Ионовтар архыыптара Саха сиригэр кэллэ

Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын чинчийиигэ олохторун анаабыт кэргэннии В.М. Ионов уонна М.Н. Андросова-Ионова үлэлэрэ Санкт-Петербург куоракка Россия Наукаларын академияларын Илиҥҥи тыллары үөрэтэр институт архыыбыгар харалла сытар. Бу матырыйааллары саха дьонун билиитигэр таһаарар сыаллаах “Наследие Ионовых” бырайыагы Таатта улууһун уопсастыбаннай сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Петр Петров сүрүннүүр. Бу туһунан сиһилии «Таатта» хаһыат суруйар:

Биһиги улуустан үс киһилээх  экспедиция архыыпка иккитэ төхтүрүйэн тиийэн үлэлээн, Ионовтар архыыптарын олоччу устан аҕалла.

Экспедицияҕа сырыттылар “Таатта” литературнай-художественнай түмэлин үлэһитэ Александра Постникова, Ытык Күөллээҕи “Туллукчаан”оҕо библиотекатын библиограба Анна Монастырева, “Чолбон” сурунаал редактора, историк, драматург-суруйааччы Утум  Захаров. Бу улахан историческай суолталаах сырыыны үбүлээччинэн “Тааттавтодор” тэрилтэ салайааччыта Иван Бочонин буолла.

Утум Захаровтыын айан туһунан сиһилии кэпсэтиини ааҕыҥ.

— Аан бастаан 2014 сыллаахха Уолба нэһилиэгин дьаһалтатын көҕүлээһининэн Чөркөөх түмэлиттэн Сардаана Васильевна Аввакумова, Елизавета Ивановна Ушницкая Санкт Петербург куоракка Россия Наукаларын Академияларын Илиҥҥи тыллары үөрэтэр институт архыыбыгар харалла сытар матырыйааллары устан саҕалаабыттара. Кинилэри кытта филологическай наука кандидата, доцент, ХИФУ филологическай факультетын наставник-профессора Г.А. Мординова куратор быһыытынан сылдьыбыта. Бу сырыы түмүгүнэн 2024 сыллаахха “Наследие Ионовых” диэн кинигэ тахсыбыта.

2018 с. мин бэйэм анаан-минээн Ионовтар архыыптарын уста буолбакка, уопсайынан билсэ-көрсө диэн “Кыыс таҥара” диэн араадьыйаҕа истибит остуоруйабын устар кэтэх санаалаах барабын. Ол тиийэн 22-с фондаҕа Ионовтар архыыптара баарын көрөбүн. “Кыыс таҥара” остуоруйам онно баар эбит. Ону таһынан саха итэҕэлигэр, тылыгар-өһүгэр, азбука төрүттэниитигэр, фольклорга араас бэлиэтээһиннэр, чабырҕахтар, өс хоһоонноро, таабырыннар, домохтор, номохтор, бэйэ-бэйэлэрин кытта суруйсуулара барыта хараллан сытар эбит.

1916 с. В.М. Ионов “Дух — хозяин леса” диэн Байанай туһунан матырыйаала тахсыбыта. Бу матырыйаалы Санкт-Петербурга Императорскай географическай уопсастыба таһаарар. Манна киниэхэ төһүү күүс Семен Андреевич Новгородов буолар. С.А. Новгородов  1913 с. Санкт Петербурга студенныы сылдьар кэмигэр Саха сиригэр командировкаланан саха итэҕэлин, фольклорун хомуйа кэлэр. Ол кэлэ сылдьан дойдутугар Чурапчыга кырдьаҕастартан ыйыталаһан Байанай туһунан матырыйааллары хомуйар. Байанайы былыргы дьон сэттэ суол уларытан ааттыыллар эбит. Билиҥҥи дьон Баай Барыылаах, Тойон Эһэкээм эрэ диир буоллахпытына, былыр олох атыннык ааттыыллар эбит. Дьиктитэ баар, улахан кыыл, тайах, тыатааҕы Байанайа туспа ааттаах, көтөр кынаттаах, күндү түүлээх гиэнэ туспа диэн киниэхэ быһаараллар.

