Миниистир Александров боломуочуйа, хотон, бэкээринэ, агрокылаас уонна утумнааһын тустарынан санаалара

Бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ ситэриилээх былааһа ааспыт сыллааҕы үлэтин отчуоттуур. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александрову көрсөн, улуустар тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр боломуочуйалара кэҥэтиллибитэ туох түмүктээх буолан эрэрин уонна салааҕа сонун саҕалааһыннар тустарынан кэпсэттибит.

– Артем Александрович, салайааччы быһыытынан тыа хаһаайыстыбатын салаата сылы хайдах түмүктээтэ диэн сыаналыыгын?

–  Сыанабыл оннугар чопчу ыытыллыбыт үлэ ис хоһоонугар, суолтатыгар тохтуохпун баҕарабын. Тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр сорох боломуочуйа улуустарга бэриллибитэ ыраатта гынан баран, 2025 сылтан эрэ үбү-харчыны дьиҥ-чахчы бэйэлэрэ аттаран быһаарар кыахтаннылар.  Олортон биир сүрүннэрэ – кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу. Бу сыалга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 590 мөл. солкуобайы көрбүппүт тыа сирин сэргэхситтэ. Ол курдук, ааспыт биир сайын-күһүн иһигэр 109 эбийиэк тутуллубутуттан 49 эбийиэк үлэҕэ киирдэ, атыттарын быйыл ситэриэхтэрэ. Тутуу матырыйаалыгар сыана кэм ама соҕус эрдэҕинэ, уонча сыллааҕыта эҥин, саҕалаабыппыт буоллар, улуустар өссө далааһыннаахтык хамнаныахтар эбит.

Бу дьыл тохсунньу ортотугар Мэҥэ Хаҥаласка мустан, бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников таһымыгар кэпсэттибит, быйыл уонна эһиил былааннанар хайысхаларбытын дьүүллэстибит. Манна сыһыаран иһитиннэрдэхпинэ, сокуоҥҥа уларытыы киллэриибит бастакы түһүмэҕин салгыы ситэрэн-хоторон, иккис түһүмэх хайысхаларын ырытыһар, чопчулуур-чочуйар үлэбитин саҕалаатыбыт. Бэс ыйыгар диэри бүтэрэн, Ил Түмэн маҥнайгы көрүүтүгэр киллэриэхпит. Мантан кыһын, саас улуустары сытар түбэлэринэн мунньан, сүбэлэһэр, дьүүллэһэр былааннаахпыт.

Мэҥэтээҕи сүбэ мунньахха улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустартан Таатта, Уус Алдан, Хаҥалас, Нам быһаччы, уоннааҕылар ВКС нөҥүө кытыннылар. Олохтоохтор баһылыктарга саҥа тутуллубут эбийиэктэрин көрдөрдүлэр. Ынах төбөтүгэр уонна үүтүгэр көрүллүбүт көмө харчы төһө даҕаны тардылыннар, сир ахсын тутуу күргүөмнээхтик ыытылла турара дьону-сэргэни уоскутта. Саамай кэрэхсэбиллээҕэ, тутуунан дьарыктанар үптээх-харчылаах, кыанар уолаттар “төрөөбүт нэһилиэкпитигэр кэпэрэтиип хотон эбэтэр төлөһүтэр былаһаакка туттарыгар кыттыһыахпытын сөп эбит” диэн санааҕа кэллилэр, интэриэстэннилэр. Урут бары министиэристибэҕэ көрдөһө кэлэр буоллахтарына, дьон билигин улуус дьаһалтатыгар киирэллэр. Министиэристибэ өттүттэн үп анаммыт сиригэр түргэнник тиксэриллэрин ситиһиэхтээхпит, хонтуруоллуубут. Ол эрээри, улахан стратегическай хайысхалары син биир бэйэбит сүрүннүүбүт.

Хамсааһын чахчы таҕыста. Ити гынан баран, мэтээл иккис өттө баар, ол – эппиэтинэс, үбү-харчыны отчуоттааһын. Үп министиэристибэтэ, Счетнай балаата, атын даҕаны уорганнар харчы 1 солкуобайыгар тиийэ аналынан ороскуоттанарын кыраҕытык хонтуруоллууллар. Урукку сылларга грант үбэ сыыһа-халты туттуллар түбэлтэтэ элбэхтик тахсыбыта кистэл буолбатах, “сыалыгар туһаныллыбатах” диэн дьыала тэриллэрэ. Нэһилиэк баһылыга хаһаайыстыбаҕа хадатаайыстыба биэрэринэн муҥурданыа суохтаах.

