Ыраах тыаҕа

Леонид Попов

I

Баһылай оҕонньор

            Баһылай оҕонньор ааттаах булчут. Быйыл 69 сааһын туолла. Кини сааһынааҕар түөрт аҥар төгүлүнэн үгүс тайаҕы, кыыл табаны, эһэни, бөрөнү өлөрбүт, сааһын иккитин саҕа саһылы, саарбаны, сиэгэни бултаабыт, оттон хас тииҥи өлөрбүтүн бэйэтэ да кыайан билбэт, ол курдук олус үгүс. Кини уон түөртээҕиттэн тыаҕа хаампыт, ол аата 55 сыл бултаабыт. Чэ, ортотунан ыллахха, кини сыл аайы иккилии сүүс биэс-уон тииҥи бултаабыт буоллун. Оҕолоор, ааҕан таһаарыҥ эрэ, Баһылай оҕонньор барыта төһө үгүс булду бултаабыт эбитий?

Эһиги итини кэлин ааҕан таһаараарыҥ. Билигин Баһылай оҕонньорбутугар төннүөҕүҥ.

Кинини киһи таһыттан көрөн оннук кырдьаҕаскын эбээт дии санаабат, дьүһүнэ-бодото эдэрчи, этэ-сиинэ толору, чэгиэн чэбдик, туттунуута да ньымса, түргэн, оттон хааман атахтааҕы иннигэр түһэриэ суоҕа, сылайбата, илистибэтэ бэйэтин киэнэ. Кини киһи Нүүнэ эбэ хотун халыҥ сис тыаларын, бардар бараммат уһун үрэхтэрин, киэҥ айаннарын булду эккирэтэн тэлэйэ хаампыт. 55 сыл тухары хас сүүс көһү эргийэ хаампыта буолуой?!

Биир күһүн Баһылай оҕонньор куолутунан бултуу аттанна. Кинини кытта эдэр булчут Уйбааскы оҕо барыста. Уйбааскы уон алта саастаах. Ыраах тыаҕа бултуу кини быйыл аан маҥнай тахсыста.

Билигин биһиги Уйбааскылаах Баһылай оҕонньор хайдах бултуулларын уонна булт бэйэтин туһунан кэпсиэхпит.

II

Үрүҥ палатка

            Үрдүк хайалар субурҕа арҕастара улам-улам намтаан-намтаан, санньылыһан түһэннэр, халыҥ тайҕалар көстүбэт түгэхтэригэр тимирэн хааллылар. Тула өттүҥ хара тыа, лиҥкинэс мастар. Халыҥ тайҕаны хайа көтөн ааһар от үрэхтэр эҥэҥсийэн көстөллөр. Бу бултаах-астаах Нүүнэ үрэх баранар баһа. Манна дьиэ-уот суох, манна киһи-сүөһү суох, манна иһиллээбит курдук уу-чуумпу. Арай хаһан эмит тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр.

Сулустар умуллан бардылар. Халлаан суһуктуйда. Үрэх кытылыгар туох эрэ ыраахтан куба курдук туналыйан көстөр. Бу үрүҥ палатка, булчуттар хонор дьиэлэрэ. Палатка иһигэр Баһылай оҕонньор Уйбааскылыын атахтаһа сыталлар. Оҕонньор сөтөлүннэ, уҥа-хаҥас эргийбэхтээтэ, уһугунна быһыылаах. Таба тириитэ арбаҕаһын үллүммүтүн арыйа бырахта, куобах баттаҕа суорҕанын саҕатын сыҕаччы аста уонна олоро биэрээт:

—Доҕоор, туруохха уолдьаста, – диэтэ.

Уйбааскы уһугунна. Эһэ тириитэ тэллэхтэрин анныгар уктубут атахтарын таҥаһын сулбу тардан ыланнар таҥныбытынан бардылар.

—Этэрбэскин тэллэҕиҥ анныгар угуннаххына бу курдук сылаас буолааччы,-диэтэ оҕонньор.

Таҥнан бүтэн, быыкаа тимир оһоҕун оттон букунаста. Лаппаҕар түгэхтээх хара чаанньыгар чэй өрдө. Палатка иһэ итийдэр итийэн истэ.

Баһылайдаах Уйбааскы чэйдээн бүтэллэригэр халлаан лаппа сырдаата. Ыттарын аһатаат, сэптэрин-сэбиргэллэрин ылан, түөрт атахтаах булчут доҕордорун быатыттан сиэтэн хаама бардылар.

Бөһүөнэх ыарахан хаар намылыччы түһэ турда.

III

Түөрт атахтаах кыһыл көмүс

            Хаар түһэрэ тохтоото. Сир-дойду, куобах суорҕанынан бүрүнэ тардыммыт курдук, туртайан хаалла. Баһылай оҕонньор бастаан иһэн эмискэ тохтуу биэрдэ. Туох эрэ суолун көрөн, сөмүйэтинэн ыйда:

—Бай, бу тугуй?!

