Куораччыт

У.А. Кыайыгыыйап (А.И. Софронов-Алампа)

I

Кыһыҥҥы хараҥа киэһэ туус маҥан хаар сабыылаах толоон аттытыгар саах сыбахтаах саха балаҕана туох эрэ курдук харааран, барыйан турара. Ол балаҕан үөлэһин иһиттэн чочум буола-буола хата уотун курдук кыһыл кыым үөрбүт-көппүт курдук өрө көтөн тахса-тахса умуллан-уостан хаалар. Ол оннугар үөлэсиһиттэн эмиэ биһиги хаһан да умуллуохпут суоҕа диэбит курдук, өрө үөмэлэһэн күндээрэ көтөн бараннар, нам түһэн бараллара. Чуолҕан үүтүн курдук балаҕан муус түннүктэрэ мааска хараҕын уотун курдук хабыс-хараҥа оттотугар кылаһан көстөллөрө.

Бобо тоҥмут, ырыган көлөлөөх, ыраахтан иһэр айан киһитэ көрдөҕүнэ, кыым кытыастара, уот кылахачыйара үчүгэйэ сүрдээҕэ, бэрт, мэктиэтигэр, ыраахтан сылааһа биллэргэ дылы гынар буоллаҕа үһү.

Балаҕан таһыгар чугаһаан кэлэн көрдөххө, кобус кураанах, им-ним, арай үөлэстэн тахсар кыым сырдыгынан көрдөххө, моойторуктаах хара ыт бөх үрдүгэр титирээн ибигирии-ибигирии чоҥкуччу кырыаран сытарынан ыал олорорун быһыыта биллэр этэ.

Ол били кэлтэгэй Ылдьаа уола Уһун Ыстапаан, хотон аҥаар муннугар оһох туттан, кыстаан олорор балаҕана этэ.

Дьиэ иһигэр буор сыбахтаах титирик оһоххо икки-үс хардаҕас мас хоруоран хаалан баран, имик-самык балаҕан иһин сырдатарынан кыһайан көрдөххө, хаҥас оһох чанчыгар Ыстапаан ойоҕо Даайа, эдэр соҕус дьахтар, бүк түһэн олорон уот сырдыгар эрин этэрбэһин абырахтыы олороро; эр киһи туох да саҥата-иҥэтэ суох, чочум буола-буола уотун диэки супту одуулаан кэбиһэ-кэбиһэ, тымтык тыыра олороро.

Балаҕан иһэ им-ним, имик-самык. Дьиэлээхтэр алыс үлэлэригэр ыксаан олорор буоланнар кэпсэппэттэрэ эбитэ дуу, эбэтэр тугу эмэни саныы-толкуйдуу олороллоро эбитэ дуу, хайата да биллибэт. Арай өр буола-буола лабахайдаах хардаҕас «тас» гынар уонна кэтэҕэриин өһүө баһыгар кылахы ойууна чаһыы тыаһын курдук тохтообокко таһыргаан иһиллэр. Хотон диэки биллибэт балай хараҥа иһигэр ынах «пус» гына тыына-тыына кэбинэн кэргиттэрэ иһиллэр. Дьиэ иһин эргиччи көрдөххө, туох да сэргэх сэп-сэбиргэл көстүбэт, куру-кэри курдук, арай биллэрик муннуга чэҥирэ кырыарбыта, имик-самык оһох уота умайдаҕына, маҥхайан ньалҕарыйа килбэчийэн көстөр.

Оок-сиэ, кырдьык даҕаны, барыта наар буолан, тугун түүппэҕэй, куһаҕанай, оҕолоор.

Ыстапаан иһигэр арааһы эргитэ саныы-толкуйдуу олоотто. Ол санаатаҕына, быйылгы кыһыны ынаҕыттан туттубакка хайдах да кыайан сыл тахсыа суох: иһэр чэйэ, тардар табаҕа, сиир бурдуга, өссө ол үрдүгэр тардыытын харчыта ити таһынан иэс төлөбүрэ. Ити кыһалҕаларын барытын тугунан булан толорунан саныы сытаата даа кыайан тобулбата. Сытаан бараары бүгүн оҕоньньордооххо бара сырыппытыгар, тугу да биэрбэтэх, «хата ыларын күүтүөх буолуохтаата» диэн уоһун иһигэр ботугураата. Атын дьонтон кыралаан ылбыт иэһэ эмиэ элбэх. Ону барытын быһа сүүрдэн ааҕан көрдөҕүнэ арааһа отучча сүүс буолсу. «Мин оҕоньньордооххо бара сыльдьыбыппын иһиттэхтэринэ, бытахай иэстээхтэрим бары кэлэн көрдүөхтэрэ буоллаҕа тугу даа биэрбэтэ диирбин итэҕэйиэхтэрэ суох». Онтон эмискэ хотонуну иһинээҥи ынахтарыгар санаата эриллэ түстэ да хайа да ынаҕын туттуон булбата – барыларын сүрдээхтик аһынна.

Кырдьык даҕаны Ыстапаан буолан санаатахха, харыстыар бэт сөптөөх баара суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕын быстарарын кэриэтэ санаата-мунна.

«Аһыммытым иһин хайыамый, кыһалҕа эмиэ улахан, мин аһыммыт курдук буоллахпына, ойоҕум эрэйдээх ордук эр ылан ынаҕын өлөттөрүө суоҕа» диэн кытаанах санааны ылынна – «чэ, булгу хайата да буоллар биир ынаҕы туттабын, хата хайаларын туттарбыный» дии санаабытыгар, кини хараҕар ынахтара кэлэннэ бу оҥой-саҥай көрө турарга дылы гыннылар, – «чэ кэбис хайтах гыныахпыный. Кытырах бургунаспытын өлөрүүһүкпүн, суол этэ тахсаа ини» дии санаан баран, ол бу диэкки буруйдаах киһи курдук, балаҕанын тула көрүтэлээтэ. Өһүө быыһынааҕы кулахы, кини санаатын таайбыт курдук ордук күүскэ «тик-тик» тыаһаата, оһох иһигэр биир хардаҕас күөдьүйэн умайан баран холумтаны туора түспүтүттэн балаҕан иһэ арыычча сурдаан, биллирик муннугунааҕы чэҥ көүс өҥүн көрдүк чаҕылыйан көһүннэ.

