Суору суохтаабыттар

Нэкэ Никифоров

Байбааскы диэн кутан оҥорбут курдук эттээх-сииннээх, икки иэдэһин этэ үллэн олорор, томтоҕор муруннаах, элбэх саҥалаах, эйэҕэс, кырдьа баран эрэр киһи баар. Кини бэйэтэ оҕо эрдэҕинэ «Муҥу муннунан тыыран» улааппытын туһунан бу курдук кэпсиир:

– Мин сүүрэ сылдьар оҕо этим. Биһиги дьиэбит титирик ороннооҕо. Икки эркинигэр  тымтыктан оҥоһуллубут биирдии сарт түннүктэрдээҕэ. Мин аҕам баһыгар үрүҥ таҥас бастыҥаланан баран, атахтарын хаһааҥҥытааҕар да ордук көнөтүк уонна тэҥнии тэбэн, уҥа орон таһынан сиргэ сытара.

Кини тоҕо сиргэ утуйбутун муодаргыыр быһыылааҕым. Киниэхэ чугаһаан таарыйан көрүөхпүн баҕарарым, ону ийэм уонна ханнык эрэ эмээхситтэр ыыппат этилэр. Аҕам өлбүтүн туһунан итинтэн атыны өйдөөбөппүн. Улаатан баран истибитим: бултуу сылдьан тайах айатын эһэн өлбүт эбит.

Аҕам өлбүтүн кэннэ өр буолан баран, ийэм икки суору киллэрбитэ уонна күннүктээн ытаабыта. Ол суордар харахтарын тулата кыһыл сотуу киэргэллээх этилэр. Оччотооҕуга биһиэхэ туох үгүс араас ас кэлиэй. Ханнык эмэ хаппыт балыгы кытта чэй иһэрбит. Ийэм – Суоппуйа ити күн чэйин испэтэҕэ, хараҕын уутун эргэрбит былаатын төбөтүнэн сотторо, онуоха кыайтарбакка, испэтэр да илиитигэр тутан олорор чааскылаах чэйигэр таммалыыра, халтаһалара халыҥаан тахсыбыттара, харахтара өлбөөдүйэн хаалбыттара. Ону көрө-көрө мин эмиэ аһыах санаам кэлбэтэҕэ. Хайдах эрэ суору суохтаабыттыы санньыар санааҕа саба баттаппыппыт. Ол да буоллар ийэм миигин сыҥалаан аһатара.

«Кини курдук киммит кэлэн көхсүгэр сүгэн, илиитигэр тутан киирэн аһатыай-таҥыннарыай? Киммит кэлэн тымныыга тоҥорбот, куйааска буһарбат халыҥ хахха буолуой? Бу өлөрүн чугаһыгар иитэн кэбиспит туһаҕар биһиги үрүҥ тыыммытын өллөйдөөрү кэлэн өлбүттэр…» – диэн ийэм, ыал эмээхсин киирбитигэр, кэпсии-кэпсии били суордарын үргээн барбыта. Олортон биирдэстэрин буһаран ыалдьыт эмээхсинниин бары сиэбиппит.

Ийэм туунан балыктыыра, икки ынахтааҕын оҕо курдук биэбэйдиирэ уонна кинилэр кыһын сиир отторун үргээн мунньара. Миигин «Көтүппэти» кытары хаалларара. Иккиэммитин аһатан уонна балаҕаныгар хаайан баран тахсыбат гына таһыттан баттатан кэбиһэрэ. Үгүстүк миигин кытта хаала үөрэммит «Көтүппэт» сэрэйэрэ. Кини хааллардаллар эрэ миигин кэлэн салаамахтыыра, тула харыйбахтаан эккэлиирэ, атаҕын үрүҥүн көөчүктээбиттии күөлэһийтэлиирэ, илин атаҕын миэхэ биэрэрэ. Мин ытыырым аастар эрэ кинини ат гынан көлүйэр, оҕус оҥостон миинэр этим. Ол сылдьан аччыктаан, тэһийэ сатаан ытаан барарым. Онтон иккиэн икки аҥы, дьиэ сирин аппатыгар тараччы түһэн утуйан хааларбыт. Уһуктан кэллэхпитинэ, мин титирээбит буоларым, кини буоллаҕына сэпсиллибит көп түүтүн дьигиһийэн сахсараҥната-сахсараҥната аҕылаан тылын былас таһааран сытара. Сүүс төгүл ити курдук буолан ийэбит кэлэригэр тиийэрбит.

Аҕыстаах сааспар ийэм суордара туохтарын дьэ өйдөөбүтүм. Кинилэр биһиги дьиэбит таһыттан көстөр бөдөҥ мастардаах тумул үрдүгэр мусталлара. Харалара – «суордара» кутуругун үрүҥэ көстүөр дылы тиэрэ туттан сылдьан, быһа кутуран тахсара. Мин итиннэ эргэ тоҥуу баарын булбутум, ону хардаҕаһынан үрдэппитим уонна ийэм иистэнэр матаҕатыттан хас да туһах быһаҕастыытын булан салҕааттаан ииппитим. Биирдэ ийэбиниин көрдөхпүтүнэ хара баҕайы иҥнэн мөхсөн эрэрэ.

Мин туһах ииппиппин ийэбэр итиннэ эппитим. Ийэм баран ылла уонна «хара улар бэрдэ» диэтэ. Үөрдүбүт да үөрдүбүт. Итинтэн ыла ийэм мин дьыалабар көмөлөһөр буолбута.

Обургу буолан – уончабар тиийэн баран тэһийбэт муҥун биирдэ көрбүтүм. Били «Лэглэһийэ» баай, «Тайах бастаах» үрэҕэр тахсан олордохпутуна «Хайаан да кэллин» диэн, ийэбин үлэлэтээри ыҥыртаран ылбыта. Ол баран ийэм өр буолан хаалбыта. Мин кыра хаппыт балык баарын сиэн бүтэрэн баран ууну иһэрим. Аһым бүттэҕинэ хайдах да буоларбын быһаарыммат этим. Туһахтыахпын тугум да суоҕа, «Көтүппэт» буоллаҕына ити кыһыныгар айаҕа эстэрэн өлөн хаалбыта.

Ол олордохпуна Тарын Баһылайа таарыйан, ийэм икки туулааҕын сирдээн биэрбитэ. Туубутугар элбэх балык киирбит этэ, ону сороҕун кини өйүө гынан илдьэ барбыта, сороҕун миэхэ хатаран биэрбитэ.

Кини барбытын кэннэ хас да хонон баран, хаппыт балыгым бүппүтүгэр, туубар киирбитим. Балайда балыгы ылан кыайарбынан буһаран сиэбитим, ордугун үөлэн ууруммутум. Ити курдук иитиллэр санааланан ыйтан ордук олорбутум. Түүнүн үксүн балаҕаным үрдүгэр тахсан утуйарым. Бырдах уонна ардах ыксаттаҕына, дьиэм аҥар муннугар киирэн сууланан сытарым.

Ардыгар ыаһырбыт хараҥа былыт тахсара, халлаан оройугар сүллэр этиҥ эккириирэ. Түннүгүнэн-үөлэһинэн кутаа уот сардыргыыра. Дьиэ дьигиһийэр этэ. Дьиэм иһэ бүтүннүү уу буолара. Мин тоҥмут чооруос курдук богдьоччу тартаран хааларым.

Биир сарсыарда, эмиэ балыгым бүппүтүгэр, туубун көрө киирбитим: биирдэрэ – аҥар эркинэ көтүрү үктэнэн баран, хонууга тахсан турара; иккиһэ – тылбыыта суох угуллан сытара. Туох булда баар буолуой? Мэлийбитим. Өйдөөн көрбүтүм, эһэ суола кумаҕы ибили тэпсэн кэбиспит этэ. Итинтэн туулуур санааттан уурайбытым. Атах балай сылдьан, нөҥүө тыа саҕатыгар хойуу сугун баарын булбутум. Ону булан аһаан, иккис ыйбын бүтэрэн ийэм кэлиэр диэри тиийбитим.

Ийэм кэлэн баран күҥҥэ чугаһыыр көрдөөн миигин булбута уонна тыыннаахпар олус үөрбүтэ. Мин киһини букатын да аҕыйахтык көрөрүм. Сүүрбэбин туолуохпар дылы сүүрбэ киһини ситэ көрбөтөҕүм буолуо.

Мин отуччабар тиийэрим саҕана саҥа олох аана, били хара былыты чаҕылҕан хайыта суруйарыныы, уотунан уһуутаан аһыллыбыта. Ол кэнниттэн олох, киһи тыыннааҕын дьэ билэр гына, чэлгийэ көҕөрөн тахсыбыта. Ийэм ытаабыт хараҕын уутун соттуммута. Кэнники кэмнэргэ аҕабын суохтаппатаҕым. Тимир уобуруччу курдук хам кууспут эрэйи-буруйу быһыта тыыллан, мин дьон бараата дьоллоох олоробун. Ийэм өлөрүгэр сүүрбэччэ сүөһүлэммитим. Муосталаах сытыары дьиэни туттубутум. Сылга биэстии-алталыы тыһыынчалааҕы бултаан үрүк бурдук үтүөтүн сиибин, таҥас талыытын таҥнабын. Туох да киһиргээһинэ суох эттэхпинэ, республикаҕа биллиилээх стахановецпын. Тииҥи харахха ытабын, саһылы сүрэххэ түһэрэбин.

Көр, оҕолоор! Биһиги ити курдук эрэйдээхтик иитиллибиппит, – диир Байбааскы.

«Хотугу сулус», 1944 сыл, №3

УлуусМедиа