Сарсыардааҥҥы

Николай Заболоцкай

Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда, илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Түүҥҥү чуумпу улам үрэллэн, тыас-уус сэргэхсийэн, хойдон истэ. Үөһээнэн сытыы кынаттар уһуйбут халлаан өҥүн эмискэ супту суруйан ааһар тыастара дугдаҕа кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда, турар өттүлэрэ хаптайда, олорор өттүлэрэ кирийдэ, оттон утуйа сытааччылар уһукта-уһукта мээнэ килээр-малаар көрдүлэр.

Кеша халтаҥ таҥаһынан сытан, этэ аһыллан титирээн, дьааһыйан баран, доҕорун тоҕонохтоото.

—Доҕоор, Бүөтүккээ, ырбыыбыт тоҥон эрэр, – диэт, эмиэ дьааһыйда. Дьүлэй Бүөтүккэ уһуктаат, сүр баҕайытык дьүккүс гына көрөн баран:

— Туох кэллэ даа?! – диэт, кирис гынна.

— Туох кэлиэй, ырбыы тоҥмут диибин дии, бука истибэтиҥ баар ээт, – диэн Кеша күө-дьаа буолла.

—Тоҥмут даа? Ээ, кырдьык, оннук эбит дуу… Ол иһин да…сытыахтааҕар, бар чаанньыккын сылыт, бэйи мин туохтуум… – диэн баран, туран тыытын диэки хаамта.

Кеша тура эккирээбитэ дьыбар эбии ыксары ылбыкка дылы буолтуттан, тоҥмутун туура илгистэн кэбиһиэх курдук, дьигиһийбэхтээн баран, одуулаата.

Тумулга тахсан уот оттон чэйин өрөн баран иттэ олордо.

Отуу уота кураанах амынньыары күлүбүрэччи сиэн, өрө күүдэпчилэннэ. Кеша уотун иннигэр саба аччайан, итиигэ тартаран, күн аайы ахтар сирин, үөрэммит куоратын саныы олордо. Кини былырыын үөрэнэн иһэн ыалдьан, биир сыл дойдутугар сынньана тахсыбытын, үйэ курдук саныы сылдьар. Билигин кини тубуста, көннө. Күһүн буоллар хат киириэ этэ. Аҕыннахха барыта да күндү буолар эбит: доҕотторуҥ, сылдьыбыт сириҥ, үөрэммит оскуолаҥ, олорбут олбуоруҥ. Бэл хаһан эрэ этиспит *дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сорун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Оччотооҕу кыыһырбыккын, билигин өйдөөн күлэн кэлэҕин, оччотооҕу «өстөөҕүҥ» билигин хайа эмэ өттүнэн чугаһаан кэлэр. «Оок-сиэ, дьон да бөҕө эбиппит» диэн кэпсэтиэххин, ааспыккын итиитик ахтан ааһыаххын санаабытыҥ иһин, киһиҥ ханна эмэ ыраах буолуо…

Кеша хараҕын быһа симэн барда, доҕотторун дьүһүннэрин көрбүтэ буола сатаата. Бастаан өйүгэр бука бары адаарыҥнаһан кэлэргэ дылы гыннылар. Онтон биир-биир араартаан көрдө. Сорох доҕотторо субу күллэ-күлбүтүнэн, харахтарын уота тырымнаабытынан кэлэллэр, күөдьүйэ түһэллэр, сүтэн хаалаллар. Ол аайы кинилэри барыларын үтэйэн, биир дьүһүн ордук күүскэ тиллэн ааһыталаабыта. Ол били кини…кинини кытта бииргэ үөрэммит Маня диэн кыыс этэ. Дьүһүнүнэн, бэл кэтэ сылдьар муус маҥан куопталыын, тиистиин-уостуун сандааран кэлэр. Субу төлө биэрэн күлээри, этэ-сиинэ тыҥаан, эрчимнээх үлүгэрдик дьигис гыныахча буолар. Сүтэн хаалар. Кеша сүрэҕэ, куолутунан, ханна эрэ сүр ырааҕынан нүөлүйэн ылла. «Арай манна сибилигин тиийэн кэллин…бу саппаҕыра, ахта олорор дьүһүммүн көрдүн. Эй, кэбис, сүрэ бэрт буолуо», – дии санаан баран, уол өрө тыынна. Сылайдахха сылаанньытар, тоҥноххо ириэрэр ити күлүк Кешаҕа бу арахсыы бириэмэтигэр өр да аргыс буолла. Кини хаһан да кинини кытта истиҥ санаатын кэпсэппэтэҕэ. Оннукка тиийдэҕинэ тыла-өһө уостан хаалааччы этэ. Кытаҕаһынан да тарпыт иһин биир да тыл истэн тахсыбат буолан хаалара, ханна эрэ кирийэрэ, буурҕаттан, тымныыттан уйатыгар киирбит чыычаах оҕотунуу…

Ол курдук кини улам умса куоҕайан баран истэҕинэ, субу үрдүгэр чыычаах кыната тарыпынайа түспүтэ. Иккиэн соһуйбуттара. Кеша көнө түспүтэ, оттон чыычааҕа кынаттаах киһи буолан ааһа көтөн, иннинээҕи титирик мутугар баран олорбута. Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Куттаныан дуу, уоскуйуон дуу билбэккэ, киһитин диэки уун-утары тэһи көрөн мылайан олорбута. Аттыгар кини доҕотторо икки-үс чыычаах «сар-сур» көтөн тарыпынаһа сырыттылар. Кеша аттыгар сытар мутук сыыһын ылаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, чыычааҕа «чырып» диэт, көтөн хаалта.