– Доҕоор! – диэн эмискэ ыҥырбыта, им-ним оттотугар хайтах эрэ дорҕооннонон улахан баҕайытык иһилиннэ. Даайа бүк түһэн олорон хорос кына түстэ.

– Доҕоор!.. Арай быйыл кытарах бургунаспытын туттууһукпут, эти куоракка киллэрэн атыылаан, чэй, табах ылыахпыт, ордугун хаччынан таһааран тардыыбытын төлүөхпүт, буотараҕын кытта баһын сиэниллиэ, – диэн баран, кыбыстыбыт дуу, куттаммыт дуу курдук ойоҕун диэки өтөр-өтөр көрбөхтүү олордо.

Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук соһуйан ах баран саҥата суох олорбохтоото. Ол эрээри эрин кыһалҕатын наадатын билэр буолан, «оок-сэ, кылгас кыараҕас диэн сүрүн нии, соччоҕотох баар эрэ күлүктээхпитин бысталыахпыт буоллаҕа» диэн иһигэр санаан баран, аргыый аҕай саҥата суох туран, ороҥҥо утуйа сытар оҕолорун иннигэр баран сытта…

Ыстапаан борук-сорук оттотугар, умуллан эрэр уоттаах оһоҕун чанчыгар олорбохтоон баран туран сытта да уута букатын кэлбэтэ туой ол бу санаалар киирэн, ону-маны саныы сытта, хайтах иэстээхтэрэ кэлэннэр иэстэрин иэстии-иэстии кыыһыраллара, ордук Кулан Уйбаантан куттана санаата «оок-сэ, хайтах эрэ күтүр өстөөх, кэлэн кыыһыран өтүстэнэр буолла». Хотон иһигэр ынах ыҥыранна. «бургунаһым эристиин, ыҥыранаахтыы сытар ээ, иччим миигин өлөрөөрү гынар диэн билээхтээбэтэ буолуо ээ. Ол эрээри айыы сүөһүтэ, баҕар сүрэҕэ быара таайара буолуо» дии саныырын кытта, уута ордук көттө. Өһүө быыһынааҕы кылахы ордук күүстээхтик тыһарҕаата – «урут ити курдук улаханнык чыҥыргыырын болҕойон истибэт буоларым ээ» диэн кыһыйа санаата.

Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын уу-хаар да буоллар аһаталааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. Оттон бу киэһэ? Кыһалҕа ыга баттаан, санаа түмүллүүтэ буоллаҕа…

Ити кылахы ойууна диэни сорох киһи билбэтэ даа буолуо. Элбэх кылахылаах дьиэҕэ мас быыһыгар мэлдьи чаһыы тыаһын курдук тыһыргыы турар баар, ону саха кылахы ойууна диэн ааттыыр.

II

Сассыҥҥытыгар Ыстапааннаах ынах ыытарга кытарах бургунастарын хотоҥҥо баайан хааллардылар. Улахан уоллара уонуттан тахсыбыт, тоҕо ынахтарын баайан хаалларбыттарын чопчу сэрэйдэ, онон үөрэн ол күнү быһа былаастаах сүүрүүнэн сырытта.

Киэһэ ыал утуйбутун кэннэ Ыстапаан:

– Нохоо! Бар, Баһырҕастаах бургунаһы хотонтон сиэтэн таһаар эрэ, – диэн баран мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо.

Даайа хаҥас диэки ол бу иһити иҥнэритэ тардыалаан баран хас даа кураанахчабычаҕы эҥини аҕалан холумтан таһыгар уурталаата. Иккиэн туох эрэ сүрдээх үөрүүлээх дуу, кутурҕаннаах дуу, суол оҥороору кыммыт курдук ин-ним саҥата суох ону маны бэлэмнэннилэр. Оннооҕор уол хотон иһиттэн ынаҕын сиэтэн таһааран уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, билии мааҕы үөрбүтэ-көппүтэ ханна да суох буолан, аргыый аҕай сир диэкки көрөн баран ынаҕын сиэтэн таһаарда.

Ыстапаан икки харытын ньыппарынна.

– Доҕоор, кэл ынаххын тутан кулу!..

Даайа саҥата суох кэлэн ынаҕын аҥаар илиитинэн муннуттан тутан баран көрүмүүм диэбит курдук тиэрэ хайыһан баран, сирэйин мырдыччы туттан турдаҕына, Ыстапаан тугу эрэ ботургуу-ботургуу, кириэстэнэн баран сүгэтин угуттан тутан, күөрэччи көтөҕөн сүүскэ сырбатан охторон түһэрдэ.

Ыстапаан улахан уолга тымтыгын туттаран ынаҕын сүлэн бүтэрэн, эттии-эттии «хата бургунаһым күүстээх эбит, баһын кыһыҥҥы икки таҥараҕа. Буотараҕын кыһын кучу-мачы гыныахпыт» дии саныы-саныы эттээн ньиллиргэтэ сырытта.

Даайа ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Чэ, ынах идэһи сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сассын төһө эрэ дьахтар кэлэн, сыа сиэппэтэ дии-дии, кыһыраллар, хоргуталлар. Кыһалҕалаахтар толук кынаары соҕотохторун өлөрөөхтөөтөхтөрө дииллэрэ суох. Арай иһиттэн ордорон, бэсситэлиэх бэйэм буоллаҕа ол кэриэтэ симиим аччыгый буоллун» дии саныы олордо. Улахан уол тымтык тута сылдьан эттэн кымаахтаһан ылаары кыммытын атыыга барар аһы тыытыма диэн бардьыгынаан ыытта. Улахан кыыстара ийэтигэр ис ырытыһа сылдьан харын итирин биир чохоону толору муста, уол ону көрөн кини эмиэ кымаахтаһан муспутунан барда, кыра уоллара эристиин ийэтин аттыгар олорон туох түбэһэрин харбыы-харбыы айаҕар симэ олордо. Отто уоллара утуйан хаалан бу астан матаахтаата.

