Киинэни көрсө «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ» айымньыны ырытыы

Бүгүн Тимофей Сметанин уонна Яков Стручков «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ» айымньыларынан уһуллубут саҥа киинэ премьерата. Ону көрсө Дамир Аргунов уонна Антон Оконешников 2018 сыллаахха сэһэни ырыппыт ырытыыларын ааҕыаҕыҥ.  

Хоту дойду норуоттара түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит төрүт дьарыктарынан бултааһын уонна балыктааһын буолар. Бу идэлэр көлүөнэттэн көлүөнэҕэ былыр-былыргыттан чахчы бэриллэн испиттэрин туһунан сахалар түүр тыллаах өбүгэлэрэ тааска, хайалар тэллэхтэригэр түһэрэн хаалларбыт аарыма улахан тайахтар, ох саалаах булчуттар, кыыллар, көтөрдөр ойуулара туоһулууллар. Биир дойдулаахпыт – буойун-поэт, суруйааччы Тимофей Егорович Сметанин айымньытыгар барытыгар кэриэтэ булт туһунан суруйуллар. Оҕо барыта «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ» айымньыны сөбүлээн ааҕар. Бултааһыны уонна балыктааһыны интэриэһиргиир буоламмыт бу кэпсээннэри ырытан, болҕойон аахтыбыт.

Үлэ сыалынан «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэригэр» булт арааһын, тэрилин уонна булчут туһунан өйдөбүлү ырытыы буолар. Былыргы сахалар уол оҕону булка үөрэтиилэрэ кини бэдик сааһыттан саҕаланар.

Булка уһуйуу сэттэ сүһүөххэ арахсар диэн «Булчут улахан кинигэтигэр» суруллубут.

Бастакы булда. Туллугу доҕуурдааһын. Иккис булда. Көлүччэ кытыытыгар бараахтарга туһах иитии. Үһүс булда. Тиргэһит буолуу, кустуурга үөрэнии. Төрдүс булда.  Куобахха туһах баайыы. Бэһис булда.  Куобахха сохсо оҥоруу. Алтыс булда. Бинтиэпкэнэн куһу бултааһын. Сэттис дьарыга – булчут ыты иитии.

Тимофей Сметанин «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ» айымньытын Дьокуускайдааҕы потребкооперация техникумугар үөрэнэ сылдьан саха тылын учуутала Яков Викторович Стручковтуун суруйбута. 1942 с. бэчээккэ тахсыбыта. Бу кинигэни Тимофей Сметанин Аҕа дойду көмүскэлигэр сэриилэһэ сылдьан туппута.  Фронтовик доҕотторо Тимофей Сметанин суруйааччы буоларын билбиттэрэ, ытыктабыллара күүһүрбүтэ.

««Мэхээлэчээн булчут» саха литературатын биир бастыҥ айымньытын быһыытынан, эргэрэри билбэккэ ааҕылла-үөрэтиллэ сылдьар” – диэн биир дойдулаахпыт Иван Романович Петров ахтыытыгар суруйан турар.

Айымньы 15 кэпсээнтэн турар – бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимэ суох тус-туспа кэпсээннэр. Хас биирдии кэпсээни маннык былаанынан ырыттыбыт: сир аата уонна көрүҥэ, булт көрүҥэ уонна бултуур тэрил, туохха үөрэтэрэ.

№ Кэпсээн аата Сир аата уонна көрүҥэ Булт көрүҥэ уонна бултуур тэрил Туохха үөрэтэрэ 1 Куһу ураҕаһынан да бултуурбут (күһүн) өлөҥ — кус аһылыктаах чычаас уу Көҕөн —

Ураҕас

Төрөппүт тылын тутуһарга

Тулуурдаах буоларга

2 Сатаатахха хонууга да күөгүлүөххэ сөп (күһүн) Сыаганнаах

Алыы

Бөрө — быһычча —

Күөгү

Күүстээх санаалаах, булугас өйдөөх буоларга 3 Куобах (кыһыары күһүн) ойуур Куобах