Кеша хайдах эрэ хомойо саныырга дылы буолла. Куоттаҕына, көр кинилиин күндү буоллаҕа дии санаан баран олорбохтоото, төбөтө эмиэ ыараан кэллэ. Онтон сонун бүрүнэн сытта да утаакы буолбата, утуйан хаалла. Ити икки ардыгар күн тахсан, туох ханнык иннинэ бэйэтин бэлэҕин уол сытар тумулун үрдүгэр ыыппыта; араас өҥүнэн дуйдаата, тараанньыктыы тыкта; кинини тулалаабыт хойуу күөх окко хоммут бөдөҥ таммах сииктэри уон араас уотунан сандаарыччы уматта; талахха саспыт чыычаахтара хат төннөн кэлэн көтө-көтө түһэн тэлибирэстилэр, чуор куоластарынан олох тиллиитин, күөх чэлгийиитин туойдулар. Сайыҥҥы күн тахсыытыгар ол курдук бары барыта тиллэн, дьэргэйэн, оонньоон, барда. Бэл уһун киэһэни, түүнү быһа ылы-чып сыппыт Дьүлэй Бүөккэ дугдата сэргэхсийэн, кубаҕай буруонан хаста да төлө сөтөлүннэ, бөҕө хатыҥ чуумпурунан ыга ниччиллэн иитиллибит кэтириинискэй доруоп сүр холкутук, көссүөтүк «лиҥ» гыныталаабыта, күөл түөрт эҥэрин сатаратан, ыраах нөҥүө тыллар төбөлөрүнэн, тардыылаах оҕус сыарҕатыныы, тоҕу солоон тахсыталаата. Кеша маны барытын билбэккэ утуйа сытта. Маннааҕыга билигин кини кыһаммат, кини ыраатан сытар.

…Хайы үйэҕэ кини куоракка буола охсубут. Күһүн оскуола аһыллыыта буолбут, оҕолор мустубуттар, сүүрүү-көтүү, дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии ырааппыт. Кеша дьонун ахтыбыта ахтыбытынан, ууну тумна-тумна ханна эрэ тиэтэйэн харбыалаһан иһэр. Дьон эймэҥнэс үлүгэрдэр. Иннигэр бааллар, кэннигэр бааллар, кэтэҕэр бааллар, кулгааҕар бааллар; кэпсэтэллэр, күлсэллэр, кини олору хаба ортолорунан силэйэн истэ. Ол иһэн ханнык эрэ уоллаах кыыһы ситэн тэҥнэһэн истэҕинэ, билэр хатан куолаһа: «Кеша!» диэтэ. Кеша тохтуу түспүтэ, били…кини иһэр эбит. Аргыһын билбэтэ, ханнык эрэ уол быһыылаах.

—Кеша, хаһан кэллиҥ, ханна тиэтэйдиҥ?

Кеша ити тылы иһиттэ буолан баран, хайдах эрэ бөтө бэрдэрэн хаалла, тугу эрэ эппиэттээбитэ буолан киҥинэйбитэ да, тугу саҥарбытын бэйэтэ да кыайан истибэтэ, ол эгэ атын киһи кулгааҕар тиийиэ дуо? Ол турдаҕына, кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр.

—Кеша, мин эйиигин аҕынным да аҕынным, киэһэ дьиэбэр кэлээр, элбэҕи да элбэҕи кэпсиэм, таарыччы билиэттэ аҕалаар, оонньууга барыахпыт, сөп дуо?– диэтэ.

Кеша нэһииччэ «сөп» диэн хаалла, ол икки ардыгар били аргыс уол кыыска:

—Чэ-чэ, барыах-барыах,– диэтэ, кыыһырбыт курдук туттан, кыыһы хонноҕуттан ылан атын сир диэки сиэтэн дьулурута турда. Кеша кыыһырбыттыы түрдэстибит сүүс кытыытын, элэҥнээн хаалбыт синньигэс атахтар тумсуларын эрэ өйдөөн хаалла. Туора уулусса муннугар түһэн эрдэхтэринэ дьэ өйдөнөн, Маня ханна олорорун хаһыытаан ыйытан көөртүн, дьоно истибэтилэр, анараа киһи кыыс диэки нөрүйэн тугу эрэ кэпсээн уһун баҕайы сиэҕэ үөһэ-аллара күөрэҥнээн эрэрин эрэ көрөн хаалла. «Санньыҥнаан, сиэҕэ илиитинээҕэр уһаан түһэн» диэн Кеша кыһыйбычча билбэт уолун одуулуу хаалта.