Ыт ыйылыы-ыйылыы хаары сытырҕалыыр, барыан баҕарар быһыылаах, кутуругунан оонньуур.

—Күтэр суола,– диэтэ Уйбааскы.

—Аргыый… – диэн оҕонньор сибигинэйдэ, сирэйэ сырдаабыт, хараҕа чэмэлийбит.

«Киһи соһуйуоҕа да, үөрүөҕэ да манна суох, күтэр суола…» – дии саныы турда Уйбааскы.

Оҕонньор хаамта. Суолу батыста. Уйбааскы өйдөөн көрбүтэ күтэр суолуттан улахаҥҥа дылы, хардыыта да киэҥ эбит. «Тугуй бу?»

Бэрт чугас маска тииҥ куһугураан таҕыста. Уйбааскы тозовкатын өрө тутаат тыас диэки ыстанан истэҕинэ, оҕонньор эргиллэн:

—Тохтоо, доҕор, тииҥи кэлин… Атаскаан суолун хайыах, –диэтэ.

—Атаскаан диэн тугуй? – Уйбааскы билбэт саҥа тыла. Оҕонньор тыаҕа тахсаат Уйбааскыны кытта кини өйдөөбөт, билбэт тылларынан кэпсэтэр буолбута. Киһини- хара, сүгэни – киргил диэн талбытынан ааттаталыыр. Ити кырдьаҕас булчуттар үгэстэрэ үһү.

—Уйбааскыа, эн отуугар төнүннэххинэ сатаныыһы. Били чуорааннардаах уһун илими уонна хонук өйүөтэ аҕал. Бука хонорбут буолуо. Суолбунан батыһан ситиэҥ буоллаҕа, – диэт, оҕонньор лэппэрэҥнии турда. Уйбааскы төнүннэ. Палаткатыгар тиийэн оҕонньор эппит малын, аһын ылла уонна аны кини суолун сонордоото. Аҥхалас сирдэринэн, сыҥ быыстарынан элэстэнэн истэ. Арай сыҥынах кэтэҕиттэн, уордаах эһэ ыһыытаабытынан ойон таҕыстын!.. Айабыын!.. Уйбааскы куйахата үмүрү тарта. Куотар курдук хаамыытын эбэн биэрдэ. Сүүһүгэр көлөһүнэ бычыгыраан таҕыста. Үрэххэ киирдэ. Онтон эһэни умнан, куттаммыта ааһан хаалла. Сир маҥан, халлаан маҥан. Барыта ыраас, киһи хараҕа саатар. Барыта чэпчэки, киһи сүрэҕэ үөрэр. Үтүө да сарсыарда! Үчүгэйиэн, сибиэһэй салгыҥҥа өрө тыыныахха, саҥа хаарга буурдаан-кылыйан ылыахха. Маннык күҥҥэ, маннык кэрэҕэ ыллаа, Уйбааскы, ыллаа. Бу халыҥ тыа кытта ылластын. Сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах кытта ылластын.

Бөрөлөр, улуйумаҥ,

Эһэлэр, хаһыырымаҥ,

Кулгааххытын чөрөтөн,

Куобахтар, чэйиҥ, ойуолааҥ,

Туус маҥан ыалыкалар

Туналыһа кылбаҥнаан!

— Уйбааскы үрэҕи туораата. Ыккый иһигэр киирдэ. Сыт кэллэ. Лабаххай сыта. Ол намыһах мастары үрдүлэринэн буруо унаарыйан таҕыста. Мас хойуу лабааларын арыйа баттаата Уйбааскы, хаар күдээрийэн сиргэ түстэ уонна көрбүтэ ытыс саҕа ыраас ортотугар улахан суон мас төрдүгэр уот оттуллубут, онно, уот кытыытыгар, Баһылай оҕонньор сис туттан тэспэллэн турар. Кини күлбүт, кини үөрбүт сирэйдээх-харахтаах.

—Хайа, доҕоор, кэллиҥ дуу?! – дии тоһуйда, – эдэр киһи түргэнэ бэрт буоллаҕа эбээт, мин курдук ньөкөөлүө баара дуо?!

«Моойторук Уйбааскыны тула көтө сылдьан эккэлээтэ. Ыт саҕа сонумсах, ыт саҕа түргэнник ахтар, кыраттан үөрэр, хомойор сир үрдүгэр суох ини.

—Эһээ, булдуҥ суолун сүтэрдиҥ дуу? – диэн Уйбааскы кууллаах сүгэһэрин сүөккүү-сүөккүү ыйытта.

—Сүттэ…Көтөн хаалбыт…

—Кынаттаах дуо, ол? – диэн Уйбааскы соһуйа иһиттэ.

—Тукаам, суолун хайан баран сүтэриэх киһи буолуом дуо! Баар, итиилин киирбит.

—Оҕонньор чаанньыгар хаары толору симэн уокка уурда.

—«Итиилиирэ» диэн туоҕай?

—Ол аата хороонугар түстэҕэ эбээт, тоҥон, сынньана…Итинтиҥ айылҕа маанылаах оҕото эбээт, дьоллооххо эрэ көстө түһэн ааһааччы.

—Тугуй ити? – диэн Уйбааскы ыйытта.

—«Тугуй?..» Атаскаан…

—Оттон ол тугуй?

—Ол дуо? – оҕонньор чаанньыгын анныгар кыһыл чоҕу тарыйан аҕалла, – ол дуо?.. Ол түөрт атахтаах кыһыл көмүс!

—Оттон ол тугуй?– Уйбааскы эмиэ ыйытта.

—Хата, чэйдиэх, ол баар… Билиэҥ… Эрэйдэннэххинэ билиэҥ.

Саҥата суох чэйдээн бардылар. Оҕонньор тугу эрэ саныыр быһыылаах, ырааҕы одуулаһа олордо. Аһаан бүтэн баран оҕонньор:

—Атаскаан оонньуурдарын сэбилиэххэ, доҕоор, – диэтэ. Уйбааскы эмиэ өйдөөбөтө. Оҕонньор тугу оҥорорун кэтэстэ.

Баһылай чуорааннардаах илимин уонна чохороон сүгэтин ылан, тайах муоһунуу адаарыһа сытар силистэрдээх, мутуктардаах лааҥкы диэки барда. Уйбааскы аргыый батыста. Били сонордообут кыыллара хаарга онон-манан абыр-табыр үктэтэлээн ааспыт, сырыыта түргэтээбит быһыылаах, куоҥалааны иһинэн киирэн, курдары сүүрэн ааспыт. Онтон лааҥкы быыһыгар түспүт да суола мэлийбит.

Оҕонньор Уйбааскыга эргилиннэ:

—Бу күөҥкээргэ киирбит, күөҥкээр анныгар хорооно баар.

—Баҕар төттөрү тахсыбыта буолуо, – диэтэ Уйбааскы.

—Көмүһүм барахсан тахсыбат баҕайыта ини… Аанын бүөлээбитим.

Уйбааскы өйдөөн көрбүтэ, күөҥкээр анныгар моҕотой хорооно баар. Ааныгар мас батары анньыллыбыт.

—Буоллаҕа ити…Билигин көмүспүтүн оонньотуохпут, – диэтэ Баһылай.

Оҕонньор эмдэй-сэмдэй кыра мастары чохороонунан быһыта охсуталаан аҕалан булт киирбит хороонун тула батары анньыталаан барда: Уйбааскы илии-атах буолла. Онтон оҕонньор кылыргыы сылдьар кыра-кыра чуорааннардаах илими ылан, саҕатыттан били аспыт мастарыгар баайталаата илим алын саҕатын хаарга тэбистэ уонна сиэрдийэлэринэн сиргэ хам баттаталаан кэбистэ. Быыкаа балаҕан оннун саҕа киэҥнээх күрүө оҕото илиминэн тутулунна. Илими кыратык таарый да чуорааннара кылыгырыы түһэллэр.

Наҕыл-наҕыл баҕайытык үктэтэлээн тиийэн, оҕонньор хороон анныгар батары аспыт маһын сулбу тардан ылар уонна хорооҥҥо төҥкөйөн туран, кэпсэтэн эрэр курдук:

—Билигин дьиэҥ аана аһаҕас, тукаам, таҕыс, оонньуургар оонньоо-көрүлээ, чуорааннаргын тыаһат, – диир.

Баһылай оҕонньордоох, уот таһыгар өр олордулар. Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах кытаннаах сырыытын, булчут эрэйин-муҥун, үөрүүтүн-хомолтотун кэпсиир. Дьэ сэһэннээх оҕонньор! Кини билбэтэҕэ диэн суох.

Эмискэ чуораан тыаһа өрө кырылыы түстэ. Оҕонньор ыстанан турда, кини кэнниттэн Уйбааскы эмиэ. Чуораан кинилэри ыҥыран эрэргэ дылы тохтообокко тыаһаата.

—Атааскаммыт тахсан, оонньоон эрэр, чэ барыах,–диэн оҕонньор Уйбааскы кулгааҕар сибигинэйдэ. Тозовкаларын ыллылар. Үөмэрдии бэрт аргыый хаамсан, лааҥкы диэки бара турдулар.

Хаар кыычыргыыр, чуораан эймэнийэ чылыгырыыр, маска бааллан турар Моойторук иччилэрин сайыһан ыйылаамахтыыр, абаккатыгар үрэн лоҥкунатар.

Уйбааскы көрдөҕүнэ илим күрүө иһигэр эһэ тириитэ үтүлүк саҕа туох эрэ хара иҥнэҥэлии сүүрэр, илимҥэ түһэ-түһэ төттөрү тэйиэккэлиир.

