Пааспардаммыт бөрө

Күннүк Уурастыырап

Айдаан эмискэ буолбута. Сылгыһыт Ньукулай бэйэтэ киириэн иннинэ саҥата урутаан, омуннуран-төлөннүрэн, кэнсэлээрийэҕэ көтөн түспүтэ.

— Били үөн эмиэ булбут. Бөлүүн сиэнчэр элэмэс тыйбытын тардан кээспит. — Кини бэргэһэтин устан баттаҕын өрүтэ анньыммахтаабыта, уонна кыһыл таҥас сабыылаах остуолга туох эрэ кумааҕылары бэрийэ олорор председатель диэки хайыһан туран эппитэ:

— Дьэ итини хайдах гынабыт?!

Анарааҥыта уобан олорор хамсатын, соһуйбут курдук, илиитигэр ыла охсубута.

— Бай, ол ханна, доҕоор? Бөрө дуо?

— Тыыраахы үрүйэтигэр, били, былдьырыыттаах маар кытыытыгар.

— Саҥардыыҥыта, тыһытан “Өнньүөс” колхозка өлөрбүт этилэр. Онтон кыйдатан кэллэҕэ дии. Бултаһан көрүөххэ наада.

— Бултаһан киһи кыайбат кыыла. Киһи суолун биллэр эрэ, туох да айатыгар, хапкааныгар чугаһаабат идэлээх. — Колхоз түүлээхчитэ Куонаан оҕонньор кэтэҕин тарбанан кээспитэ. — Эмиэ дьэ былырыыҥҥы кэппитин кэтэрдэрэ буолуо.

— Киһи суолуттан куттанар дииргит иһин, мин тыйы аппыттан түспэккэ эрэ, көрөөт ааһа турдум. Иһин кытта аҥар холун сиэн чугаһаппыт. Куонаан оҕонньор, ханныгын да иһин, тый өлүгүнэн мэҥиэлээн, бултаһан көрөргөр тиийиэҕин.

— Бэйэҕит бултаһыҥ ээ. Миэхэ куобаҕым, кырынааһым да кыайтарбат буолбут киһитэбин.

— Кырдьык, атын дьонунан бултатыахха. Куонаан оҕонньор диэн — күтэр, моҕотой эрэ тойоно буолаахтаатаҕа дии. — Колхоз суоччута, оҕонньору күлүү гынан сонньуйа-сонньуйа, ытыһын тилэҕинэн суотун туораҕын кыһарыйа сотон кырылатан кэбистэ.

— Ол, киһи суолуттан куттанар буоллаҕына, ат үрдүнэн сылдьан муос быраҕаттан көрбүт киһи. — Председатель, көрө олорор кумааҕыларын суотчут диэки сыҕарыччы анньа-анньа, эттэ.

— Онтукаҥ эн муоһу суулаабыт эккин аны сиэбэт ээ. Былырыын Микоян колхоз дьоно муҥнана сатаан кэбиспиттэрэ. — Суотчут, кумааҕылары ылан иннигэр уурунан олорон, суотун тардан лаһырҕатан барда.

— Ол эмиэ киһи сытын билэн гынар. Дьэ наһаа киитэрэй үөнү көрөбүн. — Куоннан улаханнык сөҕөн эппитэ.

— Оччоҕо саанан бултуохха наада. — Баччааҥҥа диэри кэпсэтиигэ орооспокко, почтаттан саҥа кэлбит хаһыаттары көрө олорбут Коля уол чөрбөс гына түспүтэ. Кини кыһыҥҥы өрөбүлгэ дойдутугар күүлэйдии тахса сылдьар, куорат биир техникумун студена этэ.

— Бу оҕо эттэҕэ дөбөҥүн көр. Эгэ саалаах киһини чугаһатар дии! — Куонаан оҕонньор улаханнык кэлэйбит куолаһынан саҥа аллайбыта.

— Мин саанан эккиритэ сылдьан ытыалыахха диэбэппин ээ, оҕонньоор. Тый өлбүт сиригэр саһан, кустуу кэтээн сытан бултаһан көрбүт киһи диэн этэбин. Билигин туома ыйдаҥа бөҕө буолар.

— Ычча, доҕор, ол кини хаһан кэлэригэр дуу, кэлбэтигэр дуу, халтайга харгыны кэтээн, үлүйэн өлүө суох киһибин.