Дьүлэй сиригэр тиийэн Миинэ уола Дьөгүөссэ диэн сир түннүгэ киһини көрсөр. Кинини көрсүбүт сыала-соруга  —  былыр сахаларга “кинээс” диэн соло баара дуо уонна сахалыы ким диэн ааттанар этэй диэн билээри. Бу ыйытыыга хоруй көрдөөн Намҥа тахса сылдьыбытын Миинэ уола Дьөгүөссэҕэ ыыталлар. Кэлбитигэр “баар” диир уонна сахалыыта “маамык” диир. Ол сырыытыгар Табаахырап олоҥхотун устан илдьэ барар. Ол олоҥхо хомойуох иһин күн бүгүн көстө илик, сүтүүтэ туспа остуоруйалаах, билигин көрдөөһүн үлэтэ бара турар.

Бу курдук билсэн баран мин остуоруйалартан саҕалаан балайда матырыйаалы устабын.

Иккис сырыым 2022 с. буолбута. Онно тиийэн Табаахырап олоҥхотун көрдүү сылдьан Николай Федорович Катанов диэн аакка иҥнэбин. Бу ааты батыһан Казань куоракка тиийэбин. Быһа холоон бу олоҥхо ханна тиийбитигэр сабаҕалааһыннар бааллар диэн этэбин.

Былырыын 2025 сыллаахха биир дойдулаахпыт Петр Дмитриевич Петров кэпсэтиитин ыытан, “Монтажник” ПК салайааччыта А. А. Ханин үбүлээн, А. Н. Постникова, А.Е. Монастырева уонна мин — үһүө буолан тиийэн Ионовтар архыыптарын баһыттан атаҕар дылы барытын устан ыларга диэн сорук туруорунан хорутуулаах соҕустук үлэлээбиппит. Ол эрээри 21 күн үлэлээбиппит да бүтүөх быһыыта биллибэт, ыраах курдук этэ. Онон быйыл “Тааттаавтодор” тэрилтэ салайааччыта И.И. Бочонин өйөөн, иккиһин тиийэн эмиэ 3 нэдиэлэ устата үлэлээн, Ионовтар архыыптарын олоччу тиһэҕэр тиийэ устан аҕаллыбыт. Бэриннэр бэринэн бүтэн хаалбытыттан бэйэбит да соһуйдубут. Инньэ гынан 1600 кэриҥэ илиис рукопись уһуллан кэллэ.

— Архыыпка үлэлииргэ көҥүлү хайдах ылбыккытый? Үлэлииргэ ханнык ирдэбиллэр баалларый, тугу көҥүллүүллэрий, туох бобуулааҕый?

— Манна анал быраабыла баар. Ааккын-суолгун, ханна тугу үлэлииргин, туох сыаллаах архыыпка үлэлээри гынаргын ыйан туран “письмо-отношение” диэн сурук ыытаҕын. Тэрилтэ аатыттан тиийэрэ ордук. Биһиги үһүөн атын атын тэрилтэҕэ үлэлиир буолан, Таатта улууһун кыраайы үөрэтээччилэр аатыттан сурук ыыппыппыт. Онно көҥүл эппиэт кэлбитэ. Бу көҥүл болдьоҕо биир сыл. Онон биир сыл иһигэр иккитэ баран кэллибит.

Илиигэр 5 дьыаланы биэрэллэр. Сүрүнэ диэн былыргы кумааҕылары сэрэнэн тутуохтааххын, тэтэрээт лииһин курдук тэлимнэтэ-тэлимнэтэ арыйбаккын. Бэйэҥ да биир үйэ анараа өттүнээҕи матырыйаалы илиигэр туттаххына тута ытыктабыллаах сыһыан үөскүүр. Хаартыскаҕа түһэрэр бобуллар уонна бэйэҥ дьыалаҕын атын киһиэхэ туттарар көҥүллэммэт. Быһаччы эттэххэ, эн бу ылбыт дьыалаҕар толору эппиэтинэһи сүгэҕин. Архыыптарга үгүс матырыйаал оцифровканы барар эбит буоллаҕына, Илиҥҥи тыллары үөрэтэр институт гиэнэ барыта оригиналынан кумааҕы көрүҥүнэн сылдьар эбит.

— Туох ураты ис хоһоонноох матырыйаал кэллэ?

— Домохтор диэн бааллар эбит. Ол аата үс-түөрт этииттэн турар, киһиэхэ тута өйдөнөр сюжеттаах тэттик кэпсээн. Оннук 200-тэн тахса домох кэллэ. Өс хоһооннор, таабырыннар, номохтор, остуоруйалар уонна “Дух – хозяин земли” диэн суруйууну В.М. Ионов бэлэмнээн испит уонна таһаарбатах эбит, ол рукопиһын устан ыллым.