Тугу эрэ дьиктини көрүөм дии санаабыт Уйбааскы хомойон хаалла, хайа эчи кырата да бэрт. Ол быыкаан кыылбыт эрчимнээхтик тула холоруктуур, сыыдам баҕайытык бырдагалаан ылаттыыр. Хороонугар түһүөн хайдаҕый? Суох, маҥай бэйэлээх өһөс бэрдэ буолан биэрдэ. Хайаан да көтүрү көтөн таҕыстарбын! – диир быһыылаах.

Оҕонньор саатын ылан кыҥаан-кыҥаан ытта, тозовка чускуйа түһээтин кытта били харачаан кыыл хаптас гынан хаалла. Уйбааскы илими үрдүнэн ыстанан киирэн булду икки илин атаҕыттан харбаан ылла, арай кыыла өссө да тыыннаах эбит, илин тиистэрин килэппитинэн Уйбааскы илиитигэр түһэн эрдэҕинэ, биһиги киһибит соһуйан хаһыытыы түһээт хаарга бырахта уонна сиргэ ыбылы үктээтэ. Кыыл «чуу-ус» диэт ньукус гынаахтаата.

Оҕонньор булдун ылан өрө-таҥнары тутта, таптыырдыы көхсүттэн имэрийбэхэлээтэ.

—Оо, барахсаным кылбаҥнаан түһэн кылаанын ньии… Нарыныан-намчытыан!.. Дьэ бу буолар түөрт атахтаах кыһыл көмүс. Баай тыа маанылаах кыыһа саарба, киис… Саҥарыма, күлүккэр эрэ имнэн. Мантыҥ дэҥҥэ көстөөччү. Суох барыта күндү эбээт… – диэтэ оҕонньор мичээрдии-мичээрдии Уйбааскыга.

IV

«Мөлтөх ытааччы эбиккин…»

            Киис бултаабыттарын сарсыныгар Баһылай оҕонньордоох табыллыбатылар: хас дакөстөөх сиринэн халтайы хаамтылар.

Хата оҕонньор санаата түспэт:

—Бүгүн кураанаҕы кууспуппут аайы, сарсыҥҥы хаамыы билиэ,– диир төннөниһэн.

Уйбааскы сылайан, илистэн биир да тылы хардарбат, этэ-хаана сибиньиэс курдукыараабыкка дылы буолбут, атаҕын нэһиилэ соһор. Оттон оҕонньор сарсыардааҥытынкурдук, сылайбыта биллибэт.

—Палаткабытмантан төһө эрэ ыраах буолла?– Уйбааскысимиккуолаһынаныйытар.

—Билигин да тэйиччи, тукаам. Эдэр киһи илиһиннэҕиҥ тоҕо дөбөтөй, доҕоор, та-ыый! – диэн оҕонньор сөҕөр.

—Булт сырыытын таба хаампатабыт. Тииҥ дэлэй да соҕуска дылы этэ. Үрдүк мастары чыпчаалларынан айаннаан, хара тыа ортотугар түстэхтэрэ кинилэр дьон быйыл эмис муҥутаан. Эриэхэ тииҥэ, көр, итинник буолааччы. Оттон тэллэй тииҥэ куһаҕан, көтөх кучуппа тииҥ маннык үрэхтэр кэриилэригэр тобуур эбээт, – дии-дии оҕонньор хааман лэппэрдэлээн истэ. Тохтоон Уйбааскыга тииҥ суолун көрдөрдө:

—Бу баарыан сарсыарда аһыы барбыт суола, лэбиччи үктэтэлээбит, кыараҕас кэриҥнээх. Билигин кини диэтэх ханна тиксибитин туох билиэй?!

Эмиэ бардылар, саҥа суох.

Үрэҕи быһа түһээттэрин аҕай кытта, Моойторук иннилэригэр киирэн, муннун хаарга анньа-анньа, мастар төрдүлэрин сыллыы-сыллыы хороҕолдьуйа турда.

Оҕонньор тохтоото, хаары кыҥнайа-кыҥнайа одууласта:

—Манна чугаһаа эрэ, тукаам, бу уйалыы кэлэн иһэр тииҥ суола дии, быһыыта. Оннук эбит. Атаҕа мардьаччы барбыт, маска тахса-тахса соруйан суолун бутуйан айанныыр эбит.

Ити икки ардыгар Моойторук аҕыйахтык үрэн лоҥкунаат ах баран хаалла.

—Ити аата ытыардаҕа. Чэ, эдэр киһи ыстан. Мин тиийиэм, – диэтэ оҕонньор.

Уйбааскы ыт саҥатын иһиттэ да кыырт бэрдэ кини буола түстэ, били сылайбыта көтөн хаалла, дьэ бырдааттыы сүүрдэ эбээт, хаары үрдүнэн.