— Оччоҕо эн кинини хаһан да кыайан өлөрүөҥ суоҕа. Хайаан да кэлиэхтээх буоллаҕа дии, хайдах кэлбэт буолуой.

— Кэлбитин иһин, киһи кыайан тулуйуо суоҕа, тымныыта сүрүкэтэ бэрт. — Оҕонньор иннин биэриэх быһыыта суоҕа.

— Соруйан анаан оҥостубут киһи тулуйар баҕайыта ини. Хата, миигин үчүгэйдик тэрийиҥ. Мин тахсан кинини кэтиибин, Семен Иванович, миэхэ биир сирдьит киһитэ аҕал.

Коля, председатель диэки көрө-көрө, хаһыаттарын сааһылаан, биир сиргэ чөмөхтүү уурбута. Хайаан да бөрөнү бултуурга быһаарынан, кини сирэйэ-хараҕа уоттанан, кыыла турбут этэ.

Председатель да, атыттар даҕаны Коля этиитин сөбүлээбиттэрэ. Сылгыһыт Ньукулайы киниэхэ сирдьит биэрбиттэрэ. Сити күн оҥосто-тэринэ охсон, өйүө, тимир оһох, хайыһар тиэйэн, Колялаах бултуу барбыттара.

***

Күндэлэс сырдык, үүт ыйдаҥа түүн. Көмнөххө баттатан чоҥкуйа кырыарбыт, үөт, хахыйах былаастаах титирик ойуур тулалаах, кыракый маар кытыыта. Маар илин өттүнэн быыкайкаан мас үрүйэ сыысчаана дьураа-сиик буолан тахсан барар. Үрүйэ төрдүн сүлбэтин сылгы хаспыта-сөкү сэтиэнэҕэ кытаран көстөр. Ол таһыгар өлбүт тый көппөйө сытар. Кини туһунан, маар нөҥүө өттүгэр, сылбаҕы туора-маары уурталаан хаһан эрэ кусчуттар хахха оҥостубут сирдэригэр, Коля Ньукулайдыын бөрөнү кэтээн сыталлар.

Халлаан сырдаан барда. Бэлэм аска түбэһэн кыахтарын ылбыт суордар ханна эрэ утуйан баран бэйэ-бэйэлэрин кытта илин былдьаһардыы эккирэтиһэ-эккирэтиһэ, “халып-илип” саҥарсан, көтөн суубурҕаһан кэллилэр.

—  Малыйдыбыт. Мантан күнүскү өттүгэр кэлбэт. — Ньукулай хаары күүһүгүрэппитинэн, таба тэлгэх үрдүгэр олоро түстэ. — Түөкүн түөкүннүү, түүн сырыылаах буолуохтаах.

— Оччоҕо хайыыбыт? Өтөхпүтүгэр барабыт дуо?

— Барыахха. Хайа, мин дьиэлиэм этэ буоллаҕа дии.

— Сөп, эн кырдьык, дьиэлээ. Мин утуйан, сынньанан баран, аны түүн эмиэ кэтэһэн көрүөм. Атын сиргэ өлөрбөтөх буоллахтарына, бука кэлэ сыыһара буолуо.

— Өлөрөрүнэн өлөрүөхтэрэ суоҕа. Баччааҥҥа диэри туохха да кыайтарбатах кыыл. Сэмэн Уйбаанабыс тыһытын өлөрбүттэр диэн эрэрэ. Онон билигин өйө, сэрэҕэ ордук сүрдэммитэ буолуо.

— Оччоҕо мин соруйан өсөһөн туран, төһөҕө кэлиэр диэри кэтэһиэҕим. Үөрэҕим буолара нэдиэлэттэн ордук баар. Саатар, дьүһүннээх бодотун харахпар көрөн, биирдэ ытан, сыыһан астыныам. Эһиги, кинини, олус арбыыгыт, наһаа дьулайаҕыт. Хайабыт буолар — кини киитэрэйэ дуу, мин өсөһүм дуу?! Дьэ көрүөхпүт!

Дьон хайыһардарын миинэн, балтараа биэрэстэ холобурдаах сиргэ турар, отууламмыт өтөхтөрүгэр барбыттара. Өтөххө кэлэн, аһаан-сиэн баран, Ньукулай атын көлүнэн дьиэлээбитэ. Коля тимир оһох таһыгар орон оҥостон таба тэлгэхтэргэ, икки куобах суорҕаҥҥа сууланан утуйбута.

Кини күн арҕаалыыта уһуктубута. Туран уотун оттон баран, таһырдьа тахсыбыта. Илинтэн тыалырбыт этэ. Хаар анныттан дулҕа сиэлин үргээн киллэрэн, оһох суоһугар сараҕыта уурбута. Чаанньык оргутан, күөс өрүнэн, эмиэ аһаабыта. Онтон били дулҕатын сиэлинэн саҥа угунньа укта таарыйа, кээнчэтин, куллукатын сиигин таһаарбыта. Саатын ылан, сомуога үлэлиирин-үлэлээбэтин бэрэбиэркэлээн, талкыйан көрбүтэ. Сомуогун баайыыта таҥаһы, балайда уокка ититэн, эмиэ куурдубута. Итинэн Коля оҥостуута бүтэн, сырдыгы баттаһа, маарыгар барбыта. Чугаһаан баран, хайыһарын устан хаарга туруору анньан кэбиһэн баран, бэркэ сэрэнэн, чуҥнаан, отуутугар үөмэн кэлбитэ. Бөрө, куолутунан, биллибэт этэ.

Коля таба тэлгэҕин үрдүгэр чөкө түһэн олорунан кэбиспитэ. Кыҥаан ытар сиригэр саатын туһулаан, сомуогун суу таҥаһын баайыытын биир тардыынан сөллөр гына оҥорбута…

Тыал өссө күүһүрэргэ дылы гыммыта. Маар тулатынааҕы титириктэр мутуктара тоһута тоҥон тыһыргыыллара. Тымныы тыаһа, куурбут оту сахсыйар курдук, сып-сыыгынас этэ. Сотору кэлтэгэй тэриэлкэ саҕа ый килбэйэн тахсыбыта. Халлааҥҥа туман курдук умньанан, онон-манан үрүҥ былыттар тыал хоту усталлара… Биир үүт-үкчү бөрө курдук быһыылаах былыт баарын көрөн, Коля улаханнык муодарҕаабыта. “Һы, ити былыт тугун баҕас дьиктитэй! Олус да маарынныыр. — Кини итинтэн сиэттэрэн, устунан, ону-маны санаан барбыта. — Арай бөрөбүн араанньы гынан кэбиһиим? Бэйэбэр ыстанан кэлиэ дуо? Кэлбитин да иһин… үтүө айылаахтар, оннооҕор, эһэни быһаҕынан бултууллар үһү. Оттон ити музейга баар тиигири эмиэ дьон үҥүүнэн түһэн өлөрбүттэр ээ. Тиигир диэн алдьархайдаах кыыл. Хахайы кытта иэл-тиэл күүстээх дииллэр. Оттон хахайыҥ түөттээх оҕуһу биир охсуунан өлөрөн баран, онтукатын сүкпүтүнэн, балтараа саһааннаах соппулуоту үрдүнэн ыстанан кэбиһэр үһү…”

Эмискэ, үрүйэ баһын диэки, арай, бөрө улуйан онолутар саҥата иһилиннэ. Коля сүрэҕэ өрө мөхсө түстэ, төбөтүн оройуттан атаҕын тумсугар диэри дырылаан, этэ атый гынан ылла. “Иһэр. Дьэ бээ, хайдах буолар. Утары тыаллааҕа — үчүгэй: сыппын билиэ суоҕа. Ити, бука, ол тыһытын аһыйан улуйара буолуо”. — Коля саатын суутун ылан, сомуогун туруоран бэлэмнээн кэбистэ.

Өр күүттэрбэккэ, хаарга саба баттатан турар ыркый быыһыттан, бөрө сундулус гына тустэ. Тугу эрэ сытырҕалыырдыы, төбөтүн иннин диэки сургуччу туттан, тый өлүгэр чугаһаан кэллэ. Ол кэлэн, икки кэлин атаҕын үрдүгэр ыттыы чохчойон олорон, тугу эрэ ыйга үҥсэрдии, халлаан диэки өрө хантайан, эмиэ улуйда.

“Күтүр өстөөх, арааһа, “кэл, аһыах” диэн тыһытын ыҥырар дьүһүнэ быһыылаах” — дии саныы-саныы, Коля кыҥыырдыы оҥоһунна. Бөрө ол икки ардыгар улуйарын уурата охсон, тый өлүгүн кэлэн ытыра-ытыра тардыалаабытынан барда. Онтон саамай минньигэс сирин булла быһыылаах, тумсунан ньүгүлүйэ-ньүгүлүйэ, бокуойа суох сиэн биликтээтэ. Ити кэмҥэ Коляҕа туорайдыы туран биэрдэ.

