Хопто

Анастасия Сыромятникова

Сиргэ тиийэ намылыһан түспүт лабаалаах, баараҕай тирэх мастар сарсыардааҥы сөрүүн салгынтан оргууй аҕай суугунуу, долгуҥнуу тураллар. Кэрэ куоластаах ырыа чыычаахтар, хоту дойду киэргэлэ – тирэх мастары тула көтө сылдьаннар, ыллаан чыыбыгыраһаллар.

Ньукулачаан, хас сарсыарда аайы күн чаҕыл саһарҕата суорба таас хайа кэтэҕиттэн күлүмүрдүү тыган эрдэҕинэ, табаларын эргитэ көрө барааччы. Кини колхозка киириэҕиттэн табаһытынан үлэлиир. Ньукулачаан көрөр табалара эмис буолалларын, өлбөттөрүн-сүппэттэрин туһугар күнүстэри, түүннэри ис сүрэҕиттэн кыһаллан үлэлиир.

– Тоойуом, Миитээ, тур күн ыраатта. Ити чыычаахтар: “Чыычыы, Миитээ утуйдаҕыан” дииллэрин истибэккин дуо? Уонна аҕаҥ кэлиэх буолла, – диэн ботугуруу-ботугуруу, Матырыас оҕотун иэдэһиттэн сыллаата.

Миитээ, мааматын диэки хайыһа түһээт, эйэҕэстик мичээрдэ уонна ийэтин моонньуттан ыбылы кууһан ылан, сирэйин сирэйигэр ыбылы тардынна. «Төрөппүт оҕо хайдах курдук минньигэһий» диэбиттии, Матырыас сүрэҕэ ип-итиинэн имнэргэ дылы гынна.

Миитэ сааһа тоҕуһа. Кини билигин, ийэтин санаатыгар, букатын улахан киһи. Быйыл иккис кылааһы үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрдэ. Миитээ тартаран туран, арахсыбакка кинигэ ааҕар идэлээх. Ол иһин сарсыарда хойутаан турар.

Ньукулачаан табаларын көрөн кэллэ. Кини туохтан эрэ улаханнык хомойбут, санаарҕаабыт дьүһүннээҕэ.

– Хайа, доҕоор, табаларыҥ этэҥҥэлэр дуо? – диэн туох эрэ дьиктини дуу, ынырыгы дуу истиэм диэн сэрэммиттии, Матырыас уоһун иһигэр ботугураан ыйытта. Туох эрэ куһаҕаны, кутталлааҕы ыйыталаһар, эбэтэр кэпсиир буоллаҕына, Матырыас куолаһа улам намтаан, кыччаан саҥарар саҥата ханна эрэ сүтэн, агдатын иһигэр сибигинэйэргэ дылы буолар үгэстээх.

– Киһи кэлэйиэх, Улахан чуоҕурка, ити үлүгэр эмис эрээри, аппаҕы төрөппүт.Кини киһилии төрөөбүтэ буоллар, быйыл төрүөхпүт сүүс бырыһыан буолуо этэ. Оройуон үрдүнэн бастыҥ миэстэ иһин дьулуспут дьулуһуум, эрэйдэммит эрэйим таах хаалла, соҕотох ити аппах тубуттан. Олус да абалаах суол буолар эбит. Саатар тириитэ хаалбатын, сүлэн кэбис, – диэн Ньукулачаан абарбыт санаатын кэргэнигэр иһитиннэрэн, арыый уоскуйарга дылы гынна.

Хайдах тубут «аппах» аатырарын көрөөрү, Миитээ ким-хайа иннинэ таһырдьа ыстанна. Тахсан көрбүтэ: икки кулгааҕа хап-хара ньалака түүлээх; онтон атына бүтүннүү туус маҥан, саҥа төрөөбүтүнэн таба оҕото сытар эбит.

Миитээ, сэрэнэн-сэрэнэн, оргууй аҕай тубут кулгаахтарын тутуталаан көрдө, онтон ойоҕоһун имэрийдэ. Кини урут маннык үчүгэй дьүһүннээх тубуту букатын, хаһан да көрө илигэ. Ол иһин тубута аппаҕын төрүт умнан кэбистэ. Ис-иһиттэн таптыах, аһыныах санааҕа ылларда.