Уйбааскы тыын быһаҕаһа тыынан тиийбитэ, ыта уһун баҕайы суон мас төрдүгэр сытынан кээспит уонна «Онно баар» – диэбиттии мас төбөтүн көрөн олоотуур. Тииҥ адаархай лабаалары быыстарынан өссө үөһэ сылыбырайан таҕыста. Сүтэн хаалла. Уйбааскы тозовкатын сомуогун тарпытынан кэтэһэ сатаата, тиигэ биллибэт. Көрө сатыырыттан хараҕын дьүккүтэ аһыйда, кэтэҕэ көһүйдэ.

Чэрэгэр кулгаах,

Чэмэлэй харах,

Тилигир тиҥилэх,

Тииҥим котуку

Түһэн кулууй

Төргүү мутукка,

–диэн этэн субуппахтаата, тииҥ Уйбааскы хараҕар көстөҥ биэрбэтэ. Кэннинэн хаамыталаан мастан балайда тэйэн баран одууласпыта тииҥэ мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Икки илин атахтарынан тугу эрэ мөөчүктүү оонньуур. Уйбааскы ытта. Тииҥ тыыллыбытынан түһэн иһэн, биир уһун лабааҕа кэлин атахтарыттан иҥнэн, салгыҥҥа ыйаанан биэрэҥнээтэ, көп түүлээх уһун кутуруга көхсүгэр таҥнары тиэриллэн түстэ. Уйбааскы хайдах да гыныан булбат, оттон Моойторук буоллаҕына маһы тарбыы, тарбыы үрэн лоҥкунатар. Сотору буолаат Баһылай оҕонньор тиийэн кэллэ, үс тииҥи курутар бааммыт.

—Мин үһү дэҥнээтим. Эн хаһы?..– диэн Уйбааскыттан оҕонньор ыйытта.

—Ол баар, арай…–Уйбааскы лабааҕа таҥнары ыйаанан турар тииҥи ыйда.

—Пахай…Итини сатаан ылбакка тураҕын дуо? – диэт, оҕонньор тииҥ диэки саатын туһулаабытынан барда. Тииҥ иҥнибит лабаатын тосту ытан кэбистэ да, өлбүт тииҥ бөһүөннэх хаарга чопчу түһэн хаалла.

—Хайа, тииҥҥин түөскэ ыыппыккын дуу? Дьэ куһаҕан ытааччы эбиккин, доҕоор! Хаарыан тириини буортулаахтаабыккын. Баһын кыҥаан ытар куолу… Көп барахсан эбит, – диэтэ оҕонньор тииҥ көхсүн түүтүн икки эрбэҕинэн силэйэ баттаан, үрэн көрө-көрө.

Күн киэһэрэн барык-сарык буолан барда.

Уйбааскылаах түөрт эрэ тииҥи бултааннар палаткаларыгар төнүннүлэр.

—Букатын мэлийэ сыстыбыт ээ, син өттүк харалаахпыт, илии тутуурдаахпыт, – диэтэ оҕонньор хааман иһэн.

V

Моойторук охсуста…

            Биир күн Уйбааскылаах түөрт-уончаттан тахса тииҥнээх палаткаларыгар төннөн истилэр. Саҥа-иҥэ, күлүү-салыы баһаам дьон буолла. Хайыахтарый, бүгүн элбэх тииҥиөлөрөннөр күннээтэхтэрэ. Булчут үтүө сырыыны сырыттаҕына саҥата элбиир, күлүүтэ үксүүр. Дьэ ол истэхтэринэ эмискэ ойоҕосторугар «Ньух-ньах» саҥа хойдо түстэ, Моойторук тугу эмэ эккирэттэҕинэ итинник «ньаҕырҕаччы». Онтон бэрт сотору Моойторук үрүт үрдүгэр ардырҕаан киирэн барда. Ити кини тугу эмэ кытта охсустаҕына итинник «ардырҕаччы».

—Бөрө…– диэтэ Уйбааскы. Дьулайа санаата.

—Сүүрүөх…- диэтэ Баһылай оҕонньор. Баран иһэн ыллыктарыттан туора ойон таҕыстылар. Ойуур ыт саҥатынан оргуйат олордо. Арай Уйбааскы көрбүтэ, доҕоор, Моойторук бэйэтин саҕа биир кыыллыын охсуһа сылдьар эбит. Хаары бурҕаҥнаталлар, маһы барчалыыллар. Дьону көрөөт били кыыл чугас турар тииккэ сүүрэн, хонноҕун анна кытарыҥнаата. Ньымсатыан! Мас саамай үрдүгэр үллэҥэлээн таҕыста. Маппаҕар атахтарынан тиити кууһан ылла, уоругар кирдьигинии-кирдьигинии маһы хадьырайбахтаата, чалбаҕар харахтарынан субу-субу сири көрбөхтөөтө. Оҕонньор өр баҕайы кыҥаан-кыҥаан дьэ ытта. Кыыл кэдэрийэ түһээт, сиргэ тас иэнинэн барда. Моойторук үөрэн «уруйдаабытынан» кыыл үрдүгэр бокуойа суох түстэ. Оҕонньор «Чут!» –диэбитигэр Моойторук буруйданан кутуругун эймэҥэлэтэ-эймэҥэлэтэ дьалты баран биэрдэ.