– Бааһынай хаһаайыстыба эбэтэр кэпэрэтиип эстэр түбэлтэтигэр хааһынаттан харчы бөҕө кутуллан тутуллубут хотон “пааматынньык” буолбакка, нэһилиэк дьаһалтатын дьаһалыгар хаалан, салгыы дьоҥҥо туһалыырын курдук тэринэр тоҕо сатамматый?

– Кырдьык, өйөбүл үбүгэр тутуллубут хотон, о.д.а. тыа хаһаайыстыбатын эбийиэгэ нэһилиэк балаансатыгар туруохтааҕын баһылыктар наар туруорсаллар. Бэйэм баһылыктаабыт киһи эмиэ оннук санаалаахпын. Ол эрээри, грант харчыта эбийиэк туттар киһи счетугар түһэр, онон сокуон-быраап хараҕынан кини бас билиитэ буолар. Оттон бэйэбит испитинэн кыра кыамталаах эбийиэктэри тутууну өйүүргэ ол кыаллыан сөп. Нэһилиэктэр баһылыктара: “Улуус куонкурус ыытарыгар тутуллар эбийиэктээх нэһилиэк дьаһалтатын кытыннарыҥ. Сир биэрэн, эбийиэк коммуникациятын оҥорторон, туттаран баран, муниципальнай тэриллии балаансатыгар туруортарыах этибит”, – дииллэр. Холобур, нэһилиэк дьаһалтата саҥа улахан хотонноох хаһаайыстыба (кэпэрэтиип) хомунаалынайыгар, элэктэриичэстибэтигэр үп уган көмөлөһүөн сөп уонна өссө эбийиэгин босхо туһаннарар. Ол оннугар кэпэрэтиип үлэһиттэригэр сөптөөх хамнаһы төлөөтүн. Маннык дьаһанар буоллар, үлэ-хамнас сыыйа сааһыланыах этэ дии саныыбын.

– Стратегическай суолталаах хайысхалартан ордук тугу чорботоҕун?

– “Сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарыы” бырагыраама 2017 сылтан үлэлээн кэллэ. Сиргэ үлэлиир, бурдук үүннэрэр хаһаайыстыбалар саҥа тиэхиньикэнэн сэбилэнэллэригэр көмөлөһүннэрэн, сирдэрин кэҥэттэллэр, үүнүүлэрин үрдэтэллэр. Кинилэр өрөспүүбүлүкэбит таһыттан атыылаһан тиэйэн киллэриини солбуйан, бурдук уонна от сиэмэлэрин хаһаанар, хааччыйар соруктаахтар. “Амма” хаһаайыстыба быйылгыттан Дьокуускайдааҕы көтөр фабрикатын куурусса сиир бурдугунан хааччыйан эрэр. “Тойбохой”, “Кириэстээх” (Сунтаартан), “Биэттэ” (Уус Алдантан), “Ампаардаах” (Бүлүүттэн), “Хачыкаат” (Хаҥаластан) курдук улахан тирэх хаһаайыстыбалар үрдүк таһымҥа тахсыах тустаахтар. Хортуоппуйга эмиэ оройуоннаммыт сиэмэҕэ киириэххэ наада. Хаҥалас эдэр урбаанньыт-бааһынайа Сергей Латышев Дьокуускайга база оҥостоору сыралаһа сылдьар. Барыта үптэн-харчыттан иҥнэр. Дьиҥинэн, кэскиллээхтик, киэҥник оҥосторго “Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы” бырагыраамата 2030 сылга диэри ортотунан 25 млрд солкуобайынан үбүлэнэрэ эрэйиллэр. Аҥаардас үүт-эт астыыр тэрилтэлэрбитин модернизациялыырга 10 млрд ороскуоттаныан наада.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи сүөһү аһылыгын пуондатын тэринэр туһуттан Дьокуускай Хатаһыгар “Баҕарах” хаһаайыстыба базатыгар 5 тыһ. туонна от, сенаж хаһааныллар кыбыытын тутууну саҕалаатыбыт. Ааспыт сылга 500 туонна от угуллар арочнай эбийиэк тутулунна. Өҥ сайын буоллар эрэ курааны умнан кэбиһэбит. Улахан курааннарга Амуртан, Забайкальеттан, Магадантан тиийэ от тиэнэн салҕанарбыт. Биир сыл 15 тыһ. туонна оту тастан тиэйэн аҕалыы ороскуотун толуйарга бүддьүөттэн 2 млрд солкуобай бэриллибитэ. Билиҥҥи үп-харчы кырыымчыгар оччо үлүгэр ороскуоту саныырга даҕаны ыарахан. Ханнык баҕарар түбэлтэҕэ бэлэм буолар гына бэйэбит хаһаастаах буолуохтаахпыт. Лаборатория чинчийиитэ хаххаҕа турар от 4 сылы быһа дьүдьэйбэтин бигэргэтэр. Эгэ, сенаж салапаан суулаах буолан, туохха даҕаны ымыттыбат. Манна даҕатан эттэхпинэ, “Сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарыы” бырагыраамаҕа кыбыы тутуутун киллэрбиппит. Ыһыыга, окко хайысхалаах хаһаайыстыбалар тутуннулар. Кинилэр маҥнай үрүттээх эрэ гына оҥостон баран, ойоҕоһуттан тыал оҕустаҕына ардах сытытарын иһин, эргиччи бүрүйэр ордук эбит диэн түмүккэ кэллилэр. Тиэхиньикэҕэ эмиэ үп бөҕө кутуллан баран, хаһаайыстыбалар аһаҕас халлаан анныгар кыстаталлар. Сииктэн, күн уотуттан харыстаан, үйэтин уһатар гына ыскылаат, хараас тутталларыгар сүбэлиибит.

– Артем Александрович, бачча сирэй көрсүбүччэ, Нерюнгритааҕы көтөр фабрикатын, Хатастааҕы сибиинньэ комплексын, “Якутия” хампаанньа инники дьылҕаларын туоһулаһан кэбиһиим…

– Нерюнгрига Олоҥхо ыһыаҕын кэмигэр ыалдьыттар астан сүһүрбүттэригэр чугастыы олохтоох көтөр тэрилтэтин буруйдаабыттара. Билигин “Меркурий” нөҥүө бородууксуйа хантан кэлбитэ, ким атыылаабыта көстөр. Сальмонелла көтөр фабрикатын аайы баар, 25 бырыһыаны аастаҕына “аһара үрдээбитинэн” ааҕыллар. Куһаҕан – үчүгэйдээх. Улахан саахал тахсыан иннинэ үлэтин тохтотон, саҥалыы сөргүтүнэрэ ордук. Нерюнгритааҕы фабрикаҕа модернизация ыытыллыбатаҕа үйэ чиэппэрэ буолла. Ити курдук киин куораты уонна улуустары этинэн, сибиинньэ оҕотунан хааччыйар Хатастааҕы, Мархатааҕы сибиинньэ иитэр пиэримэлэри модернизациялыырга үп угуллубакка, аһара эргэрэннэр, тутуу иниспиэксийэтин сэрэтиитин түмүгүнэн сабылыннылар. Иккиэннэригэр сир боппуруоһа эмиэ турар. Даача, кэтэх дьиэ туттааччыларга уһаайба сирин быһан биэриигэ сыыһа-халты дьаһаныы түмүгэр санитарнай зона нуормата кэһиллибитэ биир сүрүн сылтах буолла. Дьокуускай куорат баһылыгын кытта бу боппуруоска көрсүбүтүм. “Куорат тулатыгар сөптөөх сир суох”, – диир. Арай, Аллараа Бэстээххэ эрэ көстүөх курдук. Балаһыанньаны туһанан, улуустарга тирэх бааһынай хаһаайыстыбалар базаларын кэҥэттиэх кэриҥнээхтэр. Кинилэр кэмнэрэ кэллэ. Нам Аппаанытыгар дьиэ кэргэнинэн үлэлиир тирэх хаһаайыстыба турунан, базатыгар уот ситимин киллэрэн эрэр. Бырайыак-симиэтэ докумуонун оҥордохторуна, өйүөхпүт.

“Якутия” хампаанньаҕа билигин суут дьайыыта ыытылла турар. Ырытыы көрдөрөрүнэн, 2007 сылтан 4,5 млрд солкуобай угуллубут уонна 11,5 млрд солкуобай нолуок быһыытынан федеральнай, эрэгийиэн хааһыналарыгар төннүбүт. Онон барыстаахтык үлэлии олорбут тэрилтэ сыччах баан уонна акциз бырыһыаннара аһара үрдэтиллибиттэриттэн сылтаан, кэлиҥҥи сылларга наар иэстэн иэскэ үлэлээн, өрүттүбэтэҕэ хомолтолоох.

– “Үүт туттарааччылар быйылгыттан нолуок төлүүр буолбуттар” диэн сурах төһө оруннааҕый?

– Астыыр-үөллүүр салааҕа соҕотуопка үлэтигэр субсидия түһэрин иһин эбиллибит сыанаҕа нолуок (НДС) үөскүүр. Ол астыыр-үөллүүр, соҕотуопкалыыр тэрилтэҕэ охсор, үүт туттарааччыны таарыйбат. Ити эрээри, саба быраҕан көрдөххө, үүт туттарааччыларга эмиэ сыһыаннаах. Кинилэр бэйэлэрэ тэрийбит кэпэрэтииптэрэ буоллаҕа. Эһиил 2-с түһүмэххэ көмө харчыны улахан хаһаайыстыбаларга ынах төбөтүгэр биэрэргэ этиилээхпит. Урукку үп-харчы өттүнэн чэбдигирдии мэхэньииһимин маарынныыр. Хаһаайыстыба “быйыл бачча үүтү туттарыам” диэн эбээһинэс (былаан) ылынар, онон көрөн үп тиийэр. Аһара туттардаҕына, үүтүн соҕотуопсук атыылаһан ылыахтаах. Соҕотуопка, астааһын эйгэтигэр олохтоохтук ааҕынар-суоттанар кэм тирээн кэллэ.

– Бу сылга туох саҥа уларыйыы киириэй?

– Федеральнай бырагыраамаларга уларыйыы баар. Баччаҕа диэри үлэлээн кэлбит “Агростартап” уонна “Дьиэ кэргэн пиэримэтин сайыннарыы” граннарын тохтотоннор, “агробизнес” диэн өйдөбүллээн, бу сылтан уопсай хайысхаҕа көмө оҥорууну киллэрдилэр. Анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрин уонна кыттыылаахтарын өйүүр туһуттан “Агромотиватор” федеральнай грант 2025 сылтан олохтоммута. Куонкуруһа биһиэхэ сыл бүтүүтэ буолбута. Аҕыйах эрэгийиэн хабыста, үбэ кыра,  биһиэхэ тиксибит 9 мөлүйүөн солкуобайы 2 киһиэхэ биэрдибит. Кэлэр сырыыга 15 мөлүйүөн буолуохтаах.

Манна таарыйа билиһиннэрэн кэбиһиим. Өрөспүүбүлүкэбит иһигэр анал байыаннай дьайыыттан кэлбит уолаттарбытыгар көмөлөһөр сыаллаах туспа дьаһал бэлэмнии сылдьабыт. “Боотур” үөрэтэр киин салайааччыта Иннокентий Лазарев биһиги министиэристибэбитигэр сыстан, бииргэ үлэлэһэр. Идиэйэтэ маннык: ыччакка туһаайыллар көмө, быраабыла курдук, 35-гэр диэри диэн сааһынан хааччахтаах буолан, 40-чалаах дьон таска хаалаллар, өйөбүлгэ тиксибэттэр, дьиҥинэн, анал байыаннай дьайыыга сылдьыбыт дьон ортотугар 38-40 саастаахтар элбэхтэр, сиппит-хоппут, өйдөрүн туппут дьон, куоракка кэлэн оннуларын булбатах уолаттары тыа сиригэр тардар, төнүннэрэр үлэ ыытыллыахтааҕын көрөбүт. Маны бырагыраама оҥорон, 2027 сылтан үлэлэтиэхпит.

Эмиэ бэйэбит испитинэн биир сонун дьаһал олоххо киириэхтээх. Килиэп астааһыны быйылгыттан биһиги министиэристибэбитигэр сүктэрдилэр. Эрдэ, биллэрин курдук, Урбаан министиэристибэтигэр сыһыарыллан сылдьыбыта. Дьиҥинэн, биһиги бу дьыалаҕа уруккуттан сыһыаннаахпыт, “килиэп астааһыҥҥа” диэн федеральнай көмө харчы Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин нөҥүө бэриллэрэ. Тоҕо диэтэххэ, атын эрэгийиэннэргэ урбааҥҥа анаан министиэристибэлэрэ суох. Федерация Сэбиэтигэр 2018 сылтан ыла туруорсаннар, маны ситистилэр. Саха сиригэр 600-тэн тахса килиэп астааччы баар. Хотугу улуустары бурдугунан “Якутопторг”, билиҥҥитинэн “Аартыкатааҕы эргиэн-логистика хампаанньата” АУо хааччыйан олорор. Бүлүү сүнньүнээҕи, соҕуруу, илин эҥээрдээҕи уонна киин улуустар урбааны өйүүр пуондаттан иэс ылан үлэлииллэр. Олор бары: “Бурдукпут, үүт субсидияланарын курдук, чэпчэтиилээх буолуохтаах”, – диэн, саба сырсан кэллэхтэринэ, бэтэринээрийэлиин холбоон 13 млрд солкуобайдаах бүддьүөппүт хайдах даҕаны тиийбэт.

– Чуолаан, уһук-кытыы нэһилиэктэргэ бэкээринэлэр сабылыннылар. Бу кыһалҕа хайдах быһаарыллыан сөбүй?  

– Кырдьык, оннук көстүү баар. Холобур, Таатта нэһилиэктэригэр бэкээринэлэр сабыллыбыттарын туһунан социальнай ситимнэргэ биир кэмҥэ күүскэ суруйа сылдьыбыттара. Таатта улууһун баһылыга Айаал Бурцевтыын кэпсэтэн, быйылгыттан оскуола остолобуойугар пилотнай бырайыак быһыытынан килиэп астааһынын саҕалыахтара. Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ инвестор буолуохтаах. Манна олоҕуран, дойду Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр “тыа сирин оскуолаларын базаларыгар килиэп, кондитерскай оҥоһуктары астааһыны, балаһыанньаҕа уларытыы киллэрэн, агрокылааһынан билинэллэригэр” этиибитин билиҥҥитэ ылына иликтэр. “Маҥнай үлэлээн көрдөрүҥ”, – дииллэр. Тааттаҕа бырайыакпытын олоххо киллэрэн, дакаастаатахпытына, 2027 сылтан ылыныахтарын сөп. Оччоҕуна килиэп астыыр оскуола ороскуотун 5 мөл. солкуобайга диэри толуйтарар кыахтаныа. Биллэн турар, маннык тэрээһин толору хааччыллыылаах (уулаах, септиктээх) оскуолаларга табыллар. Дьокуускайдааҕы технология коллеһа асчыттары бэлэмнииригэр кэпсэппиппит. Иһигэр киирдэххэ, сокуон-быраабыла өттүнэн ирдэбилэ-көрдөбүлэ элбэх. Холобур, оскуола асчыта (повара) биэкэрдээн, бүтүн нэһилиэк дьонун килиэбинэн хааччыйарын быһыытынан, урбаанньыт эбэтэр бэйэ дьарыктаах буолара ирдэниллэр. Кини оскуолалыын дуогабардаһан үлэлиэхтээх. Табылыннар, бэкээринэтэ суох кытыы нэһилиэктэр кыһалҕаларын быһаарыа этибит. Оскуола баар – килиэп баар!

– Арба, агрокылааһы таарыйбычча, ситэри сырдаппаккын ээ.

– Бастакынан Дириҥ (Чурапчы), Сыымах (Мэҥэ Хаҥалас), II Дьөппөн (Хаҥалас) оскуолаларыгар 2-лии агрокылааһы арыйдыбыт. Кэлэр үөрэх дьылыгар өссө 19 агрокылааһы арыйыахпыт. Арассыыйа Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сорудаҕынан 2030 сылга диэри Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр 300-кэ тиийиэхтээх. Ахсаанын аҕыйаттара сатыыбыт, биһиги холбутугар олус элбэх. Контрагент буолуохтаах кэпэрэтииптэрбит, бааһынай хаһаайыстыбаларбыт бытархайдар, үптэрэ-астара татым. Агрокылаас арылларыгар сүрүн ирдэбилэ диэн, хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр инвестор быһыытынан үбүлээн, кылааһы өрөмүөннэтиэхтээхтэр, оборудование атыылаһан биэриэхтээхтэр. Ол кэнниттэн ороскуоттарын 90 бырыһыана федеральнай бүддьүөттэн толуйуллар. Киин уобаластарга улахан агрохолдиннар эрдэттэн үп уганнар, оҕолору тыа хаһаайыстыбатын туһааннаах хайысхатыгар бэлэмнэтэн, каадыр тиийбэт кыһалҕатын быһаарыналлар. Агрокылаас көннөрү оскуола иһинэн эмиэ арыллыан сөп.

– Артем Александрович, Саха сирин усулуобуйатыгар хаһаайыстыбалары каадырынан хааччыйыыга агрокылаас төһө көдьүүстээх буолуой?