– Ыы, сэгэрим сыысчаана, тыыннаах эбит, тыынар дии! – диэн саҥа аллайда уонна тубутун туйаҕын, атаҕын бэркэ сирийэн чинчийэ, көрө олордо. Сити бириэмэҕэ кэннигэр быһаҕы аҕаанынан сотон сыыбырҕатар тыас иһилиннэ. Миитээ тыаһы истээт куйахата күүрдэ, эт-этэ барыта тымныйарга дылы гынна, «Эрэйдээҕи, муҥнааҕы даа, билигин өлөрүөхтэрэ» дии санаат тубутун үрдүгэр бүтүн бэйэтинэн, сэрэнэ, сабардыы түстэ.

– Тоойуом, ньылбаҕа тоҕо саба түһэҕин, тур, – диэн наҕыллык, куолутунан, тииһин быыһынан сыыйан саҥара-саҥара, Матырыас быһаҕын биитин тойон эрбэҕинэн, сотон көрө турда.

– Маамаа, маамаккам оҕотоо! Ааттаһабын-көрдөһөбүн, үчүгэйкээн тубутчааны өлөрүмэ! – Миитээ сымыһаҕа эйэҥэлээн барда. Икки иҥинэн хараҕын уута бокуойа суох сүүрдэ. Кыатана сатыыр да, сыҥааҕа кыйарга дылы гынар, хараҕын уута тохтоло суох кэлэ турар.

– Оҕом сыыһа, аата барыны-бары аһынан, ньылбаны көмүскэһэн ытыыгын дуу? Уурай, ытаама, – Матырыас өссө оргууйдук саҥарда. Оҕотун хонноҕун аннынан илиитин уган, тубут муннун тутан көрдө. Онтон дьиэтигэр киирдэ.

Миитээ ийэтэ дьиэтигэр киирбитин кэннэ кэҥээн, хараҕын уутун сотунна уонна чохчойон олорон, тубутун көтөҕөн туруора сатаата да кыайбата: илин өттүн туруордаҕына кэннэ түһэр, кэннин туруордаҕына иннэ түһэ турар.

– Ыл даа, икки кулгааххын чэрэтэн баран, сүүрэй чылаһый даа! Оччоҕо эйигин өлөрүөхтэрэ суоҕа. Оттон маннык, эргэ нэк курдук сытар буоллаххына, син биир сүлүөхтэрэ, хайаан да сүлүөхтэрэ, – оҕо тубутун кытта киһилии кэпсэтэ олордо.

–Онно сүлэн кэбиһиминэҕиҥ, оҕоҥ туох да иһин биэриэ суох, сабы түһэн сытар, ытаан муҥнанар. Улахан сиэтин, кини да тириитэ диэн, сыттын, – Матырыас киирэн быһаҕын остуолга талыр гына бырахта.

– Һи-һи, оҕом сыыһа, мин оройуон бастыҥ табаһытабын, кини онтон ордоору, ити аппаҕы сүөһү оҥороору муҥнанар буолаахтаатаҕа дуу? – Ньукулачаан аан боруогар үктэнэн туран, кистээн Миитээни кэтэстэ.

Миитээ тубутун бэркэ кичэйэн таба тириитинэн суулаабыт уонна чохчойон олорон айаҕар ньуосканан үүт кутан муҥнана олорор эбит. Ону тубута, кэҕиҥнии-кэҕиҥнии, ыйыстан кэбиһэ сытта.

– Ыы, оҕом сыыһа тыыннаах буолаары аһаахтыыр ээ! – Оҕотун ити тылларын истэн Ньукулачаан туттуммакка күллэ. Миитээ аҕатын көрө түһээт:

– Аҕаа, көр эрэ, сэргэхсийэн эрэр! Тото аһаата, аны сотору хаамыаҕа, кини аппах буолбатах, букатын буолбатах! Көннөрү мөлтөх, өссө өйдөнө илик, акаары, ол иһин хамсыан эрэ сүрэҕэлдьиир. Аҕаа, кинини өлөрүмэҥ, сөп дуо? – диэн аҕатын диэки көрдөһөрдүү көрөн туран, тарбахтарын мускуна-мускуна, биир тыынынан этэн субурутта.