—Маннык кылгас атахтардаах, эмиэ да ыт курдук кутуруктаах туох кыылбытый бу? – диэн Уйбааскы мунааран оҕонньортон ыйытта.

—Тукаам, маны билбэккэ эчи ханна сылдьаахтаабыккыный? Сиэгэн бөҕө диэни истибэт этиҥ дуо? Ол дии. Бу обургуҥ тайах үрдүгэр түһэн, сүнньүн быһа ыстаан өлөрөн кэбиһэр үһү.

Моойторук уҥа кулгааҕа хааннырбыт уонна кыратык доҕолоҥнуур. Кыргыһыыга сылдьыбыт сэрииһит, ама, итиччэ хаана-бааһа суох буолуо дуо?!

VI

Кыната суох туллуктар

            Хаар халыҥаата. Уйбааскылаах тирии бүрүөлээх туут хайыһардарын мииннилэр. Хайыһарданан сырыылара түргэтээтэ, бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сылдьар дьон буоллулар.

Бүгүн бытарыттан түһэн тымныы. Киһи тыына бургучуйан олорор. Уйбааскылаах сыыры таҥнары анньынан, икки от үрэх холбоһон түһэр киэҥ айааныгар соҕотохто элээрдэн киирдилэр. Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар.

—Бу тугуй? – диэтэ Уйбааскы улаханнык соһуйан.

—Кыыл таба үөрэ, – диэт оҕонньор саатын илиитигэр эһэ охсон ылла.

—Ханна баар таба үөрүн этэҕиний? – диэтэ Уйбааскы ол-бу диэки көрө сатыы-сатыы. Били хойуу буруо өрүкүс гына түстэ. Уйбааскыга көстүбэккэ хаары кытта хаар буолан тунаарыһан турбут табалар хайыһардаах дьонтон соһуйаннар, сыыры үрдүнэн былыт курдук, көтө турдулар.

—Ити туохтарын туманай? – Уйбааскы кыайан ыппакка хаалбыт оҕонньоруттан ыйытта.

Ити дуо? Ити тыыннара… Үөр таба тыынатымныыга туман курдук күнү-ыйы күлүгүрдэр… Дьэ мааны барахсаттар… Таҥара оҕолоро… Кыната суох туллуктар!

Уйбааскылаах айааны туораатылар. Хайыһардарын кэлтэгэйдии үктээн, сыыры дабайдылар. Кинилэр суоллара сыыр сирэйигэр таҥалай ойуу буоланнар, кэчигирэһэн хааллылар. Сырыынньа сиргэ тахсаат булчуттар түргэтээтилэр. Мастары быыстарынан элэстэннилэр.

—Хаары хаһаннар сибиктэни сииллэр, хойутаан үүммүт күһүҥҥү күөх отуҥ минньигэс буоллаҕа дии. Уонна бу мастарга ыйаанан турар лабыктаны аһыыллара – диэн кыыл табалар тустарынан оҕонньор Уйбааскыга кэпсии истэ. Уйбааскыта өйдөөн истибэт:

Үөр табалар туман курдук

Үргэн-көтөн аастылар,

Арҕаскытыгар олордуҥ,

Адаар муостаах атастар!

– бэйэтэ туспа ыаһахтаах киһи буолла.

Уйбааскылаах үрүҥ хаарга хам баттатан сөҥөн турар халыҥ тыаҕа киирдилэр. Тииҥ суола көстүбэтэ. Оҕонньор тугу эрэ көрөн тохтуу биэрдэ.

—Айабыын…–диэтэ турбахтаан баран. Онтон Уйбааскыга чугаһаан сибигинэйдэ:

—Көрөҕүн дуо?..

—Суох…Тугу?..

—Ити үллэн сытар хаары…

Уйбааскы дьэ өйдөөтө. Иннигэр тэйиччи соҕус хаар булгунньахтанан сытар. Ол тулата ала-тала саһарамтыйан көстөр. Онно баар талахтар сэксэгэр төбөлөрө чоҥкуһа кырыарбыттар.

—Баардаах арҕах… — диэн сибигинэйдэ оҕонньор: — Сыттын сүдү кырдьаҕас сылаас дьиэтигэр, тумнан барыах…

Уйбааскылаах саҥата суох дьулуруччу тэбэннэр арҕахтанан балай да ырааттылар.

—Иччилээх арҕаҕыҥ кыһата ити курдук кырыалаах, муустаах, ала-тала чоҥкурдар, ыраас хаары өҥнүүр буолаахтаатаҕа эбээт. Оттон кураанах арҕаҕыҥ туох да атын өҥө-бааһа суох туртайа сытар буолар, – дии-дии Баһылай Уйбааскыны ойоҕолуу хаамта.

