Аттаныы

Константин Туйаарыскай

Атыыр тириитэ сайылыкка сааһыгар маннык элбэх киһи мунньустубатаҕа. Бу Армияҕа барааччылары атаараллар.

Бу оонньуур-көрүлүүр эбэтэр ытыыр-соҥуур кэм буолбатах… Саҥата суох, уйадыйыыта суох, дьыала, бэрээдэк быһыытынан туттуу кэмэ.

…Таптыыртан, дойдуттан арахсар ыарахан… хайаныллыай?.. Ама ытыы туруллуо дуо? Суох! Хоргус, Армияҕа барартан куттанар диэхтэрэ! Ытыыр сатаммат!

…Эбэтэр, букатын солуута, туолката суохтук дьалхааран, сэриигэ – уоттаах охсуһууга бараары туран, дьонун кытта бырастыылаһар тиһэх кирбиигэ кэлэн, тылынан чабылана сатыы, дьалаана суох ыллыы-туойа сатыы сылдьыан дуо?.. Туох да оттомноох өй-санаа иҥэ илик эристиинэ диэхтэрэ дии.

Хайа уонна биир эмэ, наадалаах диэбит, өйгүн-санааҕын бу бырастыылаһар дьоҥҥо этэн хаалыаххын, дьоһуннаахтык кэпсэтэ түһүөххүн баҕараҕын!.. Ол, бу бүгүн, хайаан да ордукка дылы.

Бэл, кыра, мэник оҕолор бэйэлэрин тиргиллиилэрин тохтотон хас биирдии саҥаны улахан болҕомтонон иһиллиир буолбуттар.

Барааччылар хаалааччыларга саамай дьоһуннаах „кэриэс” тылларын этэллэр, сүбэ-ама биэрэллэр.

— Кытаатыҥ, биһиги эргийиэхпит, үлэлээҥ. Колхозка иитимньини, сүөһүнү үксэтиҥ. Оччоҕо барыбыт да өлөн-охтон биэриэхпит суоҕа.

—Колхоз үлэтигэр үксэ көнтөрүксүйбүт оҕонньоттор, дьахталлар хааллыгыт… Бука барыгыт өйөһөн-убаһан, биир кэлим күүһүнэн үлэлээҥ.

— Көлөҕүтүн-аккытын харыстааҥ. Биһиги үрэхпит суола-ииһэ кыбычыал — куһаҕан. Колхозпутун МТС хабыа өссө да ыраах. Онон эһиги тардар, хамсатар күүскүт-массыынаҕыт көлө буолар. Көлөнү харыстыаххыт,—үлэҕитин, сырыыгытын кыайыаххыт.

— Тахсыбыт биир салаа оту хагдарыппакка, биир туораах бурдугу бычыгыраппакка хомуйуҥ. Аскыт-үөлгүт төрүтэ — онно буолуо.

Армияҕа барааччылар бөлөҕөлөөн, төгүрүктүү сылдьааччы аймахтарыгар, дьонноругар хос-хос бырастыылаһа-бырастыылаһа бүтэй куолаһынан, ити курдук, тиһэх сүбэлэрин биэрэ сырыттылар.

Дьиэҕэ киирэллэр, тэлгэһэҕэ тахсаллар. Олбуор иһэ, ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук, дьон саҥатынан туолбута.

Дьиэттэн Маарыйа эмээхсин маҥан таас миискэлэргэ күөччэх ытыйан таһаарда уонна күөх кырыска хаһыаты тэлгээн кэккэлэһиннэри уурталаата. Сүөгэйинэн аҕыныахтанан, ыыс-араҕас гына буһарыллыбыт сэлиэһинэй лэппиэскэтин тоһуталаан, миискэлэри тула хаһыакка уурда.

— Оҕолоор! Кэлиҥ, ыраах айаҥҥа барарга олоро түһэр куолу… Мин төрөппүт, атаарар оҕом суох… Ол да буоллар барыгыт мин оҕолорум буолаҕыт… Төрөөбүт аскытын ахта сылдьыаххыт… Мин, баҕар, эһиги кэлиэххитигэр диэри, кырдьаҕаспын дии… суох буолуом. Онно. өйдөөрүҥ, ахтаарыҥ… Эбэбит симиин күөччэҕинэн күндүлээн атаарбыта диэриҥ.