– Чэ сөп. Өйүүн айаҥҥа туруохпут, онуоха диэри сүөһүлээ. Онуоха диэри туох да туһа тахсыбатаҕына, арай, оччоҕо чокуйарга тиийиллиэ.

Миитээ, ытыһын охсуна-охсуна эккирээмэхтээн баран, тубутун икки кулгааҕыттан хабан ылла:

– Иһиттиэҥ, эйиэхэ туох уураах тахсыбытын? Өйдөө, өйүүн чокуйаллар, онуоха диэри хайаан да хаамыахтааххын! – диэтэ. Кини табатын оҕотун биэбэйдээбитинэн барда, маҥан дьүһүннээҕин иһин «Хопто» диэн аат биэрдэ.

***

Икки хонук ааһан, көһөр күннэрэ буолбута. Миитээ бу сарсыарда эрдэ турбута. Кини Хоптотун, аһата-аһата, хаамтара сатыыр. Онтуката аҕыйахта хардыылаат, сытынан кэбиһэр. Миитээ тубутун хаамтараары кэнниттэн анньа сатыыр, оччоҕо умса баран түһэр, эргийэ көтөн моонньуттан кууһан баран, соһон көрөр, оччоҕо биир да хардыыны сыҕарыйбат, өсөһөр. Аны хайдах гыныай? Көрдөһөн да син биир туһата суох, муҥ саатар көспөттөрө буоллар… Оттон бүгүн колхоз правлениетын былаанынан хайаан да, булгуччу көһүөхтээхтэр. Ити курдук, күнү быһа тубутун кытта сосуһан-сысыһан сылайан, санаарҕаан, Миитээ тубутун кууһан, таба тэллэххэ сыттаҕына Мэхээчэ уол кэллэ.

Мэхээчэ уон сэттэ саастаах, бэрт элбэх саҥалаах, сытыы-хотуу уол. Кини төһө да сааһынан аҕатын иһин, Миитээни кытта, тэҥнээх киһи курдук, оонньуур идэлээх.

– Һа, Миитээбит аны таба оҕото оонньуурдаммыт! – дии-дии Мэхээчэ тайах маһынан тубуту ойоҕоско аста.

«Ити баар, өссө көмөлөс диэм дии санаабытым. Хата кини билигин: “Аппаҕы, бөөхүллэни долуой!” диэҕэ, онтон атыны Мэхээчэттэн күүтүмэ даҕаны» дии санаата Миитээ.

– Ха-ха-ха! Миитээ, истэҕин дуо? Бу тубуту тоҕо биэбэйдэһэҕин? – диэтэ Мэхээчэ, кырдьык, Хоптону улахаҥҥа уурбат киһи быһыытынан.

Миитээ тугу эрэ толкуйдуурдуу, саҥата суох бүк түһэн олордо уонна:

– Мэхээчэ, иһит эрэ! – диэтэ.

– Истэн бөҕө буоллаҕа дии, тугуй?

– Үчүгэйкээн тубут буолбат дуо?

– Тыыннаах буолара, буолбата өссө биллибэт. Дьүһүнэ, кырдьыкүчүгэй эбит.

– Мэхээчэ, убаай, мин эйигиттэн көрдөһөбүн, миэхэ көмөлөс, кинини айаҥҥа илдьэрбэр, – диэн баран Миитээ умса көрдө.

– Ол баҕас кыра дьыала, быанан бобо тарт, тобуккар уур да бар! Инньэ гыныахпыт, итини баҕас кыайыахпыт, санаарҕаама, – Мэхээчэ Миитээ саннын лап гына оҕуста.

