллэрэллэр, ону Сүбэ чилиэннэрэ көрөн, ырытан, дьүүллэһэн, көннөрүүлэри киллэрэллэр. Быстахтык ыллахха, бу сырыыга Нам улууһун дьаһалтата Маймаҕа, Түбэ, Көбөкөн, Хатырык, Фрунзе, Арбын нэһилиэктэрин киин бөһүөлэктэригэр сыһыаран, саҥа учаастактары эбэргэ уонна үлэ кээмэйин улаатыннарарга көрдөстө.

Саха сирин өрүстэригэр мууһу кэбирэтэр үлэ кулун тутар ортотугар Ленскэй уонна Өлүөхүмэ улуустарыттан саҕаланыа. Итиэннэ киин улуустарга муус устар 20 күнүн эргин, хотугу улуустарга ыам ыйын саҥатыгар түмүктэнэрэ былааннанар. Ол эрээри, халаан уутун этэҥҥэ аһарар тосхоллоох үлэ хаамыыта саас хайдах кэлэриттэн эмиэ тутулуктаах буолара биллэр.

Василий Никифоров

УлуусМедиа