Дьон-сэргэ чэгиэн буолуута бэтэринээрдэр үлэлэриттэн тутулуктаах

Саха Өрөспүүбүлүкэтин кылаабынай бэтэринээрэ – Бэтэринээрийэ салалтатын салайааччыта Игнатий Колодезников бу дьыл тохсунньу 30 күнүгэр ыытыллыбыт биэдэмистибэ киэҥ ыҥырыылаах сүбэ мунньаҕар Саха сиринээҕи бэтэринээрийэ сулууспатын ааспыт 2025 сылга үлэтин сүрүн түмүктэрин иһитиннэрдэ уонна үүммүт 2026 сылга соруктарын билиһиннэрдэ.

Саҥа сылга, бу дьыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, бэтэринээрийэ сулууспата 1765 (Судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтигэр – 1 661, Ресурсанан хааччыйыы киинигэр – 56, Бэтэринээрийэ салалтатыгар – 48) үлэһиттээх үктэннэ. Бэтэринээрийэ исписэлиистэриттэн үрдүк анал үөрэхтээҕэ – 668,5 (55,7 бырыһыана), орто анал үөрэхтээҕэ – 494 (42,5 бырыһыана) уонна бэтэринээрийэ билимин 8 хандьыдаата баар. Үлэһиттэр орто саастара – 45. Бэтэринээрийэ исписэлиистэринэн хааччыллыы 86 бырыһыаҥҥа тэҥнэһэр.

Манна сыһыаран суруйдахха, 2023 сыл түмүгүнэн бэтэринээрийэ исписэлиистэринэн хааччыллыы 83,7 бырыһыаҥҥа уонна үлэһиттэр орто саастара 46-ҕэ тэҥнэһэрэ. Игнатий Владимирович  бэтэринээрийэ кэккэтин эдэр, эрчимнээх каадырынан күүһүрдүү бүгүн даҕаны бастакынан туруоруллар сорук буоларын  тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Бэтэринээрийэ салалтата 2027 сылга диэри төһө каадырга наадыйарыгар билгэлээһин оҥорон, Экэниэмикэ итиэннэ Үөрэх, билим министиэристибэлэригэр инньэ 2023 сыллаахха түһэрэн турар.

Туох кистэлэ кэлиэй, ханнык баҕарар үлэҕэ дьону хамнатар күүс – хамнас. Ил Дархан дьаһалынан бэтэринээрдэр хамнастара 2023 сылтан саҕалаан түһүмэхтэринэн сыыйа үрдэтиллэн иһэр. Биэдэмистибэ салайааччыта отчуоттанар сыл түмүгүнэн бэтэринээрийэ исписэлиистэрин ыйдааҕы орто хамнастара ааҕыллыбытынан 81 257,86 солкуобайга (15,2 %-нан үрдээбит), ол иһигэр бэтэринээр-быраастар орто хамнастара 80 004,84 солкуобайга (14,8 %-нан), бэтэринээр-биэлсэрдэр хамнастара 16,9 бырыһыанынан улаатан, 75 685,36 солкуобайга тиийбит.

“Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын, сырьетун, аһын-үөлүн ырыынактарын сүрүннээһин” СӨ судаарыстыбаннай бырагырааматын сүнньүнэн судаарыстыба сорудахтарын толорууга субсидия киэбинэн өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн Бэтэринээрийэ салалтатын уонна киниэхэ бас бэринэр тэрилтэлэр үлэлэрин хааччыйыыга анаан 2025 сылга 1 млрд 938 мөл. 47 тыһ. солкуобай ороскуоттаммыт. Ити иннинээҕи сылы кытта тэҥнээтэххэ, үбүлээһин кээмэйэ 11 %-нан улааппыт (2024 с. – 1,7  млрд этэ). Мантан бэтэринээрийэ тэрилтэлэрин уталытыллыбат ороскуоттарын (хамнас эбиллэн ааҕыллыытыгар) төлөөһүҥҥэ 1 млрд 715 мөл. 522 тыһ. солкуобай (2024 с. кытта тэҥнээтэххэ, 15,7 %-нан элбэх) тиксэриллибит.

Ол эрээри, хааһына үбэ-харчыта кырыымчытыйан, хайа даҕаны салааҕа курдук, 2026 сылга бэтэринээрийэ сулууспатын үбүлээһин бүттүүн кээмэйэ сарбылынна: сыл саҥатыгар 1 млрд 855 мөл. солкуобай, ол эбэтэр 7,1 %-нан кыччаата.

И.В. Колодезников бэтэринээрийэ сулууспатын матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй базатын бөҕөргөтүүнү урутатан быһаарыллыахтаах соруктартан биир тыын суолталааҕынан ааҕара оруннаах. Ол курдук, тэрилтэ бас билиитигэр хамсаабат баай-дуол 350 эбийиэгэ баарыттан 75 бырыһыана эргэрбит, 168 тимир көлөттөн 89 бырыһыана хаарбах туруктаахтар. Ааспыт сылга бэтэринээрийэ лабораториялаах 3 (мантан биирэ – мобильнай инсинератордаах) массыынаны 15,1 мөл. солкуобайга итиэннэ микробиология куттала суох буолуутун хааччыйар 5 ламинарнай буоксаны, тоҥорор хаамыралары, стерилизатордары 5,1 мөл. солкуобайга ылыммыттар.

Отчуоттанар сылга бэтэринээрдэр нэһилиэнньэҕэ, хаһаайыстыбаларга 247 мөл. 703 тыһ. солкуобай кээмэйдээх төлөбүрдээх өҥөнү оҥорбуттарыттан 225 мөл. 797 тыһ. солкуобайа (96,6 бырыһыана) түспүт. Санаттахха, киирбит дохуоттан хамнаска, тэрилтэлэр дьиэлэрин-уоттарын, көлөлөрүн көрүүгэ-харайыыга, бэтэринээрийэ эмин-томун, препараттарын итиэннэ үлэ сүрүн сириэстибэлэрин атыылаһыыга туттуллар.

Бэтэринээрдэр “Бэтэринээрийэ туһунан” федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ сокуоннарыгар олоҕуран, айылҕа уонна тыа хаһаайыстыбатын кыылын-көтөрүн сыстыганнаах ыарыылара тарҕаналларын бохсор итиэннэ дьоҥҥо уонна кыылга-сүөлгэ тэҥинэн суоһуур ыарыылартан харыстыыр туһуттан сыл устата сэрэтэр быһыылары биэрэллэр, паразиттары “эмтииллэр”, ону тэҥэ былаан быһыытынан ыарыы төрдүн-төрүөтүн чинчийэллэр. Саха сирэ сотуун, ииримтийии, лептоспироз уонна хотугу дьиэ табатын бүрүсүлүөһэ тарҕаныахтарын сөптөөх эрэгийиэнэ буоларыттан босхолоно илик.

Ааспыт сыл ахсынньы 31 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар ыарыы тарҕаныан сөптөөх 24 пуун чэбдигирдиллэн, дьиҥ баар ахсааныттан 64,9 бырыһыаныгар бохсуллубут. Сыл бүтүүтүгэр 13 пуун хаалбыт. Ол улахан аҥаара (7 пуун) хотугу дьиэ табатын бүрүсүлүөһүгэр сыһыаннаах. Сулууспа  салайааччыта отчуоттуурунан, 2025 сылга сыстыганнаах ыарыылары уодьуганнааһыҥҥа былааннаммыт дьаһаллар 100 бырыһыан толоруллубуттар.