Сотору көһөргө тэринии буолла. Миитээ ким-хайа иннинэ табатын мииннэ. Мэхээчэ, били эппитин курдук, хап-сабар тубут илин, кэлин атахтарын тус-туспа, холбуу баайталаата уонна Миитээ тобугар ууран, курдуу кэлгийэн кэбистэ. Миитээ Хоптотун илдьэ барар буолан, санаата көнөн, үөрэн-көтөн айаҥҥа турда.

***

Бүгүн айаннаабыттара төрдүс хонуга. Ити тухары тубуту ньилбэгэр уурунан, көтөҕөн айанныыр Миитээни «сыанан аҕаабата». Кини олус сылайда, хонор сир кэлэрин кэтэһэ сатаата да, кэлэн быстыбата. Күн киэһэрэн, күн уота илин хайа сирэйигэр кытара кыыһан турар. Сибилигин Индигир өрүс салаата Дьалыҥаатта диэн сүрдээх күүстээх сүүрүктээх үрэҕи туоруохтаахтар.

Миитээ, үрэххэ куттана-куттана кэлбитин билбит курдук, үрэх кытыытынааҕы хайыр тааһыгар омуннаахтык охсуолана, үрүҥ күүгэнинэн түллэҥнии сытар. Үрэҕи туораан эрэр үөр табалар ууга туос тордуйа курдук, сүүрүк таҥнары оҕустараллар. Сорохторо муостара эрэ адаарыһан көстөллөр, бүтүн бэйэлэрин балысхан бааллар көстүбэт гына сабыта охсоллор. Итини көрөн Миитээ ордук ыгылыйда, куттанна. Ол да буоллар, тэҥнэһиэ дуо, киирэн туораабытынан барда.

Табата үрэх ортотугар диэри тэмтэрийэ-тэмтэрийэ, киирэн истэ. Онтон үрэх ортотунааҕы таас күрүлгэнигэр тиийэн, атаҕын баҕаналыы тэбинэн, халбарыс гынан сүүрүгү утары хайыһан турунан кэбистэ.

Үрэх дохсун сүүрүгэ өссө эбиллэн, табатын күөнүгэр үрүҥ күүгэнинэн бидилийдэ. Икки өттүн көрүммүтэ; уу түгэҕинээҕи араас өҥнөөх таастар дьарҕаа ойуу буолан, биэрэҥнии-биэрэҥнии, уу үрдүгэр тахсарга дылылар.

Миитээ хараҕа улам ирим-дьирим буолан барда. Уу үрдэ кытарталаан ыларга дылы, кутталыттан агдатын иһигэр тыына хаайтаран, сотору-сотору үөһэ тыыннарар буолла, хараҕын быһа симнэ.

Эмискэ санныттан эрчимнээх илии харбаабытыгар, көрө түспүтэ: аҕата кэлэн, табатын мииммитинэн олорон, өйөөрү туппут, оттон Мэхээчэ кини табатын сиэтэн, илгиэлии-илгиэлии, тардыалаһан эрэр эбит…

***

Миитээ хонор сирдэригэр хааһы буһаран, Хоптотун тото аһатта. Кини куолутунан табатын тириитигэр тубутун кытта хоонньоһон сытта.

Ньукулачаан үп-үрүҥ балаакканы тиирэн бүтэрэрин кытта Хопто сулбу ыстанан турда уонна балаакка диэки аа-дьуо хааман ньылаахтыы турда.

– Маамаа, көр эрэ Хоптону, хаамар буолбут, иэхэйикпин даа! – дии-дии Миитээ эккирээмэхтээн ылла.

– Бу барахсаны, сүөһү буолбут дии! – Ийэтэ, улаханнык үөрэн, сэҥээрдэ.

Миитээ киэһэ Хоптотун сытыаран баран, бэйэтэ бырдаҕа бэрдиттэн, дьонун балааккатыгар киирэн утуйда. Сарсыарда туран көрбүтэ, табатын тириитэ кубус-кураанаҕын харбыйан сытар эбит: Хопто ханна да суох. Уол хараҕын дала ыларынан көрө сатаата да, тубута мэлигир. Арай, эрбэһин курдук туундара ньыыраайы талаҕынан бүрүммүт тумара уонна таба аһылыга лабыктанан тунаарбыт хайалар урсуннара эрэ тунааран олороллор.

