Бүлүү сүнньүнээҕи улуустар тыа хаһаайыстыбатын өйүүр саҥа төһүүлэри дьүүллэстилэр
Бырабыыталыстыба отчуотун кэнниттэн тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр төһүүлэри уларытар туһунан кэпсэтии киэҥник ыытыллар. Маҥнай уонча хонуктааҕыта Нам улууһугар мустан ырыппыттара. Онтон кулун тутар 20 күнүгэр Бүлүү куоракка кииннээн, арҕаа сытар улуустар бэрэстэбиитэллэрин сүбэ мунньаҕар дьүүллэспиттэрин көрдүм-иһиттим.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров халыҥ хамаандатын илдьэ тиийдэ. Ил Түмэнтэн тыа сирин уонна аграрнай бэлиитикэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов кытынна. Бүлүү өрүс сүнньүнээҕи улуустары таһынан Кэбээйиттэн, Мииринэйтэн, Ленскэйтэн, барыта 7 улуустан тыа хаһаайыстыбатын салайааччылара, исписэлиистэрэ иһиттилэр, санааларын этиннилэр. Миниистир Намҥа 9 улуус кыттыбыт мунньаҕыттан дьүүллэһии олохтоохтук, боччумнаахтык барбытын бэлиэтээтэ. Аны ый бүтүүтэ Мэҥэ Хаҥалас киинигэр, Аллараа Бэстээххэ, ыытыллара күүтүллэр.
Дьүүллэһии иннинэ сүрүн иһитиннэриини министиэристибэ билгэлээһиҥҥэ, былааннааһыҥҥа уонна судаарыстыба бырагыраамаларыгар департаменын салайааччыта Инна Оконешникова оҥордо. Инна Иннокентьевна тыа хаһаайыстыбатын өйөбүлүн ньыматыгар уларытыылары киллэрии туох сүрүн төрүөттэрдээҕин сүбэ мунньах кыттыылаахтарыгар быһааран кэпсээтэ.
Бастатан, улуустарга тириэрдиллэр субвенция кээмэйэ кинилэр оҥорон таһаарар баалабай бородууксуйаларын кээмэйигэр сөп түбэспэт. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ 2024 с. баалабайынан 36,7 млрд солкуобайдаах бородууксуйа оҥоһуллан, 4,8 солкуобайдаах бородууксуйаҕа субвенция 1 солкуобайа угуллубута. Бу көрдөрүү Аартыка уонна бырамыысыланнай улуустарга намыһах, ортотунан 2,7 солкуобай, тыа хаһаайыстыбалаах сүрүн улуустарга – 5,3 солкуобай. Маныаха субвенцияны үллэриигэ баалабай бородууксуйа кээмэйэ аахсыллыбат. Холобур, Халыма сүнньүнээҕи улуустарга оҥорон таһаарар кээмэйдэрэ улаханнык уратылаһар. Сунтаар улууһа саамай элбэх субвенцияны ылар эрээри, 1 солкуобайга 3,3 солк. кээмэйдээҕи оҥорон таһаарар.
Саха сирин киин, илин эҥээрдээҕи уонна арҕаа улуустарыгар сүрүннээн ынах сүөһүнү, сылгыны иитэллэр. Хоту эҥээргэ дьиэ табатын иитии баһыйар. Эрэгийиэн ынах сүөһүтүн 80-тан тахса бырыһыанын кэтэх уонна бааһынай хаһаайыстыбалаахтар туталлар. Бу дьыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, ынах сүөһү ахсаана былырыыҥҥы туһааннаах кэмтэн 4,7% көҕүрээн, 145 тыһ. төбө кыстаан турар. Сүөһү сүүс бырыһыан, ол иһигэр нэһилиэнньэ киэнэ, маркировкаланна. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 70 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтигэр 20,5 тыһ. ынах сүөһүнү, ол эбэтэр баар сүөһүттэн 14 бырыһыанын, иитэллэр итиэннэ соҕотуопкаланар үүт 40 бырыһыанын хааччыйаллар. Тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга сүөһү аҕыйаабата, өссө ыанньык ахсаана 602 төбөнөн эбилиннэ. Ынахтарын Амма, Үөһээ Бүлүү, Куорунай, Мэҥэ Хаҥалас, Нам, Чурапчы, Дьокуускай хаһаайыстыбалара эптилэр.
