«Зимвинка үрэҕэ»

Сэмэн Тулааһынап

(Геолог ахтыылара)

I

Ааспыт саас биһиги геологическай экспедициябыт “Лункубуй” диэн таас үрэҕи өрө тахсан, киниэхэ түһэр, кинитээҕэр эрэ кыра үрэх төрдүгэр тиийэн база тэринэн үлэлии тохтообута. Ол үрэхпит аата картаҕа ыйыллыбатах эбит.

Дойду сиринэн айаннаан иһэммит, колхозтаахтартан, булчуттартан ыйытанкөрдөхпүтүнэ — “Хас тымыр курдук кыракый үрэх аатын хантан билиэхпитий! Экспедиция дьоно, хата, эһиги бэйэҕит билиэххитин сөп этэ. Эбэҥкилэр билэллэрэ буолуо… Көрүстэххитинэ кинилэртэн сураһыҥ. Кинилэр, бу үрэх аатынааҕар буолуох, киниэхэ хас тайах, эһэ баарын кытары билэр дьон”, — диэн эппиэттииллэрэ.

Манна кэлбиппит кэннэ икки-үс хонон баран булчут эбэҥки сылдьан чэйдээн ааспыта.

Биһиги начаалынньыкпыт киниттэн үрэх аатын эмиэ ыйыппыта.

—Бу үрэх аатын билбэппин, мантан ыраах биэс дьааҥы нөҥүө олоробут. Үс үрэҕи муҥурдаан баран тордохпор тиийэбин. Улахан үрэҕи — “Лункубуйу” эрэ билэбин. Сахалартан чугас, кинилэр билэллэрэ буолуо, — диэн ыалдьыппыт эмиэ атыннык сүбэлээтэ.

Онон биһиги үлэлии кэлбит үрэхпит аата биллибэтэҕэ.

Хоту дойдуга киһи атаҕа аҕыйахтык үктэммит сирэ үгүс. Үрэхпитин шифровканан эрэ ааттыырбыт. Оттон үрэх биһиги ааппытын кытта сибээстээх буоларын, биһиги биирдэспит аатынан дьиҥнээх ааты үйэ-саас тухары ыларын букатын түһээн да көрбөт этибит. Ол гынан баран, букатын күүтүллүбэтэх өттүттэн, бу үрэҕи “Зимвинка үрэҕэ” диэн ааттыырга тиийбиппит. Ол манныктан буолбута…

II

Геолог Анатолий Зимвинка суулла турар таас хайа сирэйигэр быган тахсыбыт породаны чинчийэ сылдьан тааска баттатан, ыараханнык бааһырбыта. Тыына эрэ сыккырыыр буолбут киһини булан аҕалбыппыт. Куораттан санитарнай самолету ыҥырыллыбыта. Онон биһиги уонча буолан тыа быыһыгар быыкаайык аэродром сыыһын оҥорон кэлэн, имик-самык умайа сытар отуу уотун таһыгар мустан, саҥатаиҥэтэ суох, санааҕа баттатан турбуппут.

—Киһибит улаханнык бэргээтэ… Бука барыгыт баран көрсүөххүт үһү… Доҕотторум куһаҕан да буолар күммэр мин аттыбар баар буолаллара миэхэ чэпчэки буолуо… Онон ыҥыртаа диэтэ диэн — кубарыйан хаалбыт дьүһүннээх Таня кэлэн, бөлүөхсэн турар дьоҥҥо, ытамньыйа-ытамньыйа, эттэ.

Биһиги тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буолан, Зимвинканы ыарыылыыр балааккаларын киирэн, урут кэлэн мустубут дьону кытта олорон кэбистибит. Хайабыт даҕаны урут тыл таһааран, тугу да саҥарбат. Ким эрэ хараҕын уутун кистии-саба сотунна уонна, санаатын чэпчэтээри табах уматынна. Анатолий тааска баттатан туох да бүттэтэ суох буола кумаланан хаалбыт уҥа илиитэ, ынырыктык испит түөһэ, көхсө, көрүөхтэн сүрдээх этилэр. Уҥа чэчэгэйиттэн хааҥҥа да, ууга да маарыннаспат, ханнык эрэ симэһин тахсара. Кини тыын ыла-ыла баар-суох күүһүнэн саҥаран барбыта:

—Доҕотторуом! Миигин куһаҕан буолар өттө кыайда быһыылаах. Эһиэхэ төннөр күүһү мин кыайан булбатым, онон бука-барыгыт бырастыыларыҥ!.. —Ити кэнниттэн ыарыһах өйүн сүтэрэн, нукаай буолан сытта.

“Өлөр өлүү, сатаатар кэриэс этэр күүһү биэрбэккэ илдьэ барар бэйэтэ буоллаҕа”, диэн мин саныы олорбутум. Сотору соҕус буолан баран киһибит өйдөнөн, хараҕын көрөн кэллэ. Уу көрдөөтө. Таня куруускаҕа сойон турар ууну ылан хоһугар тиэрпитин, үчүгэй баҕайытык иһэн кэбистэ.