Анна Егоровна “Күүбэ уола” диэн арыгыһыты эмтээһин төрүт былыргы сиэрэ-туома баарын уһулла. Манна М.Н. Ионова былыргы ойуун тылын-өһүн, хас хамсаныытын барытын ойуулаан суруйбут. Илэ-бааччы көрөн олорон барытын наһаа үчүгэйдик сурукка киллэрбит. Хайа диэки дьааһыйбыта, баһын иэҕэҥнэппитэ барыта ыйыллар. Олус интэриэһинэй тобус-толору матырыйаал кэллэ. Тыла-өһө билигин биһиги кэпсэтэрбититтэн букатын атын. Олус элбэх хоролуу тыллар бааллар.

В.М. Ионов биир уратыта диэн атын чинчийээччилэр — С.В. Ястремскай, В.Л. Серошевскай, Н.А. Виташевскай үлэлэрин барытын конспектыыр уонна ссылкалыыр эбит. Холобур сыыһатын, сөбүн быһаарар уонна бэйэтин үлэтигэр кинилэртэн билбит тылларын туһанар эбит. Сорох тылы билбэтэҕинэ Мария Николаевна ыйан-кэрдэн, бу маннык диэн, суолтатын быһааран биэрэр эбит. Всеволод Михайлович, ыраах дойдуга көскө кэлбит нуучча киһитэ, күн сириттэн арахсыар диэри саха тылын, литературатын, историятын, культуратын, итэҕэлин чинчийиинэн дьарыктаммыт, сахалар олохторун бүтүннүү үөрэппит. Соҕуруу тиийэн да баран бу дьыалатын ыһыктыбатах. Ионовтар икки уоллаахтар, икки кыыстаахтар. Уолаттара иккиэн эрдэ олохтон туорууллар, Всеволод Михайлович Людмила диэн кыыһын илиитигэр сытан сырдык тыына быстар.

— Бу үлэлэрин бэчээттэппиттэр эбит дуу?

— “Живая старина” диэн былыр-былыргыттан Россия наукаларын академиятын географическай уопсастыба иһинэн тахсар сурунаала баар. Билигин да баар, 1995 сылтан сөргүтэн таһаараллар. Бу сурунаалга тахсыбыттар эбит. Уонна “Образцы народной литературы якутов” сурунаалга бэчээттэммит. “Дух – хозяин леса” туспа кинигэ буолан тахсыбыт. Үгүс илиинэн суруллубут матырыйаал күн сирин көрбөккө сытар.

Ионовтар үлэлэрин сэргэ биир дойдулаахпыт Сүөдэр аҕабыыт – Федор Гаврильевич Сивцев дакылааттара көһүннэ. Саха сирин партийнай архыыбыгар кини дневнига баар, ону киирэн устубутум. Ону кытта холбуу тутан улахан үлэ буолан тахсыан сөп дии саныыбын.

— Сүүстэн тахса сыллааҕы докумуоннары илиигэр тутан олорон туох санаа киирдэ?

— Үйэ, икки үйэ да анараа өттүгэр олорбут дьон бу соторутааҕыта баар курдук чугаһаан хаалаллар эбит. Көрсүбэтэх, кэпсэппэтэх эрэ эбиппин диэн дьикти санаа киирэр. Бэйэм тылы сөбүлүүр, ытыктыыр буоламмын хас биирдии тылы олус да үчүгэйдик илдьиритэн быһаараллара, ойуулууллара, хоһуйуулара ураты үчүгэйин сөхпүтүм. Холобур Дьүлэй Бүөкээн чабырҕаҕар Мэҥэ Хаҥаластан Тааттаҕа диэри туох сонун-нуомас баарын, хобу-сиби билиҥҥи социальнай ситимнэртэн итэҕэһэ суох сиһилии кэпсиир эбит.

— Саамай өйдөөн хаалбыт матырыйаалыҥ?