Биһиги икки булчуппут палаткаларыгар ыкса киэһэ тиийдилэр. Курдары түһэн урут кэлбит Моойторук иччилэрин көрөн үөрэн эккэлии, үҥкүүлүү тоһуйда. Уйбааскы киниэхэ үрүҥ кыыллары, ойуурдааҕы арҕаҕын көрбүттэрин кэпсээтэ уонна:

—Аны куота барбат буол, – диэн сэрэттэ.

VII

«Бу баай хара тыаны баһылыаҥ»

            Уйбааскы сарсыарда хойутаан уһугунна. Оҕонньор урут туран тимир оһоҕун оттон тиҥинэтэн кэбиспит, хобордооххо алаадьы буһан сырылыыр. Ол сыта минньигэс-минньигэс баҕайынан Уйбааскы сүрэҕэр ньулуйан киирэр, алаадьы сиэбэтэҕэ ыраатта да этэ! Уйбааскы уһуктубутун билэн оҕонньор:

—Ууҥ ханна дуо, тукаам? – диэтэ. Кини тимир оһох иннигэр икки өттүнэн биилээх үҥүүтүн буруустаан кикирийэ олорор этэ.

—Ханан бөҕө буоллаҕа дии. Тоҕо эрдэ уһугуннарбатыҥ?

—Бэйэтэ дьаалатынан утуйдун, сынньаннын диэн… Күммүт ыраатта эбээт. Бүгүн эн өрөө, сынньан, булчут да биирдэ өрөбүл күннэннин ээ…Алаадьы оҥордум…

—Оттон эн бу хана бараары оҥоһуннуҥ? – Уйбааскы таҥныбытынан барда.

—Ээ, суох… Бүгүн ыраатыам суоҕа… Моойторукпунуун чугас хаама түһүөхпүт. Били баардаах арҕаҕы өҥөйөн көрбүт киһи дуу? – дии саныыбын.

Эһэлии барар эбитбуоллаҕа. Оҕо диэн сэнээн миигин илпэт буоллаҕа, – дии санаата Уйбааскы.

—Мин хаалбаппын… Барсыам…

— Тукаам, сыыһа-халты туттаран, улуу-дьаалы баҕар киһини былдьыа диэн сэрэнэбин.

—Хайдах соҕотоҕун бараҕын? Мин эһэни урут бултаспатаҕым да иһин, син көмө-ньыма буолуом буоллаҕа дии, –Уйбааскы ылыннарыылаахтык көрдөстө.

— Чэ, сөп даҕаны… –Оҕонньор Уйбааскыны илдьэр буолла. Кинилэр чэйдээн, аһаан, хомуллан бүттүлэр. Моойторуктарын сиэтэн, хайыһардарын миинэн, бээһээҥи суолларынан бардылар.

Күлбүт-үөрбүт курдук кылбаарыйан турар сарсыардааҥы ыраас халлааҥҥа халыҥ былыт кэлэн саба халыйан кэбиһээт, сири-дойдуну куба түүтүн курдук, бөдөҥ хаарынан ыһыахтаан элээриттэ. Нуһараҥ сылаас күн үүммүт.

Булчуттар били арҕахтаах тыаларыгар киирдилэр. Тыа иһэ чуумпутун ньии! Сүрэҕи-быары ыга баттыах курдук ыарахан чуумпу налыйан түспүг.

Уйбааскы, оҕонньор хайыһарын суолун устун, саҥата суох анньынан истэ. Кинини туох көһүтэрин ким билиэй? Баҕар, халыҥ тыа суостаах кыыла мүччү туттаран, кинини ардьай аһыытынан биирдэ быһа хабырыйан кэбиһиэ… Оччоҕо кини… Ийэтэ эрэйдээх!.. Суох! Төһө да уордаах улуу кыыл буоллун, кини да ыалдьар эттээх, өлөр тыыннаах ини! Уйбааскы сүгэн иһэр бэрдээҥкэтин ыгыта туппахтаан ылла.

Оҕонньор кыратык да толлубут, симиттибит сибиэнэ биллибэт. Хата эбии холкутугар түспүт. Киниэхэ бу баран иһэрэ син биир масчыт мас кэрдэ, отчут от охсо барарын курдук ини. Оччолоох адьырҕалары кытта күөн көрсүстэҕэ эбээт. Оттон Уйбааскы буоллаҕына бу аан маҥнайгы сүрэхтэниитэ.

— Кырдьаҕаспыт сытар сирэ кэллэ, манна тохтоон сылбырҕата быстан барыахха дуу? – диэтэ Баһылай оҕонньор, мастары көрбөхөлүү-көрбөхөлүү. Хайыһардарын хаарга туруору анньыталаатылар. Оҕонньор чохороон сүгэтинэн дьулуруччу үүнэн тахсыбыт синньигэс мастары быһыта охсуталаан түһэртээтэ. Уйбааскы охтубут мастар мутуктарын тоһута үктэтэлээн ыраастаата.