Соруйан анаан сырдык буоллун диэн куруҥ маһы оттубуттара уоттара үөрбүт-көппүт көрдүк лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндүлэс сырдык буолла. Урукку киэһэлэргэ күлүгүрэн турбут өһүө муннуктара барылара оҥоруһан көһүннүлэр.

Ол киэһэ бэйэтэ даҕаны балаҕан иһэ уруккутуттан уларыйан, хайтах эрэ үчүгэй ньир-ньар курдук буолбута, оннооҕор муннуктарынааҕы чэҥнэрэ ирэн ньалҕарыспыттар.

Ыстапаан этин таһыдьдьа таһа сыльдьан «хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин» диэн үөрэ санаата. Бүтэрэн баран, харытынан көлөһүнүн сотто-сотто туох да кыһалҕата суох холку баҕайытык:

– Доҕоор, хайа, эн төһөлөстүҥ? Чэ, бургунаспыт буочутуттан үчүгэй аҕайдык буһар эрэ, – дии-дии үөттэрэҕинэн уотун анньа турда. Уота үөрбүт курдук уруккутунааҕар ордук күүскэ чачыгыраан умайда. Дьиэ иһинээҕи дьон, бука барылара үөрбүт көппүт дьон быһыытынан сирэйдэрэ-харахтара сүрдээхтик сэргэхсийдэ. Уоллаах кыыс оһох чанчыгар тураннар, тымтык төбөтүгэр сыа саллан сырылаппытынан бараахтаатылар. Ынахтарын аһыйбыт, аһыммыт быһыы диэн хайаларыгар да суоҕа…

III

Биир сассыарда Ыстапаан хараҥаҕа туран ынаҕын этин сыарҕаҕа тиэйдэ, Даайа хайыы-үйэҕэ туран ынаҕын иһиттэн буһара охсон аҕалан биэрбититтэн Ыстапаан оҕолоругар бэссэ-бэссэ сиэн баран, ыраах айанныыр киһи быһыытынан саҥата суох таҥна турдаҕына, дьиэ иһинээҕи кэргэттэрэ барылара, ким туохха баҕарарын үлэстилэр. Ырбааххы таҥаһа, былаат, улахан уол саппыйаан кур, ол да уонна арааһы эттилэр.

– Чэ, доҕоор, үчүгэйдик киһилии сырыт ооньньоомо, күлүмэ. Хас хонугунан сылдьдьаахтыыр буоллуҥ, – диэтэ ойоҕо Даайа сып-сымнаҕас эйэҕэс баҕайытык.

– Кунаным үчүгэйдик сырыттаҕына икки нэдиэлэнэн эргийээ инибин, чэ хата эһиги этэҥҥэ олоруҥ, – диэн бырастыылаһан баран, тахсан оҕуһун көлүнэн борук сорук хараҥаҕа суолустун киирэн кыыкырдата турда. Оҕолор тахсаннар, аҕаларын сыарҕатын тыаһа иһиллибэт буолуор дылы туран баран киирдилэр…

Ыстапаан түүннэри күнүстэри кунанын сиэтэн, ойоҕолоон айаннаан кыыкырдатан истэ.

Ыстапаан бэйэтэ бэт көнө, сымнаҕас туох даа эгили-бугулу санаата суох киһи. Үлэһитэ сүрэҕэ даҕаны бэт, быһатын эттэххэ сыарҕаһыт оҕус курдук киһи, ол гынан баран биир кытта төрүөбүт кыдьыктаах буолан, бу курдук кылгас соннонон сааһын тохору дьадаҥытык кыһалҕалаахтык олорбут эрэйдээх. Кыдьыга хааттыһыт үгэстээх. Оҕо эрдэҕиттэн хаатты оонньуур даа, икки илиилээхтэн тугу даа утары ууннара сүүйэн ылбыта диэн суоҕа, хата туох чорбоҕун барытын сүүттэрэн иһэрэ. Сорох ардыгар бэйэтэ даа «Сүүттэрбэтим буоллар, ама бу курдук дьадаҥы кыһалҕалаах буолар этиэм, хаатты дьаата баҕайы иҥэн хаалан маннык олоххо олордоҕум» диэн курутуйа саныыра даа туохтаах эмэлээх буоллар эрэ хаатты ооньньообутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалара. Кини хааттылыырын ойоҕо буойа, ытыы-ытыы көрдөһө сатыыра да эрэ иккитинэн истибэт этэ. Хааттыттан сылтаан бэт элбэхтик этиһэр, охсуһар буолаллара, ол гынан баран дьахтар эриттэн соччо алыс хоргуппат, хата «хайтах гыныамый оҥоруум ыйааҕым буоллаҕа» диэх курдук саныыра. Сол сүүттэрбит күнүгэр, кыыһыран ытаан-соҥоон баран, аастар эрэ «доҕоор Ыстапаан» диэбитинэн бараахтыыр үгэстээх, онон даҕаны аныаха дылы син ыал аатын быльдьаан, буруо таһааран олорбуттара.