Ким даҕаны толооһурҕаабат, эгил-тэгил уолаттар кэлэн кэккэлээн, лэһигирээн кэбистилэр. Сорохтор билигин аҕай сөрүүн түгэхтээх элгээннэриттэн сөтүөлээн кэлбиттэрэ. Сииктээх, хара толбонноох баттахтара күн уотугар кылапачыҥнаата.

Бэйэтин эдэр сааһыгар холуйдахха, дьүөрэтэ суох „түс-бас” көрүҥнэммит Сүөдэр, төһө да илиитин-атаҕын кумуйан, кистэнэ сатаабыт курдук буоллар, ордук төлөһүйбүккэ, тупсубукка дылы.

Маҕан булууһа ырбаахыта, хара сукуна бинсээк соно, „комсомольскай“ хортууһа, дьураалардаах түрүкүө ыстаана, араҕас ыыстаах, саппыйаан этэрбэһэ кини толору куҥун эҥкилэ суох киэргэтэллэр.

Сүөдэр күөх кырыска тыыллан сыттаҕына хайаларыттан да уһунуттан, доҕотторун кытта сэргэстэһэ хаамтаҕына моонньоох баһынан үрдүк буолан хааларыттан кыбыстар-килбигийэр быһыылаах…

Санаатыгар, кыыс-уол, оҕонньор-эмээхсин кинини эрэ тонолуппакка одуулууллар. Кини судургу да курдук саныыр этиилэрэ сыанаҕа ылыллаллар. Ол да эрээри Сүөдэр килбигэ, атыннык эттэххэ, сэмэй быһыыта бэйэтин эдэр күүһэ-уоҕа „бардамныырын” кыайа тутар. Төһө да күлүөх-оонньуох, сүүрүөх-көтүөх тоҕоос көстүбүтүн иһин, кини харахха быраҕыллымаары, дьалты туттааччы. Кини бүгүн өссө ордук намчы-намыын, дьон-народ быыһыгар иҥэ-сүтэ сатыыр…

Ыйыллаҕастык, өһөс соҕустук көрбүт, саһархай харахтара, күн уота итииргэппит кытархай иэдэстэрэ, чабырҕайдарын үрдүнэн силээннэнэн тахсыбыт, кырыылардаах, үрдүк сүүһэ, элэккэйин-сайаҕаһын бэлиэтэ буолбут чараас халтаһалара, кыыс оҕо курдук үөһээ-аллараа намчы уостара кинини ис киирбэх көрүҥнүүллэр. Оттон дьылыгыр, үөл талах курдук, көбүс-көнө уҥуоҕа, наадалаах эрэ хамсаныылары оҥортуур судургу быһыыта, быһа-бааччы күүстээх куолаһа, хойуу хааннаах кытархай сэбэрэтэ толуу нуучча уолун санатар.

Маарыйа эмээхсин симиин күөччэҕин сии олороннор, ботуоҥкаларын быатын, курдарын, тимэхтэрин, аара суолга сурунар кумааҕыларын, харандаастарын, сахалыыбыһахтарын уонна да итинник наадалаах маллара баалларын-суохтарын бэрэбиэркэлэнэн көрбүттэрэ.

Хайаларыгар эмэ итэҕэс буоллаҕына да атаарааччыттан-хаалааччыттан бэрт судургутук, дьиэ кэргэн кэриэтэ, көрдөөн ылаллара,,, хам астараллара”. Ол иһин дьахталлар саптаах инньэлэрин уолуктарыгар анньан, сүүтүктэрин сөмүйэлэригэр кэтэн, — бэлэм сылдьыбыттара. Сайылык кыра оҕолоро кыһын үөрэммит тэтэрээттэрин тобоҕуттан хайыта тыытан лиис кумааҕы, химическэй харандаас тарҕаталлара. Бөҕө курдарын атастаһаллара. Баатара ханнык да үрэҕин баһыгар олохтоох уолаттары бэйэлэрин убайдарын курдук саныыллара.