Моойторук чугас эһэ баарын биллэ быһыылаах, биир сиргэ таба турбат буола түстэ, кутуругунан оонньуу-оонньуу салгыны сытырҕалаан хантаарыҥнаата, ыйылаамахтаан ылла, иччилэрин диэки тиэтэйиҥ диэбиттии көрүтэлээтэ.

— Булчут уйана-хатана дьэ маннык күнгҥэ биллээччи. Кинини көрдөххүнэ бука диэн уолуйума эрэ. Үгүс булчуттар куттананнар, өйдөрүн сүтэрэн былдьаталлар, – диэн оҕонньор Уйбааскыга үөрэтэрдии эттэ уонна эһэҕэ киирэргэ тугу гыныахтааҕын барытын сиһилии кэпсээн биэрдэ.

Кэрдибит мастарын сүгэн арҕах таһыгар чохчолоотулар.Уйбааскы тугу да саҥарбат, оннооҕор улаханнык тыыммат, илиитэ-атаҕа эрэ хамсыыр. Оттон тарбахтара буоллаҕына тоҕо эрэ ибигирээн ылаллар, чанчыктарыттан тымныы көлөһүн субуруйан түһэр. Тугум баҕайытай, куттанаары гынным дуу? – диэн санаа кини өйүгэр охсуллан ааста. Киһи сүрүн-кутун баттыыр ыарахан чуумпу хойуннар хойдон истэ. Моойторук сыбдыйан кэлэн арҕах кыһатыгар сытынан кэбистэ. Көр, оннооҕор кини обургу саллан саҥатыттан маппыт. Оҕонньор арҕахха сылбырҕаны түһэртээн барда, Уйбааскы эмиэ көмөлөстө. Кини оҕонньор холкутун көрөн эмиэ холкутуйуох курдук буолла. Онтон… Эмискэ, доҕоор, иин түгэҕэр били күтүр хаһыгырыы түстэ. Сылбырҕаларын ситэ түһэртэрбэккэ кыыллара быгыалаан түргэн-түргэнник элэстэнэн барда, онно көрдөххө кини кыараҕас харахтара кырыктаах уотунан чаҕылыһаллар, оттон мунна буоллаҕына сылларыттан тахсыбыт этэ. Ыттарар түгэн биэрбэт, сырбалдьыйан олорор. Уйбааскы этэ мэктиэтигэр дырылыырга дылы, сирэйэ кытаччы үлүннэ. Моойторук харса суоҕар түһэн сылбырҕаны үрдүнэн ыстаҥалыы-ыстаҥалыы ардыргыы сырытта. Оҕонньор бэрдээҥкэтин тыаһа өрө хабылла түстэ да эһэ ынырыктык кыламмытынан, айаҕын кытарчы аппытынан, арҕаһын түүтэ адьырыйбытынан сылбырҕаны өрө сүгэн таҕыста, Уйбааскы кини ойоҕоһугар буола түстэ да саатын чыыбыһын тардан кэбистэ… Кини хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ Баһылай оҕонньор үҥүүтэ күөрэйэн эрэрэ… Оҕонньор үҥүүтүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт, уонна бэйэтиттэн тэйиччи анньа сылдьар, кыыла буоллаҕына кыа хаанынан иҥсэлээхтик уһуурар. Моойторук эһэ борбуйугар олорсо сылдьар. Уйбааскы саатыгар түргэн үлүгэрдик иккис ботуруонун уга охсоот, ытыах курдук гынан истэҕинэ эһэ тыастаахтык суулунна. Оҕонньор сирэйэ баламах хаан. Уйбааскы ону көрөн куттанан:

— Сирэйиҥ хааныан! – диэн саҥа аллайда.

— Эһэ хаана ини, – диэтэ оҕонньор кэһиэҕирбит куолаһынан. Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан өлө сытара, өллөр да кини сибилигин ыстанан туруох курдук ынырык дьүһүнээҕэ. Эдэр булчут Уйбааскы сүрэҕэ сылаас-сылаастык тэбиэлиир, сүһүөҕэ долгуйа хамсыыр.

— Оҕом, туйахпын хатарыыһыккын…Хайаан да үтүө булчут тахсыаҥ, бу баай харатыаны баһылыаҥ – дии-дии оҕонньор аҕалыы итии эйэҕэс хараҕынан Уйбааскыга мичээрдээтэ

***

            Оҕолоор, манна кэпсэммит барыта ыраах тыаҕа буолта. Онно, үрдүк мастарга, тииҥнэр ойуоккалыы оонньууллар; онно, үрүҥ хаарга, куобахтар ыстаҥалыы сырсаллар; онно, талахтары быыстарынан сур бөрө субурус гынар, кыһыл саһыл ньылбайан ааһар, – ыраах тыаҕа, булчут эрэ тиийэр сиригэр.

«Хотугу сулус», №1, 1947 сыл

УлуусМедиа