Кэлиҥҥи сылларга ииримтийии түбэлтэлэрэ айылҕа кыылларыгар бэлиэтэммиттэрэ. Онтон сылтаан Анаабыр, Аллайыаха, Аллараа Халыма улуустарыгар дьиэ табалара уонна ыттар сутуллар кутталлаахтара биллибитэ. Өрөспүүбүлүкэтээҕи бэтэринээрийэ тургутар лабораториятыгар ааспыт сылга ииримтийиигэ 440 боруоба тиксэриллибититтэн 1 боруобаҕа көстүбүт. Бу кутталлаах ыарыыттан сэрэтэр үлэ салгыы 2025 сыл устатыгар тэриллэн, сүрүннээн, хотугу улуустарга 127 ынах сүөһүгэ (100%), 33 387 табаҕа (100%), 39 421 ыкка (100%), 15 639 куоскаҕа (100%) быһыы бэриллибит. Айылҕа кыылыгар-сүөлүгэр эмиэ сэрэтэр дьаһал ыытыллан, бэтэринээрдэр эт аһылыктаах кыылларга препарат 34 876 өлүүтүн тарҕатан уурбуттар (91%).

Бүтэһик икки сылга лептоспироз ыарыыны чинчийии ахсаана ынах сүөһүгэ 1,1 төгүл элбээбит. Ыарыы баар сибикитин көрдөрөр боруоба бырыһыана ынах сүөһүгэ 5,8 төгүл уонна сылгыга 8,7 төгүл аҕыйаабыт буоллахтарына,  сибиинньэҕэ 1 төгүл эбиллибит. Лептоспирозка серология ньыматынан 4 835 боруоба чинчийиллэн, көрдөрүү ити иннинээҕи сылтан 36,4 %-нан улааппыт. Отчуоттанар сылга лептоспирозка 8 пуун эрэгистирээссийэлэммит (2024 с. – 3 этэ). Мантан 5 пууна Хаҥалас, Ленскэй, Аллараа Халыма улуустарын сылгыларыгар, 2 пуун Дьокуускай куоракка, Хаҥалас улууһугар ынах сүөһүгэ итиэннэ 1 пуун Таатта улууһугар сибиинньэҕэ көстүбүттэр.

Хотугу дьиэ табатын бүрүсүлүөһүттэн чэбдигирдии көдьүүстээх уонна түмүктээх буоларын ситиһии табаны иитии салаатыгар үлэлиир хаһаайыстыбалар салайааччылара уонна олохтоох дьаһалталар баһылыктара күүстэрин түмэн, биир сүбэнэн үлэлииллэриттэн быһаччы тутулуктаах. Бүрүсүлүөскэ барыта 74 893 таба чинчийиллибититтэн ыалдьыбыт сибикилээҕэ – 227. Бу ыарыы тарҕанар кутталлаах улуустарыгар бэтэринээрдэр кэлим чэбдигирдэр үлэлэри ыыта сылдьаллар.

Саха сиригэр ыт бүрүсүлүөһэ тарҕаныан сөптөөх 2 пуун баар: Дьокуускай куоракка 14 уонна Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтигэр 1 көрдүгэн бэлиэтэммиттэрэ. Сыл түмүгүнэн Ньурба улууһугар 1 пуун сабылынна.

Бэтэринээрийэҕэ туттуллар эмтэринэн уонна препараттарынан федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэрин, бүддьүөтү таһынан үптэр суоттарыгар хааччыйаллар. Эмтэри атыылаһыыны үбүлээһин кээмэйэ иллэрээ сылтан 30 %-нан чорбойор.

Отчуоттанар сылга ыарыы төрүөтүн быһаарар сыаллаах 31 995 ынах этин-хаанын туругун көрбүттэр. Мастикка 145 270 боруобаны ылбыттарыттан 41 421 боруобаны лабораторияҕа чинчийбиттэр. Сыл саҥатыгар баар ынахтан уонна туҥуй бургунастан 98,6 бырыһыана эбэтэр 65 489 төбө битэмииннэммит. Ону тэҥэ 47 091 ньирэй (төрүөхтэн 94,8 бырыһыана) битэмииннээһининэн хабыллыбыт.