Сорох, сыылба киһи, суолу быһа итэҕэһэ ситтэрбэт куолута. Ыраах айаҥҥа турарга үөрүйэҕэ суох уолаттар, сорохторо, аттарын иҥэһэтин үктээн иһэн, үтүлүктэрин быатын тиктэрэ дьахталларга сырсан ныкырыһаллар…

Хотугу „Ырыал” сайылыктан барааччылар эмиэ тэлиэгэлээх, ыҥыыр аттаах, ырыанан иһэллэр:

Тур, төрөөбүт Ийэ сирбит,

Тур, хааннаах кыргыска,

Фашист хараҥа күүһүгэр

Хардары утарса.

Барыаҕыҥ күүһү түмэммит,

Сүрэҕи күүрдэммит.

Күндү Ийэ сир туһугар,

Дьол, көҥүл туһугар.

Абарбыт-сатарбыт күүспүт

Долгуннуу долгуйдун,

Народ өстөөхтүүн утарса

Ытык сэрии турда.

— диэн Анатолий Борисович учуутал гармошкаҕа оонньуу-оонньуу, нууччалыыттан бэйэтэ тылбаастаабыт ырыатын, ыллаан кылыһытар. Ырыа–Анатолий Борисович саамай таптыыр идэтэ, олоҕун аргыһа. Кини бэйэтин үөрэтэлээбит оҕолорун кытта, эмиэ Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллан иһэр. Кини дириҥ ис хоһоонноох ырыата бүгүн, манна ордук кэрэтик иһилиннэ.

Кеша Корякин, Петя Варламов уонна Степан Таастыйын аргыстаһар буолбуттарыттан Сүөдэр ордук сэргэхсийдэ. Кини сулбу хааман тиийэн учууталы кытта дорооболосто уонна дьиэҕэ сиэтэн киллэрэн, утах бэрдэрдэ.

Аттарын кэннилэригэр наар тутан, сайылык олбуорун аннынааҕы сыыры түһэн, 30-ча барааччы суолга киирэн турдулар. Кинилэри оҕолорун көтөхпүт саҥастара, убайдара „барсыһыахтарын, маннык атаарыллыахтарын” улаханнык көҕүйбүт оскуола оҕолоро арыаллаан, батыһан киирдилэр.

Субуһан турааччылары кытта хаалааччылар иккис субурҕалара илии тутуһан, уураһан бырастыылаһыылара саҕаланар. Истиҥ таптал, дириҥ долгуйуу чувствалара сүрэхтэри биир тэҥник долгутар. Одоҥ-додоҥ тыллардаах, элбэҕи, туох эрэ наадалаах үчүгэйи этиэҕи баҕарбыт санаа харгыһа манна буолан ааһар…

…Сүөдэр бэйэтин ийэтигэр нөрүйэн биэрэн сүүһүттэн сыллатар. Кытаанах чэрдээх, улахан, кэтит ытыстарын холбуу тутан, ийэтин илиитин иккиһин, үсүһүн илибирэтэр уонна ол ахсын ийэтигэр нөрүйэн биэрэн иһэр.

Эмээхсин, оҕото сиппитин-сиппэтэҕин билгэлээн көрөрдүү, кинини киэптээх санныттан кууспаҕалаан ылар.

Бэйэтин өһөс соҕустук көрбүт харахтарынан киниэхэ ордук чугас маарыннааччы, балтын Сүөдэр хам кууһан уураан баран, баттаҕыттан ньылҕаарыччы имэрийэн кэбистэ. Кыыс билигин эрэ, бырастыылаһан бүтэн баран, Майаҕа диэри атаарсар көҥүлү ылан, тэрбэлдьийэ түстэ. Сон ыла дьиэҕэ ыстанна.

Сүөдэри кытта эгил-тэгил улааппыт колхоз кыргыттара бырастыылаһар уочараттара кэллэ… Хайалара да ууруурга даҕаны, ууратарга да бэлэм этилэр… Ол гынан баран… икки өттүттэн килбигийии, кэмчиэрийии… хайдах эрэ табыллыбат…

Бары бырастыылаһан бүттүлэр. Аттары миинитэлээн бардылар. Майаҕа диэри атаарсааччылар тэлиэгэлээх аттарга олордулар.

