Сылгыһыт күнэ: үөрдээн иитии – саха омук төрүт дьарыга уонна киэн туттуута

Бүгүн, кулун тутар 21 күнүгэр, Саха сиригэр Сылгыһыт күнэ үүннэ. Бу күн аан маҥнай СӨ Баһылыга Егор Борисов 2016 с. атырдьах ыйын 23 күнүгэр таһаарбыт “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сылгыны үөрдээн иитиини сайыннарыыга дьаһаллар тустарынан” Ыйааҕын олоххо киллэрии чэрчитинэн 2017 с. бэлиэтэммитэ.

Саха итэҕэлинэн Күрүө Дьөһөгөй Тойон – сэттэ ини-бииттэн улаханнара, соҕуруулуу илиҥҥи халлааҥҥа олорор, сылгы уонна ынах сүөһүнү араҥаччылыыр, дьоҥҥо сылгыны бэлэхтиир таҥара. Кыыһыртаххына, өһүргэттэххинэ, ол баайын төттөрү ылар диэн өбүгэлэрбит итэҕэйэллэрэ. Кулун тутар сахаҕа Дьөһөгөй ыйынан билиниллэр. Онон, Сылгыһыт күнэ кулун тутарга олохтоммута оруннаах.

Сылгыны үөрдээн иитии – саха омук төрүт дьарыга уонна киэн туттуута. Сылгытын ахсаанынан биһиги өрөспүүбүлүкэбит дойду үрдүнэн бастакы миэстэҕэ сылдьар. Саха сириттэн Социалистическай Үлэ дьоруойун аатын бастакынан сылгыһыттар ылбыттара, сэбиэскэй былаас сылларыгар маннык үрдүк аакка-суолга 23 киһи тиксибититтэн 6-та сылгыһыт идэлээхтэрэ мээнэҕэ буолбатах.

Сылгыны иитии сокуонунан харысхаллаах. Ол курдук, өссө 1998 с. өрөспүүбүлүкэ таһымыгар сылгыны үөрдээн иитиини сайыннарыы туһунан туспа сокуон ылыллыбыта. Онтон 2003 с. саҥалыы сөргүтүллүбүтэ.

Саха сылгыта туспа боруода быһыытынан ССРС Госагропромун 1987 с. балаҕан ыйын 2 уонна РСФСР Госагропромун 1987 с. алтынньы 1 күннэринээҕи бирикээстэринэн бигэргэммитэ. Саха төрүт сылгытын боруодатын үс тиипкэ араараллар. Дьааҥытааҕы уонна Халыматааҕы тииптэр сэлиэксийэ ситиһиитинэн РФ судаарыстыбаннай реестригэр 2011 с. олунньу 16 күнүгэр эрэгистирээссийэлэммиттэрэ.

Онтон былырыын кулун тутар 31 күнүгэр РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 196-с №-дээх бирикээһинэн Индигирдээҕи диэн үһүс тиип бигэргэннэ. Онон ааспыт 2025 сылга саха учуонайдара биир бэлиэ ситиһиилэннилэр.

Маны сэргэ Саха сиригэр сэлиэксийэ түмүгэр үөһэ ыйыллар кэмҥэ (16.02.2011) икки боруода тэҥинэн бигэргэммитэ. Мэҥэдьэк боруода үөскүүрүгэр Сибииргэ XIX үйэ иккис аҥаарыгар норуот сэлиэксийэтинэн таһаарыллыбыт тимир ууһун сылгыта улахан оруоллаах.

Мэҥэдьэк тииптээх сылгы ити сылгы хаанын кытта булкуһан, уҥуоҕа улаханынан, ыйааһына ыараханынан уонна сиһэ уһунунан уратылаах эт боруода үөскээбитэ. Ааспыт үйэ 50-с сылларыгар нуучча ыарахан таһаҕаһы соһор сылгыларын хаанын быстахтык булкуйбуттара.

Өлүөнэ сүнньүнээҕи боруода ыраас хааннаах саха сылгытын тастан аҕалыы боруодалары (Орел сэлиик атын уонна нуучча ыарахан таһаҕаһы соһор сылгытын) кытта иссиһиннэрии итиэннэ сылгыны аһатыы, иитии технологиятын тупсарыы түмүктэригэр ылыллыбыта.

Бу дьыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сылгы бүттүүн ахсаана 164 578 төбө (ааспыт сыл туһааннаах кэмиттэн 0,5 %-нан аҕыйаата). Ити иһигэр сылгы бүттүүн ахсааныттан биэтэ – 112 829 төбө, ол эбэтэр былырыыҥҥыттан 5,1 %-нан итэҕэс. Ааспыт 2025 сылга 70 561 кулун төрөөтө, ол эбэтэр иллэрээ сыллааҕыттан 0,6 %-нан ордук. Баар биэттэн 59,3 бырыһыаннара төрүөх биэрдэ (2 %-нан ордук).

Төбөтүгэр көмө харчы көрүллэр тэриллиилээх хаһаайыстыбалар биэлэрин ахсаана эбиллэрин суотугар сылгыны иитии салаатын көрдөрүүтэ урукку сылларга ынах сүөһү киэнинээҕэр лаппа ордук буолааччы. Онтубут быйыл эмиэ таҥнары түстэ.

Маныаха буруйдаахтар – били “тэриллиилээхтэрбит”: кэпэрэтииптэр 32 399 сылгыларыттан 30 211-и (93,2%), бааһынайдар 73 025-тэн 69 336-ны (94,9%) кыстатан туруораллар. Ол оннугар ыаллар далга хаайан туран, сүөһүлүү аһатан кыстатар сыспай сиэллээхтэрин санаа курдук эптилэр: 65 397 оннугар 65 895 (100,8%).