– Билигин этэргэ эрдэ, түмүгэ аны 10 сылынан биирдэ биллиэ. Өрөспүүбүлүкэбитигэр аграрнай хайысхалаах оскуолалар 37 сыл үлэлээн кэллилэр. Маннык 100-чэ оскуолалаахпыт. Балар төһө көдьүүстээхтик үлэлииллэрэ баччаҕа диэри ырытылла илик. Дьиҥ иһигэр Үөрэх министиэристибэтиттэн учууталлар хамнастарыгар эбии төлөбүр оҥоһуллар. Ил Дархан Айсиэн Николаев ааспыт күһүн үөрэҕирии үлэһиттэрин атырдьах ыйынааҕы сүбэ мунньахтарыгар агрооскуолалар үөрэнээччилэрин 25 бырыһыантан итэҕэһэ суох ахсааннаахтара  салгыы тыа хаһаайыстыбатын идэлэригэр үөрэниэхтээхтэр диэн ирдэбили туруорбута тоҕоостоох.

Министиэристибэ 2012 сылтан саҕалаан орто анал уонна үрдүк аграрнай үөрэхтэри бүтэрэн, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр үлэлии тиийэр эдэр исписэлиистэргэ хамнастарыгар эбии төлөбүр биэрэн кэллэ. Төлөбүр кээмэйэ 2020 с. икки бүк үрдэтиллибитэ. Ол гынан баран, кэлиҥҥи сылларга хамнас алын кээмэйэ улаатан, эдэр дьону аанньа угуйбат-тардыбат буолла. Онон кэм-кэрдии атыннык быһаарары эрэйэрин өйдөөн, “Тыа сирин луохтуура”, “Тыа сирин учуутала” курдук федеральнай бырагыраамаларга маарыннатан, быйылгы бүддьүөппүтүгэр 32 мөл. солкуобайы көрүннүбүт. Маҥнайгы 10 эдэр исписэлииһи кытта хантараакка илии баттаһан, бу сылтан саҕалыахпыт. Ирдэбилэ диэн, эдэр киһи хаһаайыстыбаҕа кырата 5 сыл үлэлиэхтээх, устунан ыал буолан, дьиэ-уот туттан, тыа сиригэр олохсуйа хааллаҕына өссө бэрт.

Бэрээдэгин билигин оҥоро, чочуйа сылдьабыт. Бааннары кытта үлэлэһэбит. Ити 3 мөлүйүөнү биирдэ туттаран кэбиспэккэ, 5 сыл устата 600-түү, 700-түү тыһыынчанан сыл бүтүүтэ эдэр киһи бэйэтин көрүүтүнэн туттар гына бэриллиэхтээх. Өссө депозит счетун көҥүллүүллэригэр кэпсэтэбит. Индексацияланан, үүнэн иһэр гына. Холобур, 3 мөлүйүөн 4 буолуо. Оччоҕуна эдэр исписэлиис интэриэстэнэн, ипэтиэкэнэн дьиэ туттан, олохсуйуон сөп. Федеральнай таһымҥа “Тыа сирин ипэтиэкэтэ” үлэлиир. Урут биһиги министиэристибэбит “Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” федеральнай бырагыраама сүнньүнэн сылга 400 мөл. солкуобайга диэри көмө үбү ылан, аграрниктарга эрэ буолбакка, тыа сиригэр олорор, үлэлиир учууталлар, миэдиктэр кэтэх дьиэ тутталларыгар көмөлөһөрө. Ол көмө кэнники “Тыа сирин ипэтиэкэтигэр” кубулутуллан, сылга 10-ча эрэ мөл. солкуобайга тиксэр буолла.

Хайа даҕаны түгэн үөскээбитин иһин, утумнааһын баар буоллаҕына эрэ салаабыт бигэтик, туруктаахтык сайдыаҕа. Билигин үлэлии сылдьар бааһынай хаһаайыстыбаларбытын ылан көрдөххө, аҕаларын-ийэлэрин дьыалаларын салгыыр уолаттары-кыргыттары уон тарбах иһинэн ааҕыахха сөп. Онон, аҥаардас министиэристибэ илиитин-атаҕын кэтэспэккэ, бэйэ дьиэтин-уотун  иһиттэн саҕалаан, бары биир сүбэнэн-соргунан көмөлөөн үлэлээтэхпитинэ, тыабыт хаһаайыстыбата оннун булан, сайдыы суолугар үктэнэригэр эрэнэбин.

Василий Никифоров

Хаартыскалар ТХАҮБМ пресс-сулууспатын уонна ааптар архыыптарыттан туһанылыннылар.      

УлуусМедиа