Үбүлүөй кэнниттэн түрбүөннээх санаалар…

Ааспыт дьыл балаҕан ыйыгар Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын института тэриллибитэ 90 сыла өрөгөйдөөхтүк бэлиэтэннэ. Өрөспүүбүлүкэ да таһымыгар, Россия да наукатыгар институт билиҥҥи кэмҥэ суолтата үрдүктүк сыаналанна.

Эргийэн көрдөххө, ааспыт кэм устатыгар институт араас дьалхааннаах сылларга дьүккүөрдээх үлэтин силигин быспакка, сүдү чинчийиилэри ыытан, улахан бырайыактары толорон, улахан ситиһиилэрдээх кэллэ. Улуу Былатыан Ойуунускай тэрийиэҕиттэн ыла, институт Саха Сирин социальнай-экономическай сайдыытын биир туллар тутааҕа, духуобунай култууратын киинэ, сүрүн тирэҕэ буолар.

Дьиҥинэн да ыллахха, Саха Сирин научнай киинэ ССРС наукаларын академиятын салаатын быһыытынан тэриллэригэр чуолаан биһиги институппут сүрүн база, төрүт буолбута. Онтон кэлин Саха Сирин наукаларын уонна Саха Сирин духуобунаһын академиялара төрүттэнэллэригэр институт эмиэ олук охсубута. Онон толкуйдаан да көрдөххө – Саха Сиригэр наука үөскүүрүгэр, сайдарыгар 1935 сыллаахха тэриллибит Тыл уонна култуура института бастакы дьоһун үктэл буолбут эбит.

90 сыл устата институт Саха Сирин норуоттарын историяларын, уруккуларын-билиҥҥилэрин дириҥник чинчийэн, төрөөбүт дойдубут баай материальнай уонна духуобунай култууратын аан дойду таһымыгар таһааран, атын улуу омуктар кэккэлэригэр киллэрдэҕэ. Ол туоһутунан саха норуотугар институт бэлэҕэ, Россия уонна аан дойду наукатыгар киэҥ биһирэбили ылбыт, үрдүктүк сыаналаммыт улахан академическай таһымнаах үлэлэр буолаллар. Кэлиҥҥи кэмнээҕи сүдү үлэлэртэн 15 томнаах “Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытын” (2004-2018), үс томнаах “Саха сирин историятын” (2021) дьон-сэргэ туһанар, тирэнэр суолталаах үлэлэрин ааттыахха сөп. Ону таһынан, сахалыы терминнэр тылдьыттара, эбээннии, эбэҥкилии, дьүкээгирдии тылдьыттар, “Саха боотурдара” сиэрийэҕэ киирбит Саха научнай киинин архивыгар харалла сытар хара баһаам олоҥхолор, Саха Сирин историятын археологическай чинчийиилэринэн сөргүтүү, биирдиилээн тылга, литератураҕа, фольклорга, историяҕа чинчийиилэр быыстала суох тахса тураллар. Бу барыта – биһиги үйэлээх баайбыт!

Маннык үтүө түмүктэрдээх, инникигэ эрэллээх, кэскиллээх бырайыактардаах, норуоппут төрүт тыыныгар, дьоҥҥо-сэргэҕэ суолталаах үлэни тэрийэн ыытар институт сарсыҥҥыта биллибэтэ биһигини олус долгутар. Ким Институту салгыы салайара биллибэтэ, кырдьыгы этэр буоллахха, дьааххыннарар, саарбахтатар! Саха Сиринээҕи чинчийэр киин Институт дириэктэрин быыбарын биллэрбэтэҕэ, онтон бэйэтэ баҕарарынан дириэктэри аныыр суолга киирбитэ – Институт салгыы хайдах салҕанан барыан биллэрбэт. Ити сибикитэ, кырдьыга, биллэр суол – биһиги билэрбитинэн, итинник суолунан тыа хаһаайыстыбатын, ниэп-гаас проблемаларын, Хоту дойду физико-техническэй проблемаларын институттара федеральнай кииҥҥэ киирэн, бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанар кыахтарын сүтэрбиттэрэ. Гуманитарнай чинчийии института, биһиги духуобунай сүрэхпит, итинник суолга үктэнэрэ букатын табыгаһа суох, олус кутталлаах.

Институт 2018 сыллаахха «Саха Сирин научнай киинэ» Федеральнай чинчийэр кииҥҥэ туспа дьаһанар тэрилтэ (обособленное подразделение) быһыытынан киирбитэ. Билигин бу киин бэйэбитин туспа дьаһанан олорорбутун тохтотон, штаты сарбыйан, “реформирование” диэн ааттаан институт тутулун (структуратын) уларытан, бэйэтэ эрэ бас билэр “подразделениетын” быһыытынан киллэрэргэ санаммыт. Бу – институту сабыы, симэлитии бастакы хардыылара. Саха Сирин научнай киинэ бэйэтин иһигэр тэҥ бырааптаах киирбит тэрилтэни көмүскүөн, харыстыан, туруулаһыан оннугар саба тутардыы былааннаммыта, ону саҕалыырдыы, дириэктэр быыбарын биллэрбэтэҕэ – киһини сөхтөрөр.

Быыбар – институт көҥүлүн биллэрэр, ону нөҥүөлээн, Саха Сирин, норуоттарын интэриэһин көмүскүүр сүрүн тирэх. Билигин салайан олорор дириэктэр, история билимин дуоктара Сардана Ильинична Боякова салайарын, кини тэрийэр үлэтин толору өйүүбүт. Кини үс сыллаах дьуккүөрдээх салалтатынан институт аана дьоҥҥо-сэргэҕэ өссө киэҥник, аһаҕастык арыллыбыта, гражданскай институттары, улуустары кытта утумнаах, ситимнээх үлэ саҕаламмыта. Бу саҕаламмыт кэскиллээх үлэ салҕанан барыахтаах, өссө күүскэ сайдыахтаах.

Билиҥҥи тыҥааһыннаах, халбаххай кэмҥэ гуманитарнай наука норуот күүстээх санаалаах, түмсүүлээх, өй-санаа өттүнэн тирэхтээх, дойдутугар бэриниилээх буоларыгар улахан стратегическай суолталаммытыгар, биир бас-көс, улахан дьоһун историялаах институту сабар кэриэтэ буолааһын тутах-быстах, кэскиллээҕи толкуйдаабат эрэ өйтөн тахсыан сөп. Саха Сирин наукатын, духуобунаһын, төрүт тыынын, инники кэскилин бииргэ харыстыаҕыҥ!

Тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, академик,
«Хотугу сулус» уордьан туһааннааҕа П.А. Слепцов

Тыл билимин дуоктара, бэрэпиэссэр, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин култууратын
үтүөлээх үлэһитэ И.Е. Алексеев – Хомус Уйбаан

Тыл билимин хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын
үтүөлээх үлэһитэ М.П. Алексеев – Дапсы

2026 сыл кулун тутар 25 күнэ

УлуусМедиа