Хаһаайыннааһын киэбинэн көрдөххө, сылгы 41,9 бырыһыанын (былырыын 42,7 этэ) урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар, 39,8 бырыһыанын (38,3 этэ) ыаллар кэтэх хаһаайыстыбалара, 18,3 бырыһыанын (19 этэ) кэпэрэтииптэр бас билэллэр.

Онон, сылгыны үөрдээн иитиигэ кэпэрээссийэлэһии өссө кэҥиэн кэриэтэ бытарыйан иһэрэ көстөр. Атыы-тутуу эйгэтигэр убаһа (сылгы) этин сыаната кэлиҥҥҥи сылларга лаппа үрдээбитэ уонна сүөһүтээҕэр көрүүтэ судургута, ороскуота кырата дьон иҥсэтин көбүппүт бадахтаах.

Сылгыны үөрдээн иитии салаатыгар племенной үлэнэн 18 хаһаайыстыба (тэҥнэбилгэ: 2015 с. – 16; 2023 с. – 26) дьарыктанар. Кинилэр холбоон 8 348 сылгылаахтар (бүттүүн сылгыттан 5,1 бырыһыана) уонна бары РФ племенной регистригэр туралларын туоһулуур докумуоннаахтар. Племенной хаһаайыстыбалар сүрүн соруктара – өрөспүүбүлүкэ табаарынай хаһаайыстыбаларын үрдүк кылаастаах племенной ыччат сылгынан хааччыйыы. Сыл аайы 1 тыһ. кэриҥэ убаһаны атыылыыллар.

Сылгы этин оҥорон таһаарыы тыыннаах ыйааһынынан 13,2 тыһ. туоннаҕа тиийдэ (2015 с. 10 299,4 т этэ). Өрөспүүбүлүкэ бэйэтэ оҥорор бүттүүн этиттэн сылгы (сүрүннээн, убаһа) этэ 36,3 бырыһыанын ылар.

Быйыл сылгыны үөрдээн иитии салаатын сайыннарыыга РФ уонна СӨ судаарыстыбаннай бүддьүөттэриттэн 666,7 мөл. солкуобай (2025 с. 666,2 мөл. солкуобай этэ) көрүлүннэ. Ол иһигэр федеральнай хааһынаттан – 262 мөл. солкуобай (былырыын 241,3 мөл. солкуобай этэ), өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн – 404,7 мөл. солкуобай (былырыын 425 мөл. солкуобай тыырыллыбыта).

Өйөбүл үп быйыл маннык тыырыллан тиксэриллиэ: тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларга биэ төбөтүгэр 5-тии тыһ. солкуобайынан 349,8 мөл. солкуобай (2025 с. – 364,5 мөл. солк.); племенной төрүөҕү биэрэр биэлэри иитэргэ 1 усулуобунай төбөҕө 6 100 солкуобайынан – 52,9 мөл. солкуобай (2025 с. – 63,8 мөл. солк.); сылгы собуоттарын өйөөһүҥҥэ – 32,2 мөл. солкуобай (2025 с. – 44,9 мөл. солк.); сылгыны үөрдээн иитиини өйөөһүҥҥэ (тыраахтар, оттуур уонна бадараантан-хаартан иҥнибэт тиэхиньикэ, племенной ыччат сылгы атыылаһарга анаан) – 228,3 мөл. солкуобай (былырыын 187,9 мөл. солк. этэ).

Сылгыһыт күнэ олохтонуоҕуттан сүбэ мунньахтаах, быыстапкалаах уонна сылгыһыттар идэлэригэр күрэхтэһиилээх өрөспүүбүлүкэтээҕи дьаһаллар Дьокуускайга ТХА ипподромугар (2017 с.), Нам улууһун Бартыһаан сэлиэнньэтигэр (2018 с.), Үөһээ Бүлүүгэ (2019 с.), Чурапчыга (2021 с.), Ньурбаҕа (2022 с.), Аммаҕа (2023 с.), Үөһээ Дьааҥыга Верхоянскай куоракка (2024 с.) ыытыллан кэлбиттэрэ.

Ити быыһыгар 2020 с. Мэҥэ Хаҥалас Харатыгар ыытыллыахтааҕа хамсык дьаҥын хааччаҕынан тохтотуллубута, ол оннугар мэҥэлэр былырыын тэрийбиттэрэ. Быйыл өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тэрээһин суох, сылгылаах улуустар бэйэлэрин көрүүлэринэн, кыахтарынан ыыталлар.

Билигин биллэринэн, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр (кэпэрэтииптэргэ, хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаларга) 425 сылгыһыт хамнас аахсар. Кинилэри кытта бөдөҥ, бытархай бааһынай хаһаайыстыбаларга баар сылгыһыттары холбуу аахтахха, сылгыны үөрдээн иитиигэ барыта 1 600-чэ киһи үлэлиир.

Кыһын томороон тымныыга, сайын өҥүрүк куйааска аһаҕас халлаан анныгар сылдьан сыралаһар тыа сирин туруу үлэһит дьонугар идэлээх күннэринэн илгэлээх эҕэрдэ! Иҥэмтэлээх эмис эппит, кыынньар кымыспыт, Дьөһөгөй Айыы араҥаччылыыр чэгиэн аспыт-үөлбүт хас ыал сандалытын ахсын дэлэйдин!

Василий Никифоров

Хаартыска: Николай Куприянов, «Олох суола» хаһыат, Бүлүү

УлуусМедиа