Ааспыт сыл устатыгар хас дьиэ кыыла-сүөлэ ыалдьыбыта бэлиэтэммитий? 12 091 ынах сүөһү эбэтэр бүттүүн төбөттөн 8,6 бырыһыана (2024 с. кытта тэҥнээтэххэ, 1 %-нан элбэх); 1 322 сылгы, бүттүүн төбөттөн 0,9 бырыһыана (0,1 %-нан элбэх); 5 044 таба, бүттүүн төбөттөн 3,1 бырыһыана (1,2 %-нан аҕыйах); 58 сибиинньэ, бүттүүн төбөттөн 4,1 бырыһыана (14,7 %-нан аҕыйах); 17 коза, хой, бүттүүн баарыттан 1,5 бырыһыана (3,3 %-нан аҕыйах); 843 337 көтөр эбэтэр бүттүүн төбөттөн 60,9 бырыһыана (0,4 %-нан аҕыйах).

Ынах сүөһү сыстыгана суох ыарыыттан өлүүтэ сүөһү бүттүүн ахсааныттан 1,2 бырыһыанын ылар, ол 2024 сыллааҕы көрдөрүүттэн 1,5 %-нан кыра. Сыл устатыгар 1 281 сүөһү туһата суох өлбүт (ыран, сүтэн, ууга түһэн, адьырҕа кыыл сиэн, о.д.а.). Бу көрдөрүү дьиэ кыылын-сүөлүн бары көрүҥэ туһата суох өлүүтүттэн 73,8 бырыһыаныгар тэҥнэһэр.

Ыалдьыбыт дьиэ кыылын-сүөлүн эмтээһин көдьүүһэ: ынах сүөһүгэ уонна сылгыга – 96-лыы %, табаҕа – 73%, сибиинньэҕэ – 86%, хойго, козаҕа – 94%, көтөргө – 87%, ыкка уонна куоскаҕа – 100-түү %. Ырытыы көрдөрөрүнэн, эмтээһин көдьүүһэ ынах сүөһүгэ 1,2, сылгыга 1,8, хойго-козаҕа 1,3 уонна көтөргө 1,9 бырыһыанныынан улааппыт. Ол оннугар табаҕа 7,6%, сибиинньэҕэ 5,4, ыкка 0,3 уонна куоскаҕа 0,6 бырыһыанныынан түспүттэр. Көдьүүс намтааһынын төрүөтэ – дьон бэтэринээрдэргэ хойутаан биллэрэллэрэ уонна ыалдьыбыт кыылы-сүөлү эмтээһин кэмигэр көрүү-аһатыы быраабылаларын кэһэллэрэ.

Игнатий Колодезников дакылаатын түмүгэр саҥа 2026 сылга биэдэмистибэ иннигэр туох соруктар туралларын билиһиннэрдэ. Бастатан, бүрүсүлүөс ыарыы баара бэлиэтэммит 13 пуунтан 6-тыгар суох оҥорорго. Иккиһинэн, бэтэринээрийэ сулууспатын үлэтин сыыппараҕа киллэрии чэрчитинэн тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн “RegAgro” тиһиккэ уонна дьиэ бытархай кыылларын (ыттары, куоскалары) “Бары кыыллар” национальнай порталга бэлиэтиир-учуоттуур үлэни салгыырга. Үсүһүнэн, бэтэринээрийэ улуустардааҕы, куораттардааҕы тэрилтэлэригэр эдэр исписэлиистэри тардар үлэни күүһүрдэргэ. Ону тэҥэ бэтэринээрийэ тургутар-чинчийэр лабораторияларын итиэннэ өрөспүүбүлүкэ бэтэринээрийэҕэ сулууспатын 2023 сылга диэри сайыннарыы Стратегиятын сүнньүнэн бэтэринээрийэ тэрилтэлэрин матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй базаларын бөҕөргөтүүгэ үп көрдүүр соруктар быһаарыллыахтаахтарын ыйда. Муниципальнай тэриллиилэр дьэллик ыттары көрөр-истэр боломуочуйаларын төһө көдьүүстээхтик толороллорун хонтуруоллааһын эмиэ бэбиэскэттэн уһуллубат.

Василий Никифоров

Хаартыскалары СӨ Бэтэринээрийэтин салалтатын пресс-сулууспата биэрдэ.

УлуусМедиа