Миитээ тубут иннигэр муҥнаммытын санаан, бөтөн барда, онтон оргууй сыҥсыйан ытыы олордо.

– Миитээ, кэбис ытаама! Чугаһынан кыыл биллибэккэ дылы, Хопто баар буолуо. Хата, иккиэн билигин кинини көрдүү барыахпыт, – диэтэ аҕата.

Миитээ сүрэҕэр «баар буолуо» диэн тыл эрэнии сырдык уотун кылам гыннарда. Уол үөрдэ, хараҕын уутун туора соттон баран, аҕатын кэнниттэн батыспытынан барда.

Балааккаларыттан биэрэстэ холобурдаах сири баралларын кытта, үөр табаларын муостара, арыы тыа курдук, адаарыһан көһүннүлэр.

Ньукулачаан «барахсаттар бырдахтан ыксаан бөлүөхсүбүттэр ээ» дии саныы-саныы, табаларын көрө охсоору, тиэтэйэн, түргэн хаамыынан харбыалаһан истэ.

– Аҕаа, көр эрэ! – Миитээ эмискэ аймана түстэ.

– Тугу? – Аҕата хорус гынан тохтуу биэрдэ.

– Хопто, Хопточоон тыыннаах, оол-ол көстөр! – диэн Миитээ, аҕатын иннигэр түһэн, күүһүн муҥунан сүүрэн, тилэҕэ хараара турда.

***

Алта хонуктаах айан кэнниттэн бүгүн сайылыыр сирдэригэр, Муола чыыстайыгар тиийиэхтээхтэр. Күн хаһааҥҥытааҕар да ордук ырааһырбыкка дылы. Халлаан күөх солкону тиирбит курдук, ып-ыраас, кыра да былыта суох. Уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун, киэҥ хонуу киһи атаҕын хаптаҕайын эрэ сабар күөх нуолур отунан, араас өҥнөөх сибэккинэн киэркэйбит. Ырыых-ыраах хаардаах таас дьааҥылар адаар арҕастара өрүкүһэн көстөллөр. Чыыстай үрэхтэрэ, күөллэрэ, тыала суох, чуумпу буолан, тэриэлкэҕэ кутуллубут уу курдук, килбэһэ сыталлар.

Миитээ бииргэ үөрэммит табаарыстарын көрсөөрү, колхоз тохтообут сиригэр тиийэ охсуон баҕарар да, уһун айан быстан биэрбэт: үөр табаны үүрэн иһэр ыал айана бытаан. Кэмниэ-кэнэҕэс, балааккалар, ураһалар хойуу бөлөхтөрө, дуомат курдук буолан, бырылаан көһүннэ. Чыыстайга мустубут дьон төгүрүһэн туран сээдьэлиир саҥалара ньиргийэн иһилиннэ. Онтон улам-улам чугаһаан, субу тиийэн кэллилэр.

Бөлөх дьоннортон колхоз правлениетын председателэ Махсыым Миитээҕэ мичээрдээбитинэн утары хааман кэллэ:

– Табаарыстар! Миитээ хорсун пионер! Кини үөрэҕэр бастыҥ, бэрт үчүгэйдик уруһуйдуур талааннаах. Ону таһынан, колхоз биир өлөргө ааҕыллыбыт тубутун ыарыылаан, оҕо курдук биэбэйдээн, сүөһү оҥордо. Онон биһиги колхозпут Миитээҕэ бэлэх биэрэр, – диэн баран Махсыым хара килийээҥки тастаах уруһуйдуур тэтэрээти уонна уон устуука араас өҥнөөх харандааһы Миитээҕэ уунна. Бу Миитээҕэ биир суол саамай үөрүүлээх, дьоллоох күнэ этэ.

Ыраах, сүүһүнэн ахсааннаах үөр таба быыһыгар, Хопто соҕотоҕун ала бэлиэ буолан, туртайа туналыйа турбута…

«Хотугу сулус», 1948 сыл, №3

УлуусМедиа