Кэлиҥҥи икки сылга тэриллиилээх хаһаайыстыбалар бүттүүн баалабай бородууксуйаҕа ылар өлүүлэрэ 4 пууҥҥа 53,5-тэн 57 бырыһыаҥҥа диэри улааппыт. Ол олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы туһунан Стратегическай Ыйаахха туруоруллубут соруктары ситиһэргэ туһуламмыт аграрнай бэлиитикэ көдьүүстээхтик ыытылларын туоһулуур. Тэриллиилээх хаһаайыстыбалар тыа сиригэр 1 200 үлэ миэстэтин тэрийэллэр, 1 хаһаайыстыба сыл аайы ортотунан 2 мөл. 600 тыһ. солкуобайтан тахсаны нолуокка уонна страховкаҕа төлөөн, эрэгийиэн экэниэмикэтигэр кылаатын киллэрэр.
Үүт туттарар бааһынай хаһаайыстыба ахсаана, ааспыт сыллааҕы статистиканан, 1 500-кэ тиийбит. Кинилэр сыллааҕы орто дохуоттара 1,6 мөл. солкуобай, ол эбэтэр биир дьиэ кэргэн ый аайы 130 тыһ. солкуобайы аахсар. Кэтэх хаһаайыстыбалаахтар орто дохуоттара – 117 тыһ. солкуобай. Онон, үүт соҕотуопкатыгар бэриллэр субсидия харчыта тыа сирин дьонун дохуотун таһымыгар көстөр уонна эрэгийиэн нэһилиэнньэтэ дьарыктаах буолуутун таһымыгар сабыдыаллыыр.
Тыа сирэ тыыннаах буоларыгар тыа хаһаайыстыбата сүҥкэн оруоллааҕын, ама, ким мэлдьэһиэй. Дьон үлэлэнэр, бигэ дохуоттанар уонна өбүгэтин төрүт дьарыгын салгыыр. Онон, уларытыы иккис төрүөтэ мантан сиэттэрэн тахсарын департамент салайааччыта ыйар. Тас эйгэ уларыйа турар кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар туһуттан ураты тутулун харыстыахтаахпыт. Инникитин өрөспүүбүлүкэ АПК-ын сис тэрилтэлэрин (холобур, “Туймаада” ҮХАПХ, Дьокуускайдааҕы көтөр фабриката, “Саюри” ХЭУо, Мелиорация салалтата, “Сахаагроплем”), хас биирдии улууска дьоҕус уонна орто урбааны (“Кириэстээх”, “Сыа Бүлүү”, “Хоту”, “Байар”, “Эрэл” ТХПК-тэрэ, “Бөртө” сылгы собуота, “МирМилк” ХЭУо), тыа сиригэр төрүт дьарыгы (Туприннар, Стручковтар удьуор табаһыт династиялара, “Таба-Дьааҥы”, “Турваургин” кэпэрэтииптэр, И. Спиридонов аатынан МУТ, “Саха сүөһүтэ” уонна “Өлөөкө Күөл” хааһына тэрилтэлэрэ) салгыы бигэтик сайыннарар соруктар тураллар.
Дьэ, ол иһин Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ 2-с түһүмэххэ боломуочуйалары үбүлээһини уларытан тэрийэргэ этэр. Онуоха маннык соруктар быһаарыллыахтаахтар: өрөспүүбүлүкэҕэ үүт хайысхатын сайыннарыыга туһуламмыт судаарыстыба өйөбүлүн дьаһалларын көдьүүһүн үрдэтии; хаһаайыстыбалар категорияларынан оҥорон таһаарааччылар ороскуоттарын быһаччы субсидиялааһыҥҥа көһүү; салааны сайыннарар туһуттан астыыр-үөллүүр тэрилтэлэргэ анаан күрэстэһэр эйгэни үөскэтии.