— Чэ, Сүөдэр, барыаҕыҥ. Үчүгэй аттаах киһи бастаа. Эн соноҕоһуҥ „Дибдир” кэнники буоллаҕына сүгүн да айанныыра суох. Ат самыытын хадьырыйа иһээччи, — диэтэ Захар Петров, колхоз председателэ.

— Ээ, чэ, ким эмэ, атын киһи бастаатын, — диир Сүөдэр.

Ол икки ардыгар киэпкэтин илиитигэр бобо тутан, өкөччү олорон, ,, майаардаабыт” Кеша Корякин суол кытыытынан бөтөрөҥнөтөн кэлэр:

— Мин, мин бастыыбын. Ырыа таһаарыам…ханныгы ыллыыбыт? — дии дии, кини ырыанньыгын ылаары уолугун хастар.

— Оо, доҕоттоор! Мин табыллыбатахпын… Сөтүөлээбит сирбэр ырыанньыгым хаалбыт… туох ааттаах докумуонум барыта, онно үөккэ кыбыппытым… Туйсиэ!..

— Оо, ол иһин, кэм, Кеша! Чэ, бар, ыстаннар!

Көрдөөх күлсүү буолар. Кеша Корякин сайылык толоонун устун, илин элгээн диэки тэптэрэр.

— Чэ, Кеша кэлиэр диэри, аргыый сыҕарыйа туруоҕуҥ.

Аттар бугуһуйбут курдук, айаннаары өрүтэ хантарыҥнастылар.

Икки өттүттэн өссө бырастыылаһан далбаатастылар, соҕуруу үрүйэ төрдүгэр тиийэллэригэр, Кеша ситэн мэҥитэн кэллэ. Ата хайы сах көлөһүннэммит.

— Аһары сырал. Аргыый барыаҕыҥ. Ол кэриэтин сөрүүн түстэҕинэ, — диэтэ Захар Петров, дьаһайа үөрэммит киһи быһыытынан. Онтон Кеша диэки эргиллэн: — Аармыйаҕа барарга бэлэмнэммитин ыйтан орто уонна онтукан түмүгэ ити дии… көнньүөсүнэ…

— Көнньүөсүнэ… Хата, ырыата ыллыаҕыҥ, — диэтэ Кеша.

— Чэйиҥ!—диэн, элбэх куолас эппиэттээтэ.

— Кеша, таһаар! — диэтэ Сүөдэр.

Кеша чаҕаархай, хатан куолаһа сыыйылларын кытта, элбэх киэҥ-холку куолас хабан ылла.

Киэҥ толоон, хайа устун

Турда аттаах сэрии…

Күөх ойуур үрдүнэн көй дорҕоон сатараата. Хампа күөхтээх халыҥ тайҕа быыһыттан, күүстээх сүүрүк күрүлээн иһэрин курдук, чэбдик, чэгиэн ырыа, төхтүрүйэн ыла-ыла, ньириһийэн иһилиннэ.

Хаалааччылар бүтэй үрдүгэр тахса-тахса далбаатаһаллар. Сүөдэрдээх күөх ойуур тоҕойугар киирээри туран, үҥкүрүйэн күөлэһийэн улааппыт сайылыктарын, өссө биирдэ бырастыылаһан, эргиллэн көрдүлэр. Кеша Корякин чаҕаархай куолаһа сыыйылларын кытта, Петя Варламов модороон куолаһа төлө ыстанна, онтон эмиэ бүтүн биир кэлим ырыаны ньиргиттилэр:

Уол арҕаа барар буолбута,

Кыыс эмиэ атын сиргэ,

Бараллара комсомоллар

Гражданскай сэриигэ…

Бэрт аҕыйах киһи мэҥэһиктээх уонна бары биирдии ыҥыыр аттаахтар. Түөрт тэлиэгэлээх акка армияҕа ыҥырыллыбыттар эбии өйүөлэрэ, саппаас таҥастара итиэннэ Майаҕа диэри атаарсааччы кыргыттар, көлө төннөрөөччү оҕонньоттор.

Хаамтарыынан хотоҥнотон иһэн, оҕо эрдэхтэриттэн ааттаах ырыаһыттар, Кеша Корякин, Петя Варламов, „Ырыал” сайылык ыччата Степан Таастыйын саҥаттан саҥа ырыаны, таһааран иһэллэр. Кинилэри учуутал Анатолий Борисович байаанынан доҕуһуоллаан биэрэр.

Ыллаабыт куплеттарын тэлиэгэлээх акка иһээччи кыргыттар, куоттара-куоттара, кэнниттэн ситэн түһэрсэллэр.

—Туохтан да ордук саныыбын,

Мин тапталлаах сэгэриэм,

Түргэн кыайыы кынаттанан

Төннөн дьиэҕэр кэллэргиэн!

— диэн кыргыттар соруйан иһитиннэрэ сатаан ыллаабыттара баран иһээччилэр сүрэхтэрин ордук долгуппута. Уолаттар ыҥыыр ат үрдүттэн кыргыттары эргиллэн көрбүттэрэ уонна суон модороон куолаһынан дьүөрэлээн:

— Уо, доҕоруом, умнумаар, эн

Суруккун мин көһүтүөм

— диэн хардары ньиргиппиттэрэ. Онуоха Сүөдэр балтын кытта хоннохтоһон иһээччи, начаалынай оскуола учууталынсата, Сүөдэр диэки эҕэлээхтик көрөн кэбиһэ-кэбиһэ:

Ол ханна суруйуомуй?

Тиийэр сиргин билбэппин

— диэн, бары тыллара иһиллэр гына ыллаабыта.

Ити кыыс чуолкай тылларын истибит уолаттар, соруйан, Сүөдэри хаадьылааннар:

Ханнатын иһин, син биир,

Сурукта бука ыытаар

— диэн ыллааһын кэлбитигэр, ах баран хаалбыттара, онон Сүөдэр соҕотоҕун ити тыллары ыллаабыта.

Уолаттар кинини „түбэһиннэрбиттэрин” Сүөдэр ыллаан бүтэн эрэ баран өйдөөбүтэ. Дьиибэлээх Петя Варламов ыгыста-ыгыста күлбүтэ. Кеша Корякин, икки чанчыгынан „диэли-даалы” көрө-көрө, Сүөдэри күлүү гына, кыһыта испитэ.

Оттон Захар Петров анаан Сүөдэри хаадьылаары, уонча саһаан кэнники иһэн, атын ситтэрэн, айаннатан таллахаччытан кэлбитэ уонна:

— Сүөдэр, маладьыастык хардардыҥ! Кыһаннаххына, ырыаһыт кыайар эбиккин ээ! — диэбитэ.

„Туустаах тумустаахтар” Сүөдэри элэктээн барбыттара. Ол эрээри бу ырыа тыллара хайа да киһи сүрэҕин баҕатын этэр буолан, уһуннук хаадьылаабатахтара. Итинник көрүнэн-нарынан айаннаан, күнү-дьылы билбэккэ испиттэрэ.

Сотору, Мэлдьэхси—Баатара арахсар быыһа буолбут Саадахтаах—диэн үрэх аартыгар кэлбиттэрэ.

Манна, аартык аал дууп мастарынан аатырбыт, аарыма бэстэр, сиргэ тиийэ намылыспыт чаллах хатыҥнар, лиҥкир тииттэр бааллар.

Бу, былыргы үгэс быһыытынан, бэлэх биэрэр сирдэрэ. Сиэллээх ситиилэр, кураанах бытыылка, испиискэ хаата, ыарҕа кымньыы, лиис кумааҕы эҥин — толору.

Ат төнүннэрээччи оҕонньоттортон биирдэстэрэ:

— Аттары уоскутуоҕуҥ, тохтуу түһүөҕүҥ. Оҕолоор, бэлэхтэ биэриҥ. Дьоллоохтук эргийиэххит, аан дойдугут иччититтэн көрдөһүҥ, — диэбитэ уонна атыттан сүүмэх сиэли быһан ылан бэйэтэ биир бэс диэки бакаалаабыта.