Уол тыын сирин туһа буолаарай диэн, бэркэ наҕылыйан олорон кыҥаан баран, тиргэ сыал ытарга үөрэтэллэрин курдук, тыыммакка эрэ, аргыый-сыыйа бигээн, элбэрээҕин тарта. Саа тыаһа соҕотохто өрө хабылла түстэ. Кини дуораана түүҥҥү чуумпуну сатартан, быдан ыраахха диэри, икки-үс төгүллээн салҕанан, эҥсиллэн түһэн бара турда. Коля, ойон туран, тый сытар сирин диэки ыстанна. Кэлэн көрбүтэ, туох да суох. Арай, тый суоһуттан ирэн муус буолбут, хааннаах хаар тоҥон килэрийэ сытар. Бөрөтүн суола — маары кылдьыылыы үүммүт кылыс оту саба түһэн сытар, алдьамматах сыа хаарынан, тыа диэки ойон күдээриппит. “Оо, муҥ эбит, сыыһан кээспит буоллаҕым!” — Коля саҥа аллайан баран, өй ылан, бэрдээнигэр ботуруон угунна. Онтон, көстүмтүөтэ суох буолаары, маскировкаланан кэппит, маҥан таҥас халаатын устан, саатын ытарга бэлэм гына, хонноҕун анныгар тутан, санаатыгар, бөрөтүн суолун батыста.

Хахыр-икир курдук, тоҥон турар талахтар, титириктэр лабааларын мутуктарын силэйэ-силэйэ, куобах уоһун оллуругар-боллуругар үктэнэн бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, уол баран истэ. Үчүгэй саа тэбиитэ холобурдаах сири барда быһыылаах… Онтон арыый сэндэлэс мастаах, ыраас соҕус сиргэ тахсан, саҕатыгар туолбут хаары тэбэнээри, тохтоон турда. Ол туран өйдөөн көрбүтэ, тыал сиҥнэри охсон түһэрбит, сүүнэкий улахан сыгынахтаах тиитин көҥүө өттүттэн, арай бөрө кутуругун төбөтө быган көстө сытар этэ. Коля ону көрөөт, сыгынаҕы кэннинэн эргийэ баран, өҥөс гына түспүтэ: бөрөтө, ойдо-ойбутунан умса түһэн, төбөтүнэн сири хоруйа сытар эбит…

***

Сити күн бөрөнү “Кыһыл солооһун” колхозка тиэйэн киллэрбиттэрэ. Колхозтаахатар үөрүү-көтүү, сөҕүү-махтайыы бөҕө буолтара.

— Оксиэ, тииһэ ардьыгынаан, хараҕа чолбоодуйан, кыыл да бөҕө эбит! — диэбитэ колхоз председателэ Семен Иванович, хамсатын уоппутунан сылдьан, Коля булдун чинчийэн көрө-көрө.

— Оо, дьэ, кырдьык, саамай атыыр аарымата быһыылаах. Ол да иһин бүтүн икки сылы мэлдьи туохха да таба ылларбатах эбит! — Куонаан оҕонньор кэлэн бөрө арҕаһын түүтүн үргээн көрбүтэ. — Нойонум киэнэ, түүтэ да түү, борубулуоха төрөөн!

— Адьас сүрэххэ түһэртэрбит. Коляҥ даҕаны, дьэ туттуммахтыыр уол эбит!

— Үс колхоз үрдүнэн уонтан тахса сылгыны мэҥиэстибит кыыл ээ бу! Билигин дьэ, кини да буоллар, өлөр диэн хайдаҕын билэн, бэйэтэ эмиэ бу кэлэн бокуонньуктаан сыттаҕа…

Комсомолецтар көрдөһүүлэринэн, бөрөнү бүтэйдии сүлэн, тириитигэр хардаҥ оту симэн, оройуоннааҕы музейга туттарарга быһаарбыттара. Музейга сылдьар дьоҥҥо анаан, бөрөҕө паспорт оҥорбуттара. Ол паспорт суруга бу курдук бүтэр этэ: “Бу бөрөнү 1950 сыллаахха, олунньу ый 5 күнүгэр, комсомолец Коля Петров саанан ытан өлөрбүтэ”.

«Хотугу Сулус», №3, 1952 сыл

УлуусМедиа