— Барытын өйдөөн хааллаҕым дии, ол эрээри ураты чорботон этэр буоллахха, арааһа Сүөдэр аҕабыыт дакылаатын этиэхпин сөп. Дионисиевскай транскрипцияттан бётлинговскайга көһүү буолар. Онтон Сүөдэр казанскай транскрипцияҕа көһүөххэ диэн этэр. Ол аата йотированнай буукубалары суох гыныахха, “ё” оннугар “ө”, “ю” оннугар “ү”, уонна “г” оннугар “ҕ” ордук диир. Николай Федорович Катанов диэн тюрколог, Казанскай духовнай академия профессора баар. Кинилиин казанскай транскрипция холобурунан алпаабыты оҥоруохха диэн этии киллэрэллэр. Онуоха утары саҥа бөҕөтүн көрсөллөр, “тоҕо сахалар бэйэлэрэ туспа алпаабыттаналларый, улуу нуучча алпаабытынан үөрэнниннэр” дииллэр. Улахан мөккүөр тахсар. Барыларын санаатын истэн баран, оччотооҕу архиепископ курдук бас-көс киһилэрэ этэр: “Таҥара үөрэҕэ норуот улаханыттан кыратыттан тутулуга суох барыларыгар үтөнү-сырдыгы тиэрдиэхтээх. Онон отец Федор этэрэ оруннаах, сахалар бэйэлэрин дорҕооннорунан  үөрэҕи ылыныылара ордук, табыгастаах диир буоллаҕына, оннук киирдин. Алпаабыты оҥорорго бөлөх тэрийиэххэ, ону иилиир-саҕалыыр тутаах киһинэн Сүөдэр аҕабыыты бэйэтин аныахха”, — диир.

Онон бу дакылаат сахаларга сурук-бичик тарҕаныытын, алпаабыт оҥоһуутун үөрэтиигэ улахан суолталаах.

— Ионовтар архыыптара научнай үлэ буолан суруллан таҕыстаҕына атын чинчийээччилэр үлэлэриттэн уратыта, суолтата туохха буолуой?

— Эппитим курдук үксэ бэчээттэммэтэх, күн сирин көрбөтөх суруктар бааллар. Билигин сүрүн сорукпут — научнай обработкатын оҥоруу, ситэн-хотон таҕыстаҕына толору матырыйаал буолуо этэ. Ол эрээри бэйэбит испитигэр кыра-кыралаан таһаара туруохха диэн санааҕа кэллибит. Ону өйүүр дьон баар. Икки матырыйаал тахсарга бэлэм сытар.

Бэйэм Саха сирин чинчийбит учуонайдар архыыптарын балайда үөрэттим эрээри саамай баай матырыйаал Э.К. Пекарскайга баар дии санаатым. Байҕал курдук муҥура суох киэҥ. 30-тан тахса олоҥхо, холобур Константин Оросин “Дьулуруйар Ньургун боотур”, “Тойон Ньургун” олоҥхо үс көрүҥэ баар.

Ионов архыыбыгар барыта Таатта туһунан матырыйаал диир тутах. Кини сибиряковскай экспедицияҕа, Нелькаҥҥа сылдьыбыт матырыйааллара эмиэ бааллар.

— Түмүккэ тугу этиэҥ этэй?

— Экспедицияҕа эрдэ бэйэм эрэ сылдьыбыт буоллахпына, үс киһи аата үс киһи, быдан хорутуулаах үлэ буолла диэн үөрэбин. Таатта улууһун улахан тэрилтэлэрэ биһигини өйөөн ыыппыттарынан киэн туттабын. Александр Александрович Ханиҥҥа, Иван Иванович Бочониҥҥа махтанабын. Кинилэр өйөбүллэрэ суох маннык экспедиция кыаллара саарбах этэ. Бэйэбит улууспут устуоруйата диэн кыһаллалларыттан кинилэргэ ытыктабыл санаа киирэр. Махтаныам этэ Петр Дмитриевич Петровка. Кэмигэр иилэ хабан ылан кэпсэтиитин ыытан, күүс-көмө буолбутугар. 2030 сыллаахха Тааттаҕа Олоҥхо ыһыаҕа буолуохтаах, онуоха диэри бу үлэ ситэн-хотон таҥыллан тахсара буоллар, Ионовтар саха норуотугар оҥорбут үтүөлэригэр биһиги махталбыт бэлиэтэ буолуо этэ.

Кэнники сырыыбар ама бэриннэ дуо диэн улаханнык сөҕөн кэллим, барытын устан бүтэрэн баран кынаттаах курдук күн чаҕылыччы тыкпыт Нева өрүс Набережнайын устун көтөн эрэр курдук барбыппын өйдүүбүн.

Таатталар бары биир санаанан бэйэбит устуоруйабытыгар, былыргыбытыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһан түмүллэн үлэлиирбитигэр дойдум дьонугар махтанабын.

Кэпсэттэ Сарыал Кыыма

УлуусМедиа