Оҕолор кистээн мичээрдэспиттэрэ. Сорохтор кырдьаҕас киһи этиитин утарсыахтарын эрэ баҕарбаккалар, сөбүлэммит курдук буолбуттара. Оттон Кеша Корякин, хайа күн бастаабатаҕа баарай, бу да сырыыга атын ким хайа иннинэ тохтотон, биир хахыйаҕы симээн-ситэрэн барбыта. Биричиинэй быһаҕынан „Кешкор”диэн аатын ойо быһан суруйбута уонна:

— Ок-сии! Өйдөөбөккөбүн баара… манна арыгы иһэн барбыт киһи! — диэн чыпчырыммахтаабыта.

Тохтоон олорон үгүстэр табахтаатылар. Сүөдэр уонна Анатолий Борисович учуутал, кэпсэтэ-кэпсэтэ, бэлэх биэрэр, арыгы иһэр туһунан кыһалҕатыйбакка уҥуохтаах отон угун үрдүгэр, өттүгэс ии түһэн сыттылар.

Кеша Корякин „бэлэхтэ биэриҥ” — диэн, кинилэри кэлэн „хаайбытыгар” Сүөдэр үгэргии, элэктии былаан:

— Мин да табах тарпыт буруобуттан тиийэ хааллардым. Тоҕой томтор ахсын сээкэйбин ыһан истэхпинэ, Германия кыраныыссатыгар тиийэрбэр хайа бүттэлээҕим орпот да ини, — диэбитэ.

Анатолий Борисович, күлэ-күлэ, гармошкатынан нууччалыы, боевой марштар мелодияларын оонньуу олорбута.

Кыра тохтобул кэнниттэн, аартыгы бытааннык өрө дабайан тахсыбыттара. Аартык үрдүгэр тахсаат, кэнники аттаахтар эмиэ тохтуурга хаһыытаабыттара:

— Сүөдээр! Анатолий Борисович! Тохтооҥ эрэ. Тэлиэгэбит кэлгиэһинэ сахсайда. Чиҥэттэхпитинэ сөп буолсу. Куһаҕан дороххой өтүүнэн кэлгиммиппит, таһаҕаспыт суулла сылдьар — дэһиспиттэрэ, сорохтор утуйар таҥастары, вещевой мөһөөктөрү, сэргэстэһэ хааман иһэн илиилэринэн, өйүүллэрэ.

—Туйсиэ! — диэн Сүөдэр улаханнык соһуйбута уонна атын эргилиннэри тардан, муосаһыт оҕонньорго төттөрү сиэллэрэн дьэндэлитэн тиийбитэ. — Оҕонньоор, быһаас, айантан киирбит дьонтон икки өтүүнү, үс көнтөстөөх бас быатын тутан баран, умнан кэбиһэн, колхозка туттарбатахпын. Мин кыһыҥҥы өтөҕүм ампаарыгар. хоппо түгэҕэр хаалбыттар. Ону мин кэргэттэрбиттэн, ампаары астаран, ыллыннар. Бука диэн өйдөөн этээр эрэ. Ити өйдөөтүм.

— Аата бу киһи өйдөөбүт сирэ атынын, оҕус үрдүгэр оһуор аспыт диэбиккэ дылы — диэн, Кеша Корякин чабыгыр гыннарбыта. — Хата хайдах манна кэлэн өйдөөтүҥ?

— Ити эһиги ,, дороххой өтүү” дэһиспиккититтэн — диэбитэ Сүөдэр уонна атыттан түһэн, холумун дьиримин тардыалаамахтаан көрбүтэ. — Хайа, Кеша, аккыттан тоҕо түспэккэ олороҕун? Ханнык эмиэ хахыйахха ааккын суруйбаккын, бэлэх биэрбэккин дуо?

— Ыарҕа төрдүн аайы ыт „туохтуурун” кэриэтэ буолламый, — диэн Кеша толоостук өһүргэммитэ.

— Э-һээ! Оннук эбит дуо! — Сүөдэр күлбүтэ.