Даайа ыраас үчүгэй төрүттээх кыыс тулаайах буолан, кэлэ-бара сытаан, олохпун эрэ булуум диэн Ыстапааҥҥа эргэ тахсыбыта. Онон соччо атыттар курдук таптаабатар даҕаны, син санаатын холбоон кэргэнниһэн сыльдьыбыта. Бэйэлэрэ даҕаны, атын дьон курдук эр-ойох быһыытынан атах тэпсэн олорон санаа-санааларын биссиэх курдук кэпсэппиттэрэ да диэн суоҕа; эрэ күнүһүн үлэтин үлэлээн баран иллэҥэр ыалга баран хаалар, дьахтар буоллаҕына, дьиэтин күннээҕи үлэтэ күнүгэр бүппэккэ, сорох ардына түүннэри ииһин-иистэнэрэ үлэлиирэ, онон биир да күөс быстыҥа бокуойа суох курдук сыльдьан дьылы күнү аһараллара, уонна бэйэлэрэ иккиэн даҕаны эр-ойох маннык буолуох тустаах диэн быһааран билбэт этилэр. Эр киһи кыыһырдаҕына ойоҕун кэтэҕин аһыттан ылан булгу сөрөөн түһэрэн баран дэлби кырбаан кэбиһэрэ даа, онуоха төһө да ыарыйдар эмсэҕэлээтэр «эр сынньара таҥараттан ыйаахтаах» диэх курдук, утарыласпакка саҥата суох хаалларан иһэрэ, эрэ даҕаны бэйэм бас билэрбин кырбыырым боруога суох диэн саныыр буолан, ончу кэмсиммэт, буруйга ааҕыммат этэ. Биирдэ икки хонукка тэллэххэ-суорҕаҥҥа сытар гына кырбаабыта даа курутуйа санаабатаҕа. Онон даҕаны сүүрбэччэ сылы мэлдьи син ыал буолан бииргэ олоотторо.

IV

Ыстапаан кыыкырдатан кыыкырдатан куоракка чугаһаата.

Куорат иһигэр киирэн, оҕуһунаан иккиэн хоҥкуччу кырыаран бараннар, улуукса устун сыылан истилэр. Аттаахтар, сатыылар, кини көрдөҕүнэ туох да кэмэ-кэрдиитэ биллибэт элбэх дьон, ханна эрэ сүрдээх наадаҕа ыксаабыт курдук, кини диэкки кырыы даа харахтарынан кынчарыйан көрбөккө ааһаллар. «Тугун элбэхтэрэй, ити бары ханна ыксаан иһэр дьонуй, сүүрдэ-көтүтэ сыльдьаллара тоҕо баҕас үчүгэйэй көҥүлэй» дии саныы истэ. Кини көрдөҕүнэ барыларын таҥастара үчүгэйэ ырааһа алыс. «Куоракка соруйан туспа ананан төрүүр үөскүүр эбит буоллахтара» диэх курдук санаата, уонна барыларыттан сүрдээхтик сылайда, сибиһиннэ. «Ээк-сиэ, тоҕо үчүгэйдэрэй, ити дьон туох да кыһалҕата эрэйэ суох, бары баай үптээх дьон буолуохтара ээ» диэн иһигэр ботугураабытын кулгааҕа истэн хаалла.

Уулусса устан сыылларан иһэн икки өттүн одуулуу истэҕинэ, араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ, туох да кири хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ алыс үчүгэй, «маннык буоллун диэн ким санаа булан оҥорбута буолуой», куорат киһилиин, сүөһүлүүн, дьиэлэрдиин барылара эмискэ биирдэ сиртэн дуу, хантан эрэ үүнэн тахсыбыт курдук саныы биэрдэ.

Кыһыҥҥы Миитэрэйэп саҕынааҕы күн кылбайа ойон тахсан дьиэ түннүктэригэр тыкпыта уулукса устун сыыйа көрдөххө, күндээрэн, чаҕылыйан кырдьык даҕаны үчүгэйгэ дылы этэ. «Биһиги дойдубутунааҕар, бу дойду күннүүн үчүгэйгэ дылы ээ, мэктиэтигэр итиигэ дылы» дии саныы-саныы ааһан истэ.

Ыстапаан бэйэтэ даҕаны чэпчииргэ дылы гынна, бастаан тоҥмута, аччык буолта ааһан хайтах эрэ аар-маар курдук буолан хаалла, оҕуһа түүнү быһа айаннаан, чоҥкуйа кырыаран баран нэһиилэ сыылан испитэ, эмиэ сэргэхсийэн түргэтииргэ дылы гынна.

«Ок-сиэ! Оҕуһум биһикки куһаҕан даа эбиппит, бу дойду тоҕо баҕас үчүгэйэй харыаны манна олорбут киһи» дии саныы истэ.

Ыстапаан баһаарга чугаһаан истэҕин аайы сыарҕатын тула төһө эмэ киһи мустан сыльдьаннар «атаас эккин атыылаа, хастыыный» дэһэ-дэһэлэр Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар, онтон кимиэхэ даа хастыы сыаналаан биэрэрин быһаарбат буолуор дылы түҥ таҥ барда, «тоҕо сүрдэрэй күтүрдэр аны быльдьаан ылыахтара» диэн иһигэр куттана санаата. Ол аймана сыльдьан, биир киһиэхэ этин сүүрбэ биэс сүүһү кытта аҕыйах бытахай хаччыга атыылаата. Хаччытын тутан баран уҥуоҕа босхо барыар дылы үөрээхтээтэ, үөрүөн даа үөрэр, сааһын тохору бачча хаччыны бас билэн бэйэм киэнэ диэн тута илигэ арай биирдэ маҥнай оҕоньньорго бэдэрээккэ киирэригэр 15 сүүһү уу хаччынан ылбыта. Онно оҕоньньор хаччытын ааҕан биэрэ-биэрэ, «көр бу, уолбар соруйан ыраас хаччынан биэрэбин, маны саныаҥ» диэбитэ.

Билигин ылбыт хаччыта барыта сабыччаҥа үстүүлээх, солкуомайдыылаах буолан, элбэҕэ үчүгэйэ даа алыс этэ. «Ол иһин бургунаһым барахсан үчүгэйэ дэлэтэ дуо» диэн уоһун иһигэр ботугуруу-ботугуруу тыа дьоно түһэр сиригэр тиэтэйэ-саарайа барда.

