Төрүт куту уһугуннаран: Хотугу тыйаатыр Анаабыр сиригэр ыалдьыттаата

Анаабыр үрүҥ туундаратыгар, тымныы хотугу кыраайга дьиҥнээх искусство сылаас тыына билиннэ. Кулун тутар 16-18 күннэригэр Анаабыр улууһугар Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар судаарыстыбаннай тыйаатырын артыыстара ыалдьыттаан, олохтоох дьоҥҥо-сэргэҕэ умнуллубат сырдык үөрүүнү, дууһа байылыатын бэлэхтээтилэр диэн суруйар «Анаабыр уоттара» хаһыат.

«Алмаас» култуура киинин сыаната бу күннэргэ дьиҥнээх абылаҥнаах эйгэҕэ кубулуйда. Кыралыын, улаханныын бары тыйаатыр ураты тыынын, кэрэ көстүүтүн көрөөрү бу күннэр устата үлэ, үөрэх кэниттэн испэктээккэ тиэтэйдилэр.

Артыыстар ыраах айантан сылайары билбэккэ, кэлээт, киэһээ алта чаастан биллиилээх драматург Василий Харысхал эбэҥки номоҕун матыыбынан суруйбут «Гаса Хунат легендата» («Легенда о Гаса Хунат») диэн сүдү испэктээгин көрдөрдүлэр.

«Гаса Хунат» — эбэҥки тылыттан тылбаастаатахха «Кыталык кыыс» диэн иһирэх суолталаах. Бу эбэҥки норуот тылынан уус-уран айымньытыгар олоҕурбут испэктээк Гаса Хунат диэн кэрэ кыыс уонна Киран Иячин диэн хорсун тимир ууһун сүрэҕи долгутар тапталларын туһунан кэпсиир. Кинилэр тапталларын суолугар албын, хара санаалаах Хулама баай араас ыарахан тургутуулары туруорар. Ол эрээри дьиҥнээх иэйии туохтан да толлубат: дьоруойдар сирдээҕи олохторун толук ууран туран, бэйэ-бэйэлэрин булунар ытык аналлаахтар.

Эбэҥкилэр былыргы итэҕэллэринэн, биһиги Орто дойдуга олорор олохпут — бүтүүтэ суох уһун суол кылгас эрэ кэрчигэ буолар.

Испэктээк түмүгэр дьоруойдар кэрэ үрүҥ кыталыктарга кубулуйан, күөх халлааҥҥа көтөн тахсыылара — үйэ-саас тухары арахсыспат таптал өрөгөйүн туоһута буолан, көрөөччүлэр харахтарыгар ууну, сүрэхтэригэр иэйиини таһаарда.

Холоонноох тыйаатыр артыыстара көннөрү оонньоон көрдөрбөккө, олохтоохторго бэйэлэрин төрүт төрдүлэрин таарыйар, төрөөбүт култуураларын кытта биир санааланар, өбүгэ нэһилиэстибэтинэн киэн туттар кыаҕы бэлэхтээтилэр. Эбээн, эбэҥки дириҥ кутун-сурүн иҥэриммит бу испэктээк хас биирдии киһи сүрэҕэр чаҕылхай суолу-ииһи хаалларда.

Испэктээк кэнниттэн буолбут чаҕылхай кэнсиэр тэрээһини өссө күүскэ ситэрэн биэрдэ. Хотугу тыын, төрүт дорҕооннор уонна артыыстар ис сүрэхтэн тахсар итии-истиҥ сыһыаннара Анаабыр дьонун сүргэтин көтөхтө.

Сарсыҥҥы, ол эбэтэр кулун тутар 17 күнүгэр киэһээ сэттэ чаастан Саха сирин норуодунай суруйааччыта Владимир Федоров “Ымыы чыычаах көмүс хараҕын уута” диэн сэһэнинэн режиссер Сергей Потапов туруоруутугар олус дириҥ ис хоһоонноох испэктээк көрдөрүүтэ буолла.

Сыанаҕа тыыннаах история, киһи дууһатын долгутар иэйии таҕыстаҕына, көрөөччүлэр сүрэхтэрэ тэбиирэ күүһүрэр, харахтара ууланар. «Ымыы чыычаах көмүс хараҕын уута» испэктээк Анаабыр дьонун сүрэҕин долгутта, харахтарын уутун таһаарда, бу кылгас кэм иһигэр үйэлэри уҥуордаабыт историяны арыйда.

Бу испэктээк дириҥ ис хоһооно Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар сылларын, Прибалтика норуоттарын дьылҕа хаан ыар ыйааҕынан Лаптевтар байҕалларын кытылыгар көһөрүүлэрин (депортацияларын) тиэмэтин арыйар.