Туһах

Сүбэ – “тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута” 4 Эргэ балаҕан халҕанынан Өтөх эргэ балаҕаннаах Бөрө

Халҕан

Күүстээх буоларга уонна түргэн быһаарыыны ылынарга 5 Этэрбэс чааркаан буолбуттаах (кыһыары күһүн) Олорор күөллэрин уҥуоргута ходуһа Хабдьы —туһах, кырынаас – этэрбэс

Чааркаан

Түргэн, сытыы толкуйдаах буоларга 6 Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта (сайын) Курула

Аппа

Бадараан

Кустааһын — саа Тулуурдаах, күүстээх санаалаах, булугас өйдөөх буоларга 7 Сиэм диэбитэ хата бэйэтэ сиэтилиннэ Табалар аһыыр сирдэрэ Бөрө — маамыкта Сүүрүк, тулуурдаах күүстээх буоларга 8 Тайах тэпсибитэ Силээннээх үрэҕэ

Алыы

Тайах – саа, быһычча Киэҥ көҕүстээх, күүстээх санаалаах буоларга 9 Эһэни миинэн турардаахпын (күһүн) Эһэлэй быраан Эһэ  — чохороон Ыксаабакка сөптөөх быһаарыныыны ыларга 10 Сиэгэн бөҕөс Тайахтаабыт тыа Сиэгэн — бинтиэпкэ Кытыгырас хорсун санаалаах буоларга 11 Кымырдаҕас эһэни кыайбыттаах Таас хайа аттыгар үрэххэ балыктыы сылдьан Эьэ кымырдаҕастар кулгааҕар киирбиттэрин тулуйбакка сууллан түспүт Айылҕаҕа сылдьан болҕомтолоох буоларга 12 Хайа хааһын анныгар Уйаанныыр үрэх

Тиигээнниир түбэтэ

Эһэ – куобах истээх сон – ураҕас – быһах Уолуйбат-ыксаабат идэһэ үөрэнии, холку буолуу 13 Чубуку Силээннээх үрэҕэ

Таас-Хайахтаах

Кыра үрэх

Чубуку — саа Дэҥтэн сэрэниэххэ, көрүдьүөс түгэни умнумуохха 14 Куттас доҕор (кыһын саҕаланыыта) Дьааҥы тэллэҕэ

Хаардаах сэксэ

Эһэ – саа, үҥүү Куттас доҕор куһаҕан 15 Булчут буолбут бэлиэ (Кыһыары күһүн) Силээннээх үрэх Индигиргэ түһэр төрдө Тайах – ыт – бинтиэпкэ

Куба — — бинтиэпкэ

Булчут буолбут бэлиэни өйдөөһүн

Тимофей Сметанин «Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэригэр» төрөөбүт дойдубут айылҕата, кыыллар майгылара ойууланар, булчут үтүө хаачыстыбалара, айылҕа, кыыллар кистэлэҥнэрэ арыллар. Сорох кэпсээн, омуннаах да буоллар, уратыны, көрүдьүөһү, дьиҥнээхтии буолуон сөптөөҕү таба көрөр дьоҕуру сайыннарар.

Бу кэпсээннэри ааҕан булчут хайдах буолуохтааҕын туһунан өйдөбүл үөскүүр. Ол курдук, булчут холку майгылаах, ханнык да түгэҥҥэ ыгылыйбат булугас өйдөөх, күүстээх, сымса, барыны сатыыр буолуохтаах эбит.

Тимофей Сметанин айымньытынан өссө биир күүтүүлээх сахалыы киинэ таҕыста. Өссө да уус-уран киинэлэр, ойуулуктар айар дьону умсугутан баар буолуохтара диэн эрэнэбит.

Бэлэмнээтэ Вера Заровняева, Кэбээйи

Мэхээлэчээн булчут  

УлуусМедиа