Бастатан, билиҥҥи Сокуонтан сорох хайысхалары – сибиинньэни иитиини, хортуоппуйу, оҕуруот аһын, ынах сүөһү уонна сылгы эттэрин соҕотуопкалааһыны таһааран баран, дьон кэтэх хаһаайыстыбатыгар сүөһү ииттэрин өйөөһүнү, ынах сүөһүнү, сылгыны үөрдээн иитиини, төрүт дьарыктары (табаны иитии, матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй базаны бөҕөргөтүү), оҕуруот аһын, хортуоппуйу, бурдугу үүннэриини, үүт хайысхатын сайыннарар итиэннэ бурдугу оҥорон таһаарыыны уонна соҕотуопкалааһыны хааччыйыыны, кыра кыамталаах тутууну (барыта 10 хайысханы) хаалларарга.
Иккиһинэн, үүт соҕотуопкатын өйүүр тиһиги тосту уларытан, эрэгийиэҥҥэ үүт хайысхатын судаарыстыба өйөөһүнүгэр киирэргэ.
И.И. Оконешникова министиэристибэ субвенцияны ааҕыыны барыллаан дьүүллэһиилэр түмүктэринэн 3 суол (вариант) этиини чочуйбутун билиһиннэрдэ.
Бастакыта – ынах төбөтүн ахсаанынан хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтүү (ынах сүөһүнү иитэр хаһаайыстыбалары өйөөһүҥҥэ дифференцированнай сыһыан). Сүөһүлээх хаһаайыстыба быһаччы субсидияланар. Билигин үлэлии турар тиһигинэн, субсидия маҥнай соҕотуопсукка (астыыр-үөллүүр тэрилтэҕэ) бэриллэр, кини онтон үүт туттарааччыга тиксэрэр. Маныаха, бүддьүөт сокуонугар уларытыы киирбитинэн сиэттэрэн, нолуок сокуонугар саҥалыы көрүллэн, судаарыстыба өйөбүлүнэн туһанааччы тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччу буоларынан, кини быһаччы субсидияланара эрэйиллэр буолуо.
Министиэристибэ судаарыстыба өйөбүлүн оҥорон таһаарыы бэйэҕэ турар ороскуотун аахсан, сүөһү иитэр хаһаайыстыбалары маннык араартыырга этэр: 10-тан 49-ка диэри ынахтаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр (ТХТ-гэр), урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбаларга (УБХ-га) – ынах төбөтүгэр 110-нуу тыһ. солкуобай; 50-тан 99-ка диэри ынахтаах ТХТ-гэр, УБХ-га – ынах төбөтүгэр 150-нуу тыһ. солкуобай; 100-тэн тахса ынахтаах ТХТ-гэр, УБХ-га – ынах төбөтүгэр 210-нуу тыһ. солкуобай.
Статдааннайынан 2024 с. бары киэптээх хаһаайыстыбаларга 65 тыһ. ынах баарыттан 57,5 бырыһыана нэһилиэнньэ кэтэҕэр, 27 бырыһыана бааһынай хаһаайыстыбаларга уонна 15 бырыһыана тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр иитиллэн турара. Министиэристибэ тэриллиилээх хаһаайыстыбалар оҥорон таһаарар өлүүлэрин 70 бырыһыаҥҥа диэри улаатыннаран, 45,5 тыһ. ынахтаналларын ситиһэр соругу туруорунар.
Хаһаайыстыбаҕа субсидия быһаччы тиэрдиллэр усулуобуйата маннык: 51 – 99 ынахтаах тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар 1 ынахтарыттан кырата 2 000 киилэлии, 100-тэн элбэх ынахтаах ТХТ-лэрэ, УБХ-лар 1 ынахтарыттан кырата 2 500 киилэлии үүтү ыан туттарыахтаахтар. Иккиһинэн, ынаҕы аптамаатынан ыыр, 50 төбөттөн итэҕэһэ суох турар комплекстаах буолуохтаахтар. Оттон 10 – 50 ынахтаах тэрилтэлэргэ, урбаанньыт-бааһынайдарга субсидия астыыр-үөллүүр тэрилтэ нөҥүө 1 ынахтан кырата 1 300 киилэ үүтү туттарбыт кээмэйдэринэн көрөн төлөнүллэр. Иккиһинэн, 25 (эбэтэр 10) төбө турарыттан кырата суох хотонноох буолаллара ирдэнэр.