Ааттаах хаадьыһыт, суустаах тыл „маастара” Петя Варламов, ыҥыырын сирэйиттэн, остуол курдук, икки илиитинэн тайанан баран, араатардаан айдаара-артыыстыы иһэр. Ити аата кини колхоз председателэ Захар Петров уопсай мунньахха араатардыырын үтүктэр, субу-субу көнньүөсүнэ диэмэхтиир. Биир-икки тыл кэнниттэн „көнньүөсүнэ” — диэн даҕаамыр тылы Захар үгүстүк туттааччы. Кини билигин бэйэтэ да сонньуйар.

Петя атыттан, эмиэ түһэн, аны уоһун мүччүҥнэтэ-мүччүҥнэтэ, араатардаан, „боллурҕаан” турда. Ити аата кини совет председателэ Мучин буолар. Дьэ сордоох уол… үкчү түһэртиир.

Онтон Кешаны үтүктэн артистаан киирэн барда: маҥнай кыргыттар диэки, үтүгэмсийбиттии, кылах гына көрүтэлээтэ, мылаарыҥнаамахтаата. Онтон дьоһуннаахтык чанчыктарын таҥнары имэриммэхтээтэ, тииһин быыһынан сыыйан саҥарыах курдук буолан иһэн, дьалаана суох, күлэн эҕилэстээтэ. Ол икки ардыгар кыыһыран кыдьыһыйбахтаан барда. Онтукатын эмиэ кэбэҕэстик аһаран, үрүт үөһэ күлэ-күлэ, били мөхпүт-кыыһырбыт киһитин: „Сэгээр-доҕоор!” — диэмэхтээтэ. Күлсүү, көр бөҕө буолла.

— Петя, эн куһаҕан артыыскын. Бэлиэ эрэ дьону сатаан үтүктэҕин, бу Сүөдэри биирдэ эмэ тоҕо үтүктүбэккин? — диэтэ Кеша бэйэтинэн.

Онуоха Петя, „кырдьык да, тугу эмэ оҥорбут киһи” диэбиттии, Сүөдэр диэки хайыста уонна:

— Ээс, ити суорун киһи. Хайа да өттүттэн дьиэк буолан… Хайа уонна хоолдьукпун да харыстыыбын, күүһэ бэрт! — диэтэ.

Эмиэ күлүстүлэр. Туран хомуллан, айаннааһын буолла.

Суолу батыһа кырбый обургу кыырай халлааҥҥа кылыбырайда. Сыл ахсын кини маннааҕы хайаларга уйаланан ууһуур. Эргийэ сылдьар элиэҕэтиийэн, иһин хайа тэбээри куттаан, умса-төннө кулахачытар…

Сүөдэрдээх оҕо эрдэхтэринэ бэйэлэрин кытта мохсоҕолу охсуһуннара оонньууллара. Алтан солууру бүрүнэн кини уйатыгар кэлэллэрэ.

Тыастаахтык супту сурулаан түһэрин, онуоха маһынан талбаатаннахтарына эмискэ өрө кыырайан тахсарын, сырыыта сылбырҕатын сөҕөллөрө.

Кэнники, оҕолор киниэхэ кутуйах, моҕотой өлөрөн, кэһиилээх кэлэр идэлэммиттэрэ.

Үөһээ быраҕыллыбыт моҕотойу, кутуйаҕы мохсоҕол обургу сиргэ түһэрбэккэ, салгынтан хабан ыларга үөрэммитэ. Кини оҕолору кытта „кэргэнниһэн” кэһии аҕалалларын күүтэр буолбута.

— Өстөөҕү үчүгэйдик үлтүрүтүстэхпитинэ хотойго-мохсоҕолго холонуохпут ээ… Үчүгэй да буолсу! — диэбитэ Кеша Корякин, кырбыйы кыҥастаһарыгар буолан, ыҥыырыттан суулла сыһа-сыһа.

— Кырдьык, үчүгэй! — диэбитэ Сүөдэр Попов, II Баатара нэһилиэгинээҕи „Октябрь” колхоз хонуутун биригээдэтин биригэдьиирэ.

Ити тылы кини 1942 сыллааҕы бэс ыйын 23 күнүгэр, Саадахтаах үрэҕин халыҥ сиһигэр айаннаан иһэн эппитэ…

«Хотугу сулус», №3, 1948 сыл

УлуусМедиа