«Тымныыбытынан кытайдары соһуттубут»: Пакса тумулугар Сунтаартан сирдьит кэпсээнэ

Саҥа дьыл кэнниттэн Сунтаарынан омук массыыналара субуруһан ааспыттара элбэх дьон интэриэһин тардыбыта. Социальнай ситимнэртэн Кытайтан туристар Лаптев муоратыгар сытар Анаабыр хомотун тумула Пакса диэн ааттаах хайаны көрө ыраах айаҥҥа туруммуттарын истибиппит. 

Туристары Бордоҥтон төрүттээх, Нуучча географическай обществотын чилиэнэ Арабыл Дьэргэстэй Баһылай уола уонна урбаанньыт Иннокентий Семенов арыаллаабыттар. Кинилэри кытта «Сунтаар сонуннара» хаһыат кэпсэттэ.  

Уһун киэҥ айаннарын биир тохтобула Сунтаар­га ааспыта. Уопсайа Кытай дойдутуттан 18 турист 8 массыынанан Саха сиригэр үктэммиттэр. Тыйыс тымныыбытын тулуйбакка сорох массыыналара аара суолга аккаастаабыт түгэннэрэ да баар эбит.

– Үтүө күнүнэн, Арабыл! Эн бу Кытай туристарын кытары хантан, хайдах билсэҥҥин ыраах айаҥҥа туруннуҥ?

– “Координаты Земли” диэн аан дойду үрдүнэн турдары оҥорор бөлөхтөн тахса сылдьыбыттара. Бу иннинэ Пакса тумулугар эмиэ омук туристара тиийэ сылдьыбыттар этэ. Бу дьон сырыытын көрөн-истэн кинилэр маршруттарынан омук дьоно тоҕуоруһар буолла. Кытай норуотугар Пакса тумула туһунан номох, үһүйээн баар.

Ол курдук, номоххо кэпсэнэринэн 4 араас хайысханы бэлиэтиир луо (дракон) кыыл баарыттан, хотугу драконунан луо быһыылаах Пакса тумула буолар диэн этэллэр эбит. Бу луону көрбүт киһини үйэ саас тухары табыллыы, сатаныы күүтэр диэн итэҕэйэллэр. Ол иһин, Пекинтан Казахстанынан эргийэн Саха сирин булбуттар.

Кытай туристарын көрсүөхпүт иннинэ тыйыс айылҕалаах дойдуга кэлэн эрэҕит, ол иһин тиэхиньикэлэргитин үчүгэйдик кыһыҥҥы тымныыларга анаан бэлэмниэххэ наадатын эппиппит. Дьокуускай куоракка кэлэн баран билэр кытайдарыгар тиэхиньикэлэрин хайдах сатыылларынан үллүктээбиттэр этэ.

Ол эрээри, биир массыыналара Бэрдьигэстээҕи ааһан баран тымныыны тулуйбакка моһуогуран аара суолтан төннүбүтэ. Онтон Бүлүүгэ “Ниссан Патрол” массыыналара аккаастаабыта. Удачнай Өлөөн ыккардыгар биир техническэй өттүнэн толору хааччыллыылаах “Форд Раптер” массыыналара аккаастыы сыспыта. Тута миэстэтигэр көрөн-истэн, салгыы айанныырын ситиспиппит.

– Биллэн турар маннык ыраах айаҥҥа барар туристар туһааннаах уорганнарга учуокка туруохтаахтар диэн. Эһиги бөлөххүтүн эмиэ тустаах сулууспалар кэтээтилэр-манаатылар.

– Билигин Кытай дойдутун кытта визата суох көҥүл сырыы олохтонон Арассыыйаҕа бу дойду олохтоохторо киириилэрэ элбээтэ. Ыраах сытар Саха сиригэр кытары тиийэр буоллулар. Кырдьык, уһун, ыраах айаҥҥа барар дьон быыһыыр сулууспаларга бэлиэтэниэхтээхтэр. Оччотугар суолга араас саахал тахсар түгэнигэр быыһыыр үлэ тэтимирэр.

Бу айаммытын СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Дьулустаан Борисов тус хонтуруолугар тутта. Этиэххэ баҕарыллар, туристарбыт айаннара Саха сирин үгүс улуустарыгар муҥутуур тымныылар түһэн турар кэмнэригэр ааспыта. Ол иһин, атын улуус кыраныыссатыгар киирдэхпитинэ быыһыыр сулууспаларга иһитиннэрии ыытан иһэрбит.

Тымныыбытынан кытайдары олуһун соһуттубут. Олус тулуурдаах, сыалларын ситиһэр, ыраах айаҥҥа үөрүйэх туристар диэн бэлиэтии көрдүм. Сунтаарга Владимир Зедгенидзев гостиницатыгар хонон ааспыппыт.

– Маннык айаннарга, туристары кытары сылдьа үөрүйэх киһи быһыытынан, эн көрүүгүнэн Саха сиригэр, ону тэҥэ Сунтаарга туризм төһө сайдар кыахтаах эбитий?

– Бу айаҥҥа Кытай дойдутун икки ааттаах-суоллаах блогердара Сао Тайфень 10 мөл., Ван Чао 3 мөл. сурутааччылардаах уолаттар айаннарын устубуттара, бэйэлэрин каналларынан сырдаппыттара. Онон Саха сиригэр туристар хото кэлэллэригэр бэлэмнээх буолуохха наада.

Дьэ, кырдьык тымныыбытын уонна хаарбытын атыылыыр кэммит чугаһаата. Биллэн турар, тас дойду туристарыгар толору хааччыллыылаах, үчүгэй оҥоһуулаах гостиницалар тиийбэттэр. Суол умнаһыгар баар аһыыр сирдэр астарын хаачыстыбатын уонна арааһын көрүөхтэрин наада.

Хас биирдии улууска кэрэ, бэлиэ сирдэринэн туристическай маршруттар баар буолуохтаахтар. Ону тэҥэ, сувенирнай бородууксуйа хото атыыланыахтаах.

Сунтаары дойдум буоларын быһыытынан олус чугастык ылынабын. Сунтаар кэрэ, бэлиэ сирдэринэн баай. Онон бу сирдэринэн бэлэм маршруттар баар буолуохтаахтар. Куйаар ситимигэр элбэх иһитиннэриилэр тарҕаныахтаахтар, туризмҥа аналлаах анал сайт үлэлиирэ буоллар өссө үчүгэй буолуо этэ.

Кытай туристара ордук Саха сирин дьонун-сэргэтин үтүө, истиҥ сыһыаннарын сэргээтилэр. Маннык тыйыс айылҕалаах дойдуга элбэх да үтүө санаалаах дьон олороруттан астыннылар. Бу айаҥҥа Саха сирэ ыраахтан ыалдьыттарбытыгар үгүс кэрэтин көрдөрдө. Хоту сирэ дьүкээбилинэн оонньоон сөхтөрдө. Маннык дьүкээбили олохторугар көрө иликтэрин эттилэр.

Пакса тумулугар тиийэн баран баай-талым олох, харчы бу олоххо суолтата суоҕун, айылҕа модун эрэ күүһүгэр итэҕэйдилэр. Сорох-сорохтор харахтарын уута кэлэрин көрөммүт, биһиги, сирдьиттэр, сорукпутун сиппипитинэн үөрдүбүт.

Мира АФАНАСЬЕВА

УлуусМедиа