Иккис суол – коэффициеннары туһанан, аһы-үөлү (үүт уонна эт бородууксуйаны) оҥорон таһаарыы кээмэйинэн нуорма олохтонор. Бу вариант үүт бородууксуйаны дэлэтэр сыаллаах. Биир единица нуормата, 3 сылга тэҥнэбил коэффициенын туһанан, үүт бородууксуйаҕа (75 солк.), эт бородууксуйаҕа (70 солк.) быһыллар. Үүт соҕотуопкатыгар 80 солкуобайтан кырата суох тутар сыана олохтонон туран, үүт астааччы быһаччы өйөнүллэр.
Үһүс – тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын усулуобунай единицаларынан “Агро-реформа” диэн. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн улуустарыгар сүрүннүүр коэффициены туһанан, сүөһүнү иитии уонна үүнээйини үүннэрии усулуобунай единицаларыгар нуорма маннык олохтонор: үүнээйини үүннэриигэ – 1 усулуобунай гектарга 15 тыһ. солкуобай, сүөһүнү иитиигэ – 1 усулуобунай төбөҕө 20 тыһ. солкуобай. Ааптардар быһааралларынан, бу вариант муниципальнай оройуоннар уонна куораттардааҕы уокуруктар субсидия көрүҥнэрин талалларыгар уонна субсидия ыстаапкатын олохтуулларыгар боломуочуйаларын кэҥэтэр сыаллаах.
Министиэристибэ сылгыны үөрдээн иитиини өйүүр төһүүтүн эмиэ уларытар көрүүлээх эбит. Ол курдук, үөрүнэн иитиллэр сылгы ахсаанын элбэтэр туһуттан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин, урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыбалар сылгыларыгар барытыгар 5-тии тыһ. солкуобайы биэрэргэ этэр. Маныаха 3 ирдэбили туруорар: сылгыгын барытын Хорриот тиһигэр булгуччу маркировкалаппыт буолуохтааххын, сылгыгын нэһилиэнньэлээх пуунтан 5 км тэйиччи тутуохтааххын, субсидия түмүгэ сыллааҕы отчуотунан сылгыҥ ахсаанын 10 бырыһыанынан элбэппиккэр көстүөхтээх.
Уларытыы туох көдьүүстээх буолуой? Бастакытынан, судаарыстыба өйөбүлүн дьаһаллара дьэҥкир, көдьүүстээх буолаллара хааччыллыа. Иккиһинэн, хаһаайыстыбалар оҥорон таһаарыыларын сайыннаралларыгар, көрдөрүүлэрин тупсаралларыгар, хаһаайыстыбаларын бөдөҥсүтэллэригэр көҕүлүө. Үсүһүнэн, үөрдээн иитиллэр сылгы ахсаана элбиэ. Төрдүһүнэн, Ил Дархан олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарар туһунан Стратегическай Ыйааҕар туруорбут соруктара ситиһиллиэхтэрэ.
Бөлөхтөрүнэн дьүүллэһииттэн саҕалаан түмүк мунньахха элбэх санаа этилиннэ. Сорохтор үс суолтан биирин талбыттарын иһитиннэрдилэр уонна атыттары өйүүргэ ыҥырдылар. Холобур, улахан тэрээһини салайан ыыппыт Бүлүү улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Павел Иннокентьев этэринэн, бүлүүлэр 2-с вариаҥҥа ордук охтоллор эбит. Ол гынан баран, истэригэр барытын утарааччылар эмиэ бааллар. “Тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйата кэҥээбитин улуустар, хаһаайыстыбалар саҥардыы амсайан эрдэхтэринэ, тоҕо уларытаары гынаҕыт”, – дииллэр. Үһүөннэригэр сөп түбэспэт хаһаайыстыбалар салайааччылара: “Үстэн барыбытыгар биир табыгастааҕы таҥан оҥоруохха эбэтэр маҥнай баҕалаахтарга пилотнай бырайыак быһыытынан үлэлэтэн көрүҥ. Ыксаабакка, сиппит-хоппут быһаарыыны ылынарбыт ордук буолуо”, – диэн этиилээхтэр.
Василий Никифоров
Ааптар уонна Николай Куприянов (“Олох суола” хаһыат) хаартыскаҕа түһэриилэрэ