Күн киэһэрдэ. Киэһэриэ суоҕа дуо. Ыстапаан этин атыылыырыгар төһө даа өр мачайдана сыльдьыбытын бэйэтэ даа билбэккэ хаалла.

Түспүт ыалыгар кини курдук түспүт тыа дьоно элбэхтэр этэ да биирдэстэрин даа билбэт, ол даа буоллар хайтах эрэ уруургуу санаата.

Өйүө лэппэскитин тобоҕунан куһуоктаан чэйдээн баран, биир иллэҥ муннугу булан сытта. Сылайбыта, уута даа кэлбитэ бэт. Суорҕанын иһигэр хаччытын тутан көрөн баран, баҕар утуйбутум кэннэ уоран ылыахтара диэн сэрэнэн, этин ыксатыгар сыһыары курдунан кэбистэ.

Атыттар эмиэ муостаҕа сылбах курдук сыттылар да муннуларын тыаһа баччыгынаабытынан барда.

Ыстапаан тоҕо эрэ уута кэлбэтэ. Дьэ ол сытан санаа бөҕөҕө барда сассын тугу-тугу атыылаһарын, бытахай иэһин төлүүрүгэр, тардыытыгар төһө хаччыны ордорон таһаарарын, ойоҕор, оҕолоругар, ырбаахы таҥаһыгар, хайтах дьүһүннээх хас ассыын сиидэһи ыллаҕына сөп буоларын кыайан ааҕан таһаарбата. «Даайабыттан ыйытан кэлиминэбин, ээ арба даҕаны тойоммор иһэрдэрбэр биир эмэ иһит арыгыны ылларбыт үчүгэй буоссу, Даайабар, оҕолорбор ырбаахы таҥаһа таһаардахпына, төһө эрэ үөрээхтииллэр» дии санаан баран иһин-иһигэр үөрэн, мичик гына күллэ. Ол даа гына арааһы ылыах курдук санаата да, өйө ситэн кыайан быһаарбакка эрэ, быһа сүүрдэн «чэ үчүгэй да буолсу» дии санаан кэбистэ. Ити даа санааттан аралдьыйан уута көппүтэ буолуо.

Өлүү болдьохтоох диэбиккэ ылы кини чугаһынааҕы хоско, киэһэни быһа ханнык эрэ дьон хааттылыыр тыастара иһиллэр. «Мин букатын ооньньуом суоҕа» диэн бөҕөргөнө санаата ол даа буоллар санаата биллэрбэт, сотору-сотору суорҕанын быыһынан хааттыһыттары көрөрө. Хабыс хараҥа сиргэ сытан анараа хоско остоолго умайа турар чүмэччи сырдыгар кыһайан көрдөҕүнэ хас даа киһи остуолу тула олорон, сотору буола-буола хааттыларын кытта үөхсэ-үөхсэ, истиэнэҕэ күлүктэрэ барыһан баран оонньуу олороллоро.

«Ити киһи барахсан сүүттэрэн үөхсэн эрдэҕэ» диэн аһына саныы сытта. Көмүс хаччыны тамнааттыыр тыастара, хааттыны ырытан тырылаталлара кулгааҕыттан арахсыбата.

«Тууй-сиэ, хор хаатты таҕыстар киһи эрэ даҕаны аҕыйаҕы эмэни тардыа этэ, ээ ол эрээри мин хаһан кинилэри кыттан тэҥнэһэн ооньньоору саныы сыттамый» диэн бэйэтин мөҕүнэ санаата. Сонно, соруйан кинини хаадьы гыммыт курдук, эмиэ хаччы, хаатты тыаһа иһилиннэ, уонна биир киһи саҥата «Баар!» диэн баран остоолу улахан баҕайытык оҕуста.

«Ити киһи хайа эрэ хааттыга ылла, олох ууран ылла буолла, эргитэ ууран ылла буолла, оо дьэ сүүйдэххэ үчүгэй да суол буолар ээ».

Итинтэн барытыттан тэмтэрийиэн Ыстапаан уута олох көттө онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата.

Кырата хастыы эрэ буолла диэн саныырын кытта «солкуомай аҥаара сибиэт» диэн биир киһи хойуу баҕайытык хардьыгынаата, ону Ыстапаан сүрдээх үчүгэйдик сүрэҕинэн иһиттэ.

«Хор син кыратык ооньньууллар эбит ээ, оннооҕор мин солкуомайы уонна субуруччу таайан ыларым ээ. Уонна бу дойду ооньньуута туох даа кэтэх быһыыта ол-бу мачайа суох ыраас хаччыга буоллаҕа дии, итиэннэ төһөҕө баҕарар уурайарга көҥүл» дии санаан баран хаччытын бүтэйдии тутан көрдө. «Ээ кэбис» диэн эрдэҕинэ эмиэ биир киһи «ыллым» диэн остоолу оҕуста. Кулахы эбии күүһүрэн сиэтэ. «Ээ син биир бу кулахы киһини сүгүн утутуо суох, арай көрө таарыйа туран биир солкуомайы туруорууһукпун, оннооҕор биэстии сүүһү хаччынан сүүйтэрэрим, төһө да гынар ол саҕа буолаа ини» диэн эрдийэ санаан, хаччытын сүөрэн үстээх биир кумааҕыны ылан тас сиэбигэр угунна. Сыта сытаата да тулуйбата. «Баччы сыльдьан баран куорат ооньньооччуларын көрбөккө, ооньньообокко тахсарым саата да бэт буоссу, уонна дойдубар тахсан тугу кэпсээн оҥостуомуй, аата баччаны ооньньооботоҕум, көрүлээбэтэҕим итиэннэ хаатты уот биэрдэҕинэ сүүйэн даа кэбиһиэм» диэбит санаатын кытта ойон туран, муостаҕа утуйа сытар дьону быыстарынан хааман, ооньньуу олорор дьон остооллорун аттыгар тиийэн көхсүн этитэ этитэ кылбар-халбар көрбөхтүү турда.