—Хайа, бары баар эбиккит дуу?

—Бары баарбыт. Эйигин хаалларан ханна барыахпытый? Хата, тулуй! Сотору самолет кэлиэҕэ управление самолет ыыппыт, аара тыалтан мэһэйдэтэн чугастааҕы аэродромҥа түһэн олорор. Оҕолор манна кини кэлэн түһэр сирин оҥорон бүтэрдилэр. — Начаалынньык ыарыһах санаатын бөҕөргөтөөрү холкутук, долгуйбакка туран эттэ.

Ыарыһах эмиэ өйүн сүтэрэн барда. Туох да сибээһэ суох тыллары уоһун иһигэр саҥарар. Ыарыылаан, кэтээн олорор дьон кулгаахтарын даҕайан ону иһиллииллэр. Аттыбытыгар турар балааккаҕа полевой рацияҕа, морзанан ыҥырар сигналлар, үөр чыычаах саҥатын курдук, чыбыгыраспыттарынан истэн, радист аргыый аҕай тахсан, аппарат иннигэр олорунан кэбистэ.

Балай эмэ олорбохтоон баран, кыра лиис кумааҕыны сулбу тардан ылан, түргэн-түргэнник суруйан барда. Кини кэпсэтэн бүтээт, били кумааҕытын аҕалан начаалынньыкка туттаран кэбистэ. Бэрт аҕыйах, кэмчи тыллар суруллубут этилэр. Ол гынан баран кинилэргэ туох диэн хардарар тыл көстөрө кытаанах буолбута. Начаалынньык кытаран хаалан баран, үөһэ тыына-тыына:

—Ыарыһах туругун ыйыппыттар!.. Туох диибит? —диэн баран мустан олорор дьону тула көрөн кэбистэ.

Биһиги эмиэ бэйэ-бэйэбитин көрсөн кэбистибит.

—Кэбиһиҥ! Бу курдук санааҕа баттатар куһаҕан, эһиги эр дьоҥҥут буолбат дуо? Хайата да буоллар көстөн турар кырдьыгынан биллэриэххэ! Ыарыһах туруга куһаҕан, өйө суох сытар диэххэ, — диэтэ Василий диэн рабочай.

Начаалынньык сөбүлэһэн, тобугун үрдүгэр телеграмма суруйа охсон радиска биэрдэ.

Радист киһини үөрдүбэт, хомолтолоох сураҕы үрдүк хайалар, үгүс үрэхтэр, халыҥ систэр нөҥүө управленияҕа, Зимвинка кэргэттэригэр, күндү табаарыстарыгар биллэрэ олордо.

Киһибит тыынара ордук ыараан барда. Таня, куораттан радианан бэриллибит врачебнай консультация быһыытынан, Анатолийга күүс киллэрэр эми иһэртэ. Онтон туһаммыт курдук буолан, киһи тыынара холкуйан, хараҕын көрөн кэллэ.

—Мин суруйар киниискэм уонна саҥа ылбыт пробам суумкабар буолуохтаахтар. Ону начаалынньыкка ылан биэр! — кини адьас өлүөр киһи курдук, Таняны соруйда. Таня ыарыһах баһыгар ыйаанан турар полевой суумкаттан суруйар киниискэни, пробаҕа ылыллыбыт, кумааҕыга сууламмыт кыра таастары ылан начаалынньыкка туттаран кэбистэ.

Ыарыһах күүс киллэрэ-киллэрэ, салгыы саҥаран барда.

—Бука диэн кыһаныҥ! Көрдөөҥ! Бу үрэххэ биһиги көрдүүр сирбит баайа баар быһыылаах. Тааска баттатыам иннинэ, үчүгэй соҕус бэлиэлэри булбутум. Кинилэр ханна бааллара ити киниискэҕэ сурулла сылдьар. Онон олоххо тиһэх көмөм ити эрэ буоларыгар тиийэр. Геолог тыаҕа, саллаат кыргыһыы хонуутугар көмүллэр аналлара да баар буолааччы… Манна, бу үрэх биэрэгин үрдүгэр улахан таастарда уураарыҥ. Тыаҕа көмүллэрим миэхэ үчүгэй… Киһи буолан ааһан эрэр олоҕум усталаах-туоратыгар мэлдьи тыаҕа, хайаларга таптаан туран сылдьыбытым, сир кистэлэҥ баайын көрдөөбүтүм. Ийэ дойдубар туһам ол этэ. Сатаатар, күн тахсыытыгар тиийэрим буоллар… Ылыҥ балаакканы аһа түһүҥ эрэ, айылҕа барахсаны көрүөхпун.

Балаакка үