Сур соноҕос

Амма Аччыгыйа

I

Бүүчээн оҕонньор уонна Чаппа уола Мэхээлэ олус доҕордуулар.

Бүүчээн дьирэкэччийбит уһун уҥуохтаах оҕонньор. Кини түү сыстыбатах ньолоҕор сирэйигэр барыта бардам, барыта томороон, атын сиртэн аҕалан сыһыарыта быраҕаттаабыт курдук. Дьорҕойо дьалтарыттыбыт киэҥ таныылардаах, сантайбыт муруннаах, соһумардык бабыгырыы түһүөххэ айылаах балларыттыбыт уостаах, хатыылаахтык дьиэгэниччи көрбүт киэҥ дьэргэлгэн харахтаах, өрүтэ үөмэхтэһэн тахсыбыт будьурхай көҕөччөр баттахтаах. Кини сарсыарда көрбүт киһитин киэһэлик көрдөҕүнэ, баайыылаах кырдьаҕас ат иҥэрсийэрин курдук, эрчимнээхтик күлэн дьигиһиппитинэн ыстанан тиийэр.Чаппа уола Мэхээлэ буоллаҕына уурбут-туппут курдук дьоҕус быһыылаах-тутуулаах, сытыы-сымса киһи, кини сүүрбэччэтигэр тиийбэккэ сылдьан ыраахтааҕылар сэриилэригэр тылланан баран, бар дьону соһуппут-дьулаппыт киһи. Ол сэрииттэн Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Мэхээлэ икки суол дьиэктээх: өлбөөдүччү көрбүт киэҥ харахтарынан атаҕын тумсун араччы борутан, муна-муна, киһини билбэт буола-буола, сытыытынан, сымсатынан саптаран сылдьар уонна биирдэ эмэтэ кыыһырдаҕына, тугу этэрин, хайдах туттарын өйдөөбөт буолуталыар диэри уохтаахтык кыыһырар. Кини кыра үөрэхтээх эрээри, бэрт суруксут, бастыҥ нууччаһыт.

Киэҥ сирдэринэн, үгүс куораттарынан эҥсимэхтээбит, үрүҥ ыраахтааҕы сэриитигэр хорсуннук сылдьыбыт отуччалаах эр бэрдэ Чаппа уола Мэхээлэ уонна бэйэтин нэһилиэгин туораабатах сэттэ уончалаах Бүүчээн оҕонньор хайдах эрэ сөп түбэсиһэн, астыныһан доҕордоспуттар эбит. Иккиэн сытыы-хотуу, көрдөөх-нардаах, кыыһырдахтарына иккиэн олус дохсун дьон.Араастаан элэктэһэллэр, тыл аахсан дьаҕыллаһаллар да, тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар.

Ол эрээри биирдэ кинилэр бэрт кыраттан олус соһумардык, наһаа омуннаахтык этистилэр.

Кинилэр уҥуоргу өттө күөх бутумах буолан, арычча кэрэлэнэн көстөр «Айҕаарыма» диэн ортото ходуһа хочо, тулата сайылык толоон дойдуга олороллор. Бүүчээн оҕонньор Айҕаарыма арҕаа куулатыгар, Чаппа уола Мэхээлэ илин чараҥҥа. Бүүчээнтэн чугас кырдалга бөлөх ыал, нэһилиэк ревкомун дьиэтэ. Бүүчээннээх Чаппа уола Мэхээлэ, иккиэн да иллэҥсиэр дьон, күн аайы нэһилиэк ревкомугар, бөлөх ыалга айхаллаһан көрсөллөр.

Сааскытыйан барда. Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн наҕыллык талбаарыйа устар буолла. Аҕыс-сэттэ биэрэстэ туоралаах «Айҕаарыманы» ортотунан тыырар киэҥ айан суола таас тэриэлкэ түгэҕин курдук килэрийдэ.

Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх түөртээх сур соноҕоһу айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Сур соноҕос сэргэ төрдүгэр быыппаста түһээт, сүүрэн субуруҥнуур. Чаппа уола ыстаҥалаан тамнааттанан иһэн, сыарҕаҕа хатана түһэр. Кини күн аайы ревком дьиэтигэр кэлэн, сур соноҕос ааттаах сэлиигин, сүрдээх сүүрүгүн, олус күүстээҕин туһунан бэркэ имэҥирэн олорон, бэрт ылыннарыылаахтык сэһэргиир.

Биир сарсыарда эмиэ, ревкомҥа бараары, Чаппа уола дьиэтин таһыгар сур соноҕоһун көлүйэн чиччигинэтэ турда.

Ол түүн Бүүчээн оҕонньор илин чараҥ ыалларыгар хоммут эбит. Сарсыарда дьиэтигэр төннөн иһэн, доҕоро атын көлүнэ турарын көрөн туораан, кырдьаҕас ат инэрсийэрин курдук, дьигиһитэ күлбүтүнэн тэлгэһэҕэ киирэр.

– Оҕонньоор, кэпсээ.

– Эчикийэ суох! Эн кэпсээ, Мэхээлэ.

– Суох.

Оҕонньор тэйэ хаама-хаама, чугаһаан кэлэ-кэлэ, икки өттүнэн иэҕэйбэхтии-иэҕэйбэхтии, сур соноҕоһу чинчилии одуулаһар уонна этэр:

– Көр, бу атаҕынан үчүгэй аҕай буолуох бэдик эбит дии. Бэрбээкэйдэрэ силгэлээхтэр…

Чаппа уола Мэхээлэ итини үөрэ истэр гынан баран, уолуһуйбатах киһи быһыытынан туттуна сатыыр:

– Туох олус үчүгэйэ киниэхэ хааланнаҕай да, син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ.

– Хардарыан сөп үүсээҥи эбит,– диир Бүүчээн оҕонньор. – Түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх…

Мэхээлэ бу сырыыга үөрүүтүн кыайан туттуммат:

– Син тимир курдук ат буолаарай диэн сылдьабын, доҕор! Иллэрээ күн ревком таһыттан түөрт киһини олордон баран ымыр да гыммакка кэлбитэ.

– Ымыр гымматыгар сөп түөкүн эбит! – диир онуоха Бүүчээи оҕонньор. – Көр, таныыта тэнигир эбит ээ. Бука, күннүктээх соҕус баранаак буолар эрэ ханнык…

Мэхээлэ чахчы үөрэн-көтөн утары чаҕаарыйа түһэр:

– Дьэ уҥааҕа суоҕунан баҕас эрэбил киһи буолара чахчы. Мантан ревкомҥа диэри өкөчөҥ булаастаах тарайа сэлиинэн киирэн баран, көр, түүтүн да төбөтө сиигирбэт эбээт!

–Сиигирбэтигэр сөп масыанньык эбит! – диир Бүүчээн оҕонньор. – Эрэкиэмҥэ бараҕын дуо? Аргыстаһан көрүөхпүт дуу?.. Сылгыны баҕас билбэхтэһиэм этэ.

– Эн билбэтэххинэ ким биллэҕэй! Чэ, олор эрэ, оҕонньор, үчүгэйдик, лаппа олор. Бу сүөһүбүт көҥүскэ киллэрэн ыһан да кэбистэҕинэ көҥүлэ сүөһү, – диир Мэхээлэ уонна ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр.

– Хайдах? – Бүүчээн кырыктаахтык тиэритэ көрүтэлээн ылар, ол эрээри сыарҕаҕа олорон баран икки илиитинэн ыга тутуһар. – Араас бэйэлээх аттарынан туораамахтаабыт көҥүһүм этэ…

«Араас бэйэлээх» аттар ахтыллыбыттарын Мэхээлэ омнуолуу соҕус истэн баран, аһарынан кэбиһэр.

– Үчүгэйдик олор, оҕонньор, бу сүөһү билигин буулдьалыы ыстаныаҕа. Көҥүскэ илдьэн сиирэ буолуо.

– Сиэ суоҕа. – Бүүчээн оҕонньор саҥата чиҥээн барар, балларыттыбыт уоһун ыһыктан, тиэритэ көрөн дьиэгэнитэн кэбиһэр.

– Сиэҕэ! – Мэхээлэ эһэ охсон этэрин тэҥинэн көнтөһү төлө тардар.

– Сиэ суоҕа! Кини саҕа аты…

Сур соноҕос мүччү түһэн, Бүүчээн оҕонньор ситэ саҥарбакка хаалар да, кини тугу этээри гыммыта өйдөнөр.

– Сиэҕэ! – диэн кыламмытынан Мэхээлэ өрө тэйэн кэлэн сыарҕатыгар хатана түһэр.

– Сиэ суоҕа! – диэн Бүүчээн оҕонньор хаһыытаабыта күдэн холорук ортотуттан араччы иһиллэн хаалар.

Ат тоҥуу хаарынан сүүрэн бурҕачытан иһэн айан суолугар киириитигэр Чаппа уола Мэхээлэ урут тардан киллэрэр бэйэтэ, билигин кирис муоһанан быһа кымньыылыыр. Сур соноҕос хаптас, ньолос гына түһэр да айан суолун мииннэри кэлэн ааһар дириҥ көҥүһү көрдө көрбүтүнэн супту субуруҥнуур.

Ат сэрииһитин үгэһинэн, Мэхээлэ иннин диэки ньүрүйүөҕүнэн ньүрүйэн баран, уҥа илиитин күөрэччи өрө уунан кэбиһэр.

Чэпчэки наарта сыарҕа көҥүс түгэҕин таарыйбакка, уҥуоргу сыыр иэдэһигэр тиийэн биирдэ лапгына тайанан ааһарга дылы гынар. «Хата, бүдүрүйбэтэ эбээт, оокком», –дии санаабытынан, Мэхээлэ нэһилиэк ревкомун диэки көтүтэн иһэр.

II

— Ревком чилиэннэрэ улуус ревкомуттан киирбит дьаҕырҕаннаах ыйаахтары чомолуйбут суруксут уолларыгар саҥардыы аахтаран суугунаһан эрдэхтэринэ, Чаппа уола Мэхээлэ бурҕачыс гына көтөн түстэ, «доҕоттоор, миигин киһи өлөрдө!» – диэбитинэн дьиэ ортотугар үктэммитэ да биллибэккэ ааһан, ревком уһун синньигэс остуолун сэгэс гынан кэтэҕэриин оронтон биирдэ иҥиннэ.

Уолуйуу бөҕөнү уолуйан, соһуйуу бөҕөнү соһуйан, дьон саҥата суох олорбохтоотулар. Онтон бары тэҥҥэ ыйытан аймалаһа түстүлэр:

– Ким? Кимий, доҕор, ол? Хаһан? Ханна?

– Бүүчээн оҕонньор…

– Туох буоллугут? Хайдах ииристигит?

– Ииссэ иликпит да, ииссэрбит буолуо. Сибилигин кэлиэҕэ. Ревкомнар көрүҥ. Бу оҕонньорго өлөттөрүмэҥ…

Мэхээлэ эрдэттэн баайсар киһи буолла.Туох да быһаарыыта суох суугун ортотугар ким эрэ ыйытта:

– Хайа, доҕор, ол оҕонньоруҥ ханнаный?

– Билбэтим… Сыарҕабар олорбута… Мин атым айаас… Бэттэх Туллук томторугар кэлэн көрбүтүм – оҕонньор суох…

– Өйдөөн көрбүттэрэ, кырдьык, оҕонньор суох эбит. Дьэ айманыы буолла:

– Оҕонньор өллөҕө дии! – диэтэ биир омуннаах саҥа.

– Кытыл ыалыгар сылдьаары аара түһэн хааллаҕа, – диэтэ холку куолас.

– Ат үрдүгэр түһэн, бара охсуохха.

– Бэйи, тохтооҥ.

– Туллук томторо эн дьиэҕиттэн биэс биэрэстэ сир…

– Туох буолбут киһигинийсыарҕаҕыттан бүтүн оҕонньор түспүтүн билбэт!..

Тахса-тахса оҕонньору кэтэһии буолла. Оҕонньор биллибэтэ. Куттаныы улааттар улаатан истэ.

Онтон уота-күөһэ өһөн олорор Чаппа уола Мэхээлэни күргүйдүү булаан куучар оҥостонревком икки членэ оҕонньору көрдүү бараары сүпсүһэн эрдэхтэринэ, дьиэ таһыттан биир киһи быга түһэн: «Оҕонньор иһэ-эр!» диэн үөрүүлээхтик үөгүлээтэ. Өрө уһуутаабытынан олоро түһүү буолла.

Дьиэ аана нэлэс гынна да Бүүчээн оҕонньор дьирэс гына түстэ. Ааҥҥа туран, атахтарын өрүтэ тарда-тарда, чомпой бэргэһэтин туура тардынан кэбистэ, харах уулары, мурунтан-уостан халыйбыттары барытын ытыһынан биирдэ ньиккэрийэ сотон ылан таҥнары силгэйдэ, икки хараҕын дьиэгэниччи тиэрэ көрбүтүнэн, балларыттаҕас уостаах киэҥ көҥкөлөй айаҕын аппаччы аппытынан өрө чинэллэн турбахтыы түһээт, биирдэ ньүрүс гынан, кутаа уот тыллары куппутунан барда:

– Били Чаппа уола хара түөкүн ханна барда?! Кини суол тоҕойдорун, аартык эниэлэрин аайы илгитэлээн ааһар киһитэ мин эбиппин! Соруйан элэк-күлүү оҥостоору…

– Оҕонньоор, тохтоо эрэ, уоскуй, – диэн чаҕаарыйда нэһилиэк ревкомун председателэ, муус маҥан баттахтаах чамалыйбыт аҕам киһи.

Дьон баарыттан соһуйбут курдук Бүүчээн оҕонньор өрө чинэккэлии түстэ, дьалтарыттыбыт таныыларын хамсата-хамсата дьону эргитэ көрбөхтөөтө, онтон туһааннаах өстөөҕө кэтэҕэриин ороҥҥо кирийэн олорорун дьэ таба көрөн, хаһыҥыраабытынан, өрүтэ даллаҥнаамахтаан ылла да ыстанан тиийэн остуолтан иҥнэ биэрдэ. Остуолу үрдүнэн ойуох курдук өрүтэ үөмэн кэбиһэ-кэбиһэ, Бүүчээн оҕонньор ытыыр-ыххайар булаастааҕынан кута-симэ турда.

Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолан, кырдьан-буорайан, муҥу көрбүтүн, буору сөҥпүтүн иннигэр, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах, Чаппа уола Мэхээлэ эриэн ыт элэгэр, күөт ыт күлүүтүгэр ыытаары, киэҥ «Айҕаарыма» эбэ хотун көҥүһүн кини сирэйинэн хоруттара оонньуон кэриэтин, суолга умса түһэн, көхсүттэн хара суор көппүтэ ордугун эттэ. «Хаһыытыы сатаан кэбистэҕим үһү, сатаатар эргиллэн көрөн барара баҕалаах, хара түөкүн баара!» – диэн буолла.

– Истибэтэҕим ээ, оҕонньоор, – диэтэ Мэхээлэ уйадыйбыт саҥатынан.

Ол саҥаттан оҕонньор дьэ өссө ордук сэтэрэн өрө бачыгырыы түстэ.

Хара түөкүн, тыыннаах ыт, ханнык далан акаарыны булан итэҕэтээри, сымыйанан кэпсии олорорун туһунан ыйытан ыкта. Киэҥ «Айҕаарыма» эбэ хотун куула тыалара куугунуохтарыгар диэри хаһыытаабытын, икки кулгааҕа бүтэ сытыйбатах барыта истибитин эрэнэригэр эттэ. Тайах курдук тамаһыйа сиэлэр, бөрө курдук субуруйа сүүрэр ааттаах аттарынан сылдьымахтаабыт бэйэкэтин биллэрдэ. Бэрт элбэҕи этэн уһуутаата Бүүчээн оҕонньор.Буруйдаах Мэхээлэ ол хабыр тыллары арҕаһыгар сүгэр, таҥнары баттатан, ыгылла-ыгылла умса ньүрүйэн истэ.

Оҕонньор этэн-тыынан субурута туран, салгыны эҕирийэн ылыытыгар хайдах эрэ бүтэйдик, мөлтөхтүк:«Бөрүкү аттаах буолан, кини баҕас…» – диэтэ уонна са4а хабыр тыллары этэн субурутаары көхсүн этиппэхтээтэ.

Субу кэмҥэ дьикти буола түстэ. Чаппа уола Мэхээлэ, муустаах уунан саба ыстарбыт курдук, дьигиһис гына түһээт, остуолу охсон чаҕылыннарда, ойон турда:

–«Бөрүкү аттаах буолан», – диэн хабарҕатынан дириҥник сибигинэйэн баран, харан турбахтаата. Онтон эмиэ: «Бөрүкү аттаах буолан» – диэн төлө биэрэн хаһыытаан бытарытта. – Бу абаккабын көрүҥ эрэ! Мааҥыан бэйэтэ айаҕын муҥунан хайҕаан айдаарбыта. Аны сирэн, сэнээн сордоон эрэр дии! Туох буолбут оҕонньоруй, доҕоттоор, бу!

Аны кини силлиэрэн турда. Ол оннугар оҕонньор намтаан, намырыйан хаалла. Онтон «абата бэрт ээ… ол иһин соруйан… эн даҕаны кыһый буоллаҕа» – диэн быһаарыыта суохтук боллурҕаабытынан оҕонньор тахсан барда.

Оҕонньор тахсарын кытта Мэхээлэни буойан, тохтотон кэбистилэр. Кини уоскуйан, үөһэ тыыммахтаан баран, эттэ:

–«Бөрүкү аттаах буолан” диир ээ, күн бүгүн бэйэтэ хайҕаан баран… Дьэ, киһи бөҕө! «Эн эрэйдээх итинник аты сааскар көлүммэтэҕиҥ буолуо» диэри гынан баран, бэккиһээн эппэтим.

– Ээ, сүрэ бэрт, эрэйдээҕи… Кырдьаҕас киһини баран… Кини да абаламмакка… – дэһэн аймалаһыы буолла.

Бүүчээн оҕонньордьиэ таһыгар тахсаат, көхсө кэҥээтэ, майгыта көннө, дьону сэрэтэр киһи буолан хаалла:

– Доҕоттоор, Чаппа уола Мэхээлэттэн сэрэниҥ. Кычча тыыммын араччы тэскилэтэн таҕыстым. Сүрэ бэрт… –Онтон сэргэ баҕанатыгар баайыллан турар сур соноҕоско сулбу хааман тиийэн эргийэ хаама-хаама, сымнаҕас куолаһынан ботугуруу сырытта: – Көр бу үчүгэй чинчилээх барахсан ээ, бука, атаҕынан чэпчэки ат буолара буолуо… Тууска үөрэт диэх баар этэ. «Бөрүкү аттаах буолан» диибин. Оттон абата бэрт ээ. Тыл уҥуоҕа суох… – Оҕонньор көгөччөр төбөтүн имэринэн баран килбиктик күлэн кэбистэ. – Хата киһи сирбэт ата буолар чинчилээх…

Киэһэтигэр кинилэр эйэлэһэ охсон, сур соноҕосторун эргийэ хаама-хаама, хайгыы сырыттылар.

Хотугу сулус. – 1945. – 1–2 №№

УлуусМедиа