Остоол иннигэр, ороҥҥо ырбаахытын нэлэкэйдэммит, харытын ньыппарыммыт, торум курдук бытыктаах, саас оттолоох киһи сабыс саҥа хааттынан остуос быһа олорор, икки өттүгэр икки бөрүкүтэ суох таҥастаах эдэр дьон туруора олороллор. Тутталларыттан-хапталларыттан көрдөххө дьиҥ хааттыһыт киэптээх дьон быһыылаахтар.

«Куораттарын ооньньооччулара итинник буолар эбит буоллаҕа» диэн быһа олорор киһиттэн сүрдээхтик сибистэ санаата.

– Дьиэлээх, ыл эрэ бу атаспытыгар хааттыта ылан биэр. Бэрт сытыы, сирэйдээх-харахтаах киһи эбиккин дии, көххө туруорус, – диэтэ остоол аҥаар өттүгэр туруора олорор киһи, уонна быһа олорор киһини супту көрбөхтөөн кэбистэ. Туох эрэ бааннаах киһи улахан наадалаах суолу оҥорор курдук киэбирэн туттан, хааттытын саас-сааһынан ырыта олорон, Ыстапааҥҥа биир холуода хааттыны быраҕан биэрдэ. Уонна аргыый аҕай тутан олорор хааттытын остоолго ууран баран, остоол анныттан иһиллэн эрэр арыгылаах бытылканы ылан чааскыга кутта.

– Мэ эрэ атаас, маны иһэн кэбис, уонна биһигиттэн куттаныма биһиги атыттар курдук туох даа албыны-көлдьүнү билбэт дьоммут, – диэн баран, Ыстапаан туруорарын күүппүт киһи быһыытынан иҥиэттэн кэбистэ.

Ыстапаан урут арыгыны испэт этэ гынан баран «баҕар мантан санаам көтөҕүллэн, ордук сайдан ооньньуом» дии санаан, – ылан чааскылаах арыгыны түһэрэн кэбистэ, уонна остоолго сытар хааттыны сулбу тардан ылбытын бэйэтэ да өйдүөбэккэ хаалла. Соруйан киниэхэ анаммыт курдук биир иллэҥ олох-мас баарыгар олоро түстэ даа туруоран кииссибитинэн барда.

Өр буолбата, Ыстапаан үс сүүһүн сүүттэрэн кэбистэ. Сүрдээхтик хомойдо, кыһыйда, уонна саҥата суох хааттытын туппахтыы олордо.

– Атаас, дьүһүҥҥүттэн көрдөххө бэт кылгас киһи быһыылааххын. Бостуой сүүттэрэн кэбиһиэҥ, онон уурайдаххына ордук буолаарай, – диэтэ бааннаах киһи, уонна аҥаар хараҕынан ойоҕоһугар олорор киһиэхэ имнэнэн кэбистэ.

Ыстапаан бэккэ сөбүлүү иһиттэ гынан баран, кыһыйбыта эмиэ сүрдээх «хайа дойду үтүө санаалаах барахсанай, кырдьык даҕаны уурайыахха дуу? Ол эрээри баҕар боруостаныам этэ» дии саныы олордоҕуна

– Атаас, хата бу арыгыны сэп гынан баран, утуй, сынньан, – дии-дии мааҥы арыгытыттан кутан биэттин Ыстапаан хас-сабар ылан иһэн кэбистэ.

Ыстапаан уурайыах киһи курдук таһырдьа тахсан баран, уҥуоҕа кус-босхо баран салыбырыы-салыбырыы ууруммут харчытын ылан ыстаанын тас сиэбигэр угунна даа сүрдээхтик тиэтэйбит киһи быһыытынан дьиэҕэ көтөн түһэн мааҥы ооньньообут хааттытын остоолтон сулбу тардан ылла. Онуоха урукку ооньньуу олорор дьон бэйэ-бэйэлэрин хаддарыта көрбөхтөөн кэбистилэр.

Ыстапааҥҥа испит арыгыта мэйиитигэр таҕыста холуочаата быһыылаах. Санаата күүһүрдэ биир хааттыны ылла даа солкуомай сибиэт диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла.

– Атаас, ооньньуур буоллаххына хаччыгын остоолго уур биһиги бэрээдэкпит оннук.

Уҥуоҕа хамныы-хамныы хаччытын сиэбиттэн барытын ороон таһааран баран үс сүүһү остоолго ууран кэбистэ.

Өр буолбата, үс сүүһүн үрдүгэр солкуомайы өр аахтарда, Ыстапаан онтон ыла, аар-маар барда, тугу даа быһаарбакка, хааттыны ыла-ыла уура эрэ олорор буолла, уонна бааннаах сотору буола-буола доҕоор, харчыта ыыт эрэ диэтэҕинэ, аайы ылан биэрэн истэ. Хаччы киниэхэ наадалааҕын, наадата суоҕун төрүт быһааран толкуйдаабат курдук буолбут.

Төһө өр дуу, сотору дуу ооньньоон сүүттэрбитин билбэккэ хаалла. Арай биирдэ ооньньуу олорор доҕотторо «чэ түксү» диэн бараннар туран барбыттарыгар өйдөөн көрбүтэ дьиэ иһэ сырдаан эрэр, кини соҕотоҕун хааттытын туппахтыы олорор эбит. Дьэ өйдөнөн ааҕыммыта хаччытыттан үстүүлээх икки эрэ кумааҕы хаалбыт.

Ыстапаан эрэйдээх аһын саҕатыттан көлөһүн тахса-тахса, санаарҕаан остоолго бүк түһэн олорон санаатаҕына, туохха даа сытамньыта суох улахан альдьахайы оҥостон олорор эбит, хайтах да гыныах сир суох кини туһугар халлаан ыраах сир кытаанах буолла. Санаатаҕын аайы эбии ыарахан куһаҕан буолан истэ. Ытыах эбит даа, хараҕын уута тахсыбат.Сүрэҕэ «бүль бүль» тэбиэлээн тыбыс тымныынан харыйан астаҕын аайы, икки чабырхайа үлэҥни-үлэҥнии, тириппит курдук тымныы көлөһүн сирэйин устун сүүрэлээтэ. «Дьэ альдьархай да баар эбит, хайтах киһи буолан суолу туоруурбунуй дьиэбэр хайа сирэйбинэн көстөрбүнүй» диэн улаханнык санаарҕаабыта эбитэ дуу, иһигэр эрэ санаабыта дуу, ону ким даа билбэт.

Туохтан даа оҕолоруттан кыбыһынна, ойоҕуттан соччо улаханнык куттаммат, урут даҕаны сүүттэрдэҕинэ ойоҕо саҥараары гыннаҕына, бардьыгынаан баран сутуругун көрдөрдөҕүнэ, аак баран хаалара, эбэтэр ону истибэтэҕинэ кэтэҕин аһыттан сыһа сыльдьан кырбаан биэрдэҕинэ Даайа эрэйдээх им-ним бараахтыыра.

«Төһө даҕаны, мөхтөр-саҥардар, бу сырыыга, эрэйдээҕи кырбыам суоҕа, алыс сүрэ бэт буолуо». Төһө өр олорбута эбитэ буолла, дьиэ иһинээҕи дьон бары тураннар ооньньуу-күлэ сыльдьан аһаан-сиэн онно-манна барыталаан хааллылар. Дьон күлүүтүн-ооньньуутун истэ-истэ санааргыыра ордук улаатта.

Ээ, кырдьыга даҕаны эрэйдээххэ итии кытаанах суол буолуо эбээт.

Аргыый аҕай саньньыҥнаан туран, дьон испит чэйдэрин тобоҕуттан куттан истэ. Иһигэр ас даа киирбэт буолбут. Өрө уһуутуу-уһуутуу таҥнан, кунана эрэйдээҕи көлүйэн баран, сиэтэн, аат эрэ харата, уулукса устун хааман сукуҥнуу турда. Кини көрдөҕүнэ, дьиэлэрдиин, киһилиин-сүөһүлүүн, бэҕэһээ көрбүтүттэн быдан уларыйбыкка дылы буолтар, киһи эрэ барыта киниэхэ, кыыһырбыт курдук дьэбин уоһуйан көһүннүлэр.

Ол хааман иһэн санаатаҕына, арай кини эрэ баар эбит хайа даа киһиттэн куһаҕан, аккаары «аата абаккам даа эбит, туох тэһэ анньан ооньньоон сытыйбытым буолуой». Түбэлтэтигэр оннооҕор биир ыт ааһан иһэн ырдьыгынаан ааста.

«Ок-сиэ, куорат хотун, куһаҕан хараҕынан көрдөҕүнэ, алыс даа куһаҕан буолар эбит, бэл ити ыттыын ырдьыгыныыр буоллахтара үһү» дии саныы саныы кунанын миинэн дойдутун диэкки чооһугурата турда.

V

Даайалаах чэйдэрэ табаахтара быстыбыта өр буолла. Куораччыт тахсыар дылы дии-дии чугастааҕы ыаллартан кутуунан чэйдэнэн, хамсанан табахтанан олорбуттара хас даа хонно. Илбирийбит ырбаахылаах альдьаммыт итэрбэс элэкэлээх отто уол аҕам иһэрэ буолаарай диэн таһырдьа тахсан тоҥуор дылы тура-тура, дьиэҕэ ыстанан киирэн холумтан үрдүгэр ыттан туран иттэр буолта ыраатта. Улахан уол аҕам сыарҕатын тыаһын түбэһэ истээйэмий диэн кулгааҕа тоҥон «лыс» гына тыаһыар дылы туран иһиллии сатыыра да туох да суоҕа. Даайа, Баһырҕас диэн ытын, өҥөтөр түүн куораччыт иһэрин үрэн биллэрээрэй диэн киэһэ аайы дьиэттэн үөттүрэҕинэн сискэ биэрэн үүрэн таһаарара, улахан уоллаах кыыс, киэһэ иллэҥ эрэ буоллаллар, аҕам миэхэ кур, аҕам миэхэ былаат кэһиитин таһаарыа диэн тылларын минньитэллэрэ элбээтэ. Аны аҕам түүн кэлэн, кэһиититтэн матан хаалыам диэн, уол түүнүн аанньа утуйбат буолла. Аҕата саҥа саппыйаан кур таһаарарын санаатаҕына, сүрэҕэ хамныар дылы үөрэрэ. «Бу күһүн Дьаакып уолугар биир кыһыл саппыйаан куру таһааран биэрбитэ, дьэ көрүөххэ кэрэтэ бэт этэ, ол уол көрдөрбөккө бэккэ сордообута, оттон бэйи мин көрдөрбөтөрбүн үчүгэй этэ, оннооҕор икки хаттыыналаах кумааҕыны таһаарбытыттан биирдэрин көрдүү сатаан кэбиспитим, бэл ону харыһыйбыта, бэйи мин кини иэһин төлүөм» диэн мэльди саныы сыльдьара.

Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куораччыт тахсара бэт улахан солун, элбэх кэпсээннээх буолар. Куораччыкка төһө эмэ ыраахтан «тыл-өс» истэ диэн кэлэр үгэстээхтэр. Куораччыт аҕыйах даа табаары таһаарбыт буоллар «нуучча эрэ хараҕын уута суох» диир куолу.