Сыанаҕа эбээн ыалын олоҕо-дьаһаҕа, кинилэр күннээҕи түбүктэрэ, олоххо дьулуһуулара дьиҥнээхтик көрдөрүллүбүтэ көрөөччүлэри дьиҥнээхтик үөртэ. Эбээннии тыл иэйиилээх дорҕооно, ырыа-тойук, кистэлэҥнээх ритмнэр, имигэс хамсаныылар тыыннаахтык иһиллэллэрэ. Тыйаатыр артыыстарын толоруутугар хотугу сир ураты кэрэтин, туундара олохтоохторун, иччилэрин, айылҕа күүстэрин үҥкүүлэрэ сөхтөрдүлэр.

Испэктээк сүрүн оруолунан биир дойдулаахпыт Кэскилээнэ Туприна оонньоото.

Ис хоһоонун кылгатан кэпсээтэххэ бу курдук буолар:

— Айдас (Уйгу Семёнов) уонна Даайа (Кэскилээнэ Туприна) диэн дьылҕаларын ыар тыыныгар бэйэ-бэйэлэрин булбут эдэр дьон. Кинилэр тапталлара, дьылҕаларыгар иэдээн уонна дьол быстыспаттыы ситимнэспиттэрэ, көрөөччүлэри муҥура суох долгутта. Төрөөбүт сириттэн тэлэһийбит эдэр Айдас, ыар дьылҕатынан бу сир уһугар өссө хаайыыга түбэһэр.

Ол эрээри кини өлөр анала суох эбит — иэдээннээх буурҕа ортотугар тоҥон өлөн эрэр киһини Даайа диэн эбээн кыыһа булан ылан быыһыыр. Даайа төрөппүттэрэ өлбүттэрин кэннэ олус кырдьаҕас оҕонньорго кэргэн бэриллибит тулаайах кыыс этэ. Хотугу сир сиэрэ-туома сороҕор төһө да кытаанах, кырыктаах буоллар, Даайа уобараһыгар хотугу дьахтар тулуурдаах, үтүө санаалаах, муудараһы толоос уобараһа күүскэ көстөр.

Дьол кыаллыбатын билэллэр да, Айдастаах Даайа ыраас, улахан тапталы билэллэр. Кинилэр иэйиилэрин чыпчаалынан — оҕо төрөтөр баҕа санаа буолар. Ол эрээри дьылҕа хаан төһөлөөх кырыктаах буолуон сөбөй… Күн сирин көрбөтөх оҕо дууһата күөх чыычаах буолан, долгутуулаах үҥкүүгэ өрө мөҕүһэрэ — сааланы уу чуумпу оҥордо.

Даайа тапталлааҕын быыһыыр туһуттан бэйэтин харыстаабакка, сулууспалаах дьонтон киһи кыаҕыттан таһынан ыар баттааһыны, кырыктаах быһыыны тулуйар. Ол курдук, кинилэр тапталларын түмүгэ — күөх чыычаах — көтөн тахсар кыаҕа суох хаалар.

Ол эрээри дууһаларынан тостубатах Даайалаах Айдас атын дойдуга көрсөр аналлаахтар. Онно кинилэр тула тапталларын, дьоллорун бэлиэтэ — Күөх чыычаах кынаттыы көтө сылдьар. Элбэх сыл ааспытын кэннэ Айдас, бары мэһэйдэри туораан, Даайатыгар төннөн кэлэр. Даайа күн сириттэн барбыта ырааттар да, кини таптала Айдаһы бу сыллар устата ириэрэн, арыаллаан кэлбитэ.

“Ымыы чыычаах көмүс хараҕын уута” испэктээк хас биирдии көрөөччү сүрэҕэр дириҥ суолу-ииһи хаалларда. Киһи дууһатын күүһүн, таптал өлбөт мэҥэ күүһүн уонна умнуллубат историяны кэпсиир бу айымньы, олох ыар кырдьыгын уонна киһи кэскилин туһунан дириҥ толкуйга түһэрдэ.

Махтал сүдү тыйаатыр артыыстарыгар уонна айымньылар ааптардарыгар умнуллубат түгэн иһин!

Бу ыалдьыттааһын — искусство хайдах курдук дьон кутун холбуурун, хараҥаны сырдатарын уонна төрүт тыыны харыстыырын өссө төгүл дакаастаата. Махтал эйиэхэ, Хотугу тыйаатыр, биһиги хотугу кыраайбытыгар искусство кэрэ сырдыгын аҕалбыккар!

Мария Яроева 

УлуусМедиа