Киэһэ бэрт өр күүтүллэн кэлэргэ дылы гыммыта. Кеша кыыс хоһугар баар буолла…Маня хаһыат ааҕа олорон, кинини көрөөт, тура эккирээтэ.

Кеша эмиэ үксү тугу да саҥарыан булбакка, «Мин билиэккин аҕаллым», – диэтэ.

—Уой, үчүгэй, баһыыба,– диэн баран, Маня кини диэки үчүгэй баҕайытык саһарчы көрөн, мичээрдээн кэбистэ. Ол кини сыл тухары ахтыбыт ахтыытын, эрэлин бүтүүтүн курдук көстүбүтэ. Кеша туох эрэ күндү бэлэҕи ылбыт киһилии, ону мүччү ыһыктымаары, хараҕын киниттэн араарбакка даллайан турда.

—Кеша, кэпсиэ, төһө бэркэ олордуҥ? – диэтэ Маня, көрбүтүн уларыппакка, чугаһаан кэлэн баран.

—Куораппын, доҕотторбун олус аҕынным…– Уол бөтүөхтээн саҥарда.

—Ол ким…Кимнээҕи? – диэн баран кыыс эмиэ мичээрдээтэ. Ити мичээр төрүт да кинини элбэхтик итиигэ-буһууга киллэрбитэ, оттон билигин, төһө эмэ ахтан кэлбит кэннэ, Кеша көхсүгэр, сүрэҕэр тугу оҥоортун, кини бэйэтэ өйүгэр батарбата. Кини ахтарыгар ыраах да курдук, хаһан эрэ түһээбит түүлүн курдук саныыра, онтуката субу баар, – тыынардыын, көрөрдүүн, сыыйыллаҕас солко суһуохтуун…Субу кини илиитэ тиийиэх курдук турар, илиигин да уунан көрдөххүнэ субу баар тыыннаах бэйэтинэн, субу…

Кеша хайдах кини аттыгар баар буолтун, кууһа түспүтүн, титирэстээбит куолаһынан саҥаран эрэрин бэйэтэ бэккиһээн кэбистэ.

—Маня, мин эйигин таптыыбын, оо аҕынным даҕаны! – Ол кэнниттэн «туох алдьархайы оҥордум» – диэн куотуох курдук санаммыта, кыыһа илиититтэн хабан ылан эмиэ сүр долгуйбуттук: «Мин эмиэ…» диэн баран кини диэки өрө хайыспыта. Кеша «Кырдьык дуо?» – диэн төҥкөйөн эрэр… Ол икки ардыгар өрүһүйэ кини кэннигэр туох эрэ ынырык, иччилээх саҥа дуу, тыас дуу «кырдьык дуо?!» диэн үтүктэн баран сырдьыгынаан-сыыгынаан барда. Кеша соһуйан эргиллэ түһүөх буолта-уһукта биэрдэ. Ханнык куорат, ханнык Маня кэлиэ баарай, арай бүрүммүт сонун аҥар сиэҕин бобо тутуоҕунан тутан баран, утуйан быста сытар эбит. Өйдөөн көөртө, уот көлөтүн атаҕын тосту сиэн, били өрбүт чэйэ уокка саба түспүт тыаһын истибит, хоруо буолбут чаанньык уот кытыытыгар түгэҕинэн буолан, умса түһэн хараара сытар…

Күн ойон сып-сылааһынан чаҕылыччы тыкпыт. Көтөр-сүүрэр саҥата хойдубута, ырыа-тойук, үөрүү-көтүү, сыт-сымар хомойбут да киһи хомолтотун үүрүөх курдук буолбут этэ. Кеша онно чачайан, үөрүөн да курутуйуон да билбэккэ, кыбыстыбыттык мичээрдээн эрэ кэбиһэ олоорто. Ол олордоҕуна Дьүлэй Бүөккэ дугдатыттан икки анды тутуурдаах тиийэн кэллэ.

—Бу да син, эр бии илии тутуурдаах барар дьон буоллубут. Хайа чэйбит? – диэн баран чаанньыгын түгэҕэ өрө тахсан хараара сытарын көөртө.– Хайа, өрбөтөххүн дуу?– диэн соһуйбута.

Кеша төбөтүн тарбанан баран, буруйун билинэр куолаһынан:

—Утуйан хааламмын көлөм сиһин уот тосту сиэбит… үчүгэйдик да түһүү сыппытым… Ону баара күтүр өстөөх…

—Оо, бука, оҕонньор, түһээҥҥин сылаас саламааты сии сытан уһугуннаҕыҥ буолуо… Билэбиин-билэбин… Хаста да хомойбут суолум..: Чэ, оҥоһун, барыах, түүл түүлүнэн, олох олоҕунан, – диэн баран, Дьүлэй Бүөккэ уоттаах чоҕу обоччотугар угаары, уокка чохчойон баран, арбаллан олорбута.

«Хотугу сулус», №1-2, 1945 сыл

УлуусМедиа