Дьахтаттар этистэхтэринэ «хайа эринҥ куорат аҥаарын тиэйэн тахсан олордоҕунан киирдэххэ, айаххын атан кэпсэтэриҥ да баҕалаах буолара дии» диэн хас эмэ сылы быһа умнубакка, үөхсүү оҥостоллоро. Оннук быһыыны Даайа да бэккэ билэрэ.

«Оо, төһө эрэ дьахтар чэй табаах көрдүү-көрдүү, хоргуталлар, мөҥөллөр-этэллэр нии, хас эрэ киһи Ыстапааны арыгы иһэппэтэ дии-дии кыйаханаллар өстөнөллөр буолла» диэн хотоҥҥо ынаҕын сааҕын күдьдьэ күдьдьэ мэльдьи саныыр буолара.

Даайалаах кыра уоллара бөөлүүн түүнү быһа ытаан букатын утуйбата.

«Быһыыта айан киһитэ кэлэрин биттэнэн атаҕырҕаатаҕа буолуо, аата мин киһи курдук түүллээх биттээх буоллаҕым дуу, ийэм бокуоньньук түүлүнэн битинэн тугу даа эндэппэтэтэ, күтүр-өстөөх ону даа баппатах буоллаҕым, Ыстапааным эрэйдээх төһө эрэ тоҥон, эрэйдэнэн иһээхтиир, бэйи кэллэҕинэ ынаҕын иһиттэн буһаран сиэтиэм буоллаҕа ээ» дии саныы-саныы киэһэ оһох уотугар этэрбэс абырахтыы олоотто.

Кырдьык даҕаны Ыстапаан барбытын кэннэ, дьиэҕэ сытыйан олорор дьон биһиги, ууну-хаары аһаан олорорбут сөп, эмиэ туохпут этэй, арыытай диэн, туох да минньигэһи амсайбакка, аҥардас сылбахай чэйи кытта бутугас сиэн олоотторо, иньньэ да гынан оҕолор барахсаттар хобдоҕураннар саҥардыыттан бэттэх ас көрдөөн ийэлэрин тулуппат буолбуттара.

VI

Ыстапаан кыыкынатан кыыкынаан дьиэтигэр чугаһаата. Улам чугаһаатаҕын аайы санаата хараастан, туох эрэ сүгэһэрдээх курдук эбэтэр туох эрэ улахан суолга түбэспит киһи курдук сананан испитэ. Туохтан даа куһаҕана оҕолоро эрэйдээхтэр көрө тоһуйаллара, туоҕа даа суоҕун истэн-хомойон ытаһаллара-соҥоһоллоро.

Алыс санаата түмүллэн баттаан кэллэҕинэ, үөһэ тыынан баран «оок-сиэ, тоҕо куһаҕанай» диэн саҥа аллайара.

Кини көрдөҕүнэ толооттор киэҥнэрэ, тииттэр туох даа санаата-оноото суох холку баҕайытык дьирэһэн тураллара үчүгэйэ бэтэтэ.

«Улахан оҕом сүүрэн тахсан мин иһэрбин көрөөт ийэтигэр ааны быган туран аҕам кэллэ диэн баран, сүүрэн кэлэн кууһан туран хайа аҕаа кур таһаардыҥ дуо диэтэҕинэ, туох диирбиний, уонна баҕар дьиэ иһиттэн көрө тахсыахтара буоллаҕа…» диэн субу көрөн турар курдук санаатыгар көһүннэ, онтон сүрэҕэ мөҕүл гына хамнаата, хараҕыттан уу тахсан кыламаныгар уонна сирэйин устун сүүрэн түһэн саал былаатыгар чөмчөхтөһө тоҥмутун «абаккам, оттон аны ооньньооботорбун» дии-дии тоноон араара истэ.

Им ырдьаччы сүппүтүн кэннэ алааһын арҕаа саҕатыгар киирдэ, туус-маҕан хаар оттотугар кини саах сыбахтаах балаҕана, уруккутунааҕар ордук улаатан харааран көһүннэ. Оһоҕун үөлэһиттэн кини иһэрин билэн үөрбүт курдук хойуу кыым өрө күлүбүрээн тахса турарын көрөн баран хайтах эрэ сирэйэ итий-итий гына гына үллэҥнииргэ дылы буолла. «Киһи быһыылаахтык сыльдьан иһэрим буоллар төһө эрэ сэргэх-үчүгэй буолар этэ. Эбэтэр куораттаан тииспэтэҕим буоллар. Билигин балаҕаным иһигэр төһө эрэ көҥүллүк санаата-оноото суох олорор этим.

Оҕолор утуйбут, Баһырҕаһым дьиэҕэ буоллар үчүгэй этэ. Аны ол күтүр таһырдьа буолан, тыаспын истэн үрэн ньаҕырҕаан иһэрбин биллэриэх бэйэтэ буоллаҕа» диэн бэккэ дьиксиргии санаата.

Балаҕан таһа им-ним, арай оһох кыыма өрө көтөн тахса-тахса, чигдигэ уот ардах курдук таҥнары саккыраан түһэр сырдыгар балаҕан ойоҕоһо сырдаан көстөн ааһар, оҕуруотун ааныгар кэллэ. Балай эрэ өр турбахтаан баран, уҥуоҕа уу испит сылгы курдук хамныы хамныы аргыый аҕай оҕуруотун аанын аһан халыгырата турда…

***

Бачча сүрэҕиттэн быарыттан кэмсиммит, курутуйбут, ытаабыт-соҥообут киһи, хааттытын бырахпыт дуо диэн сураһан иһиттэххэ, куораттан тахсан баран ситэ биир ый буолбакка, суоччоҕотох оҕус тыһаҕастааҕын хааттыга сүүттэрэн баран «кытта төрүөбүт кыдьык буоллаҕа, ону хайтах гыныамый» дии сыльдьар сурахтааҕа…

«Чолбон», 1927 сыл, №3–4, 5–6

Айымньы 1927 сыллаахха хайдах бэчээттэммитинэн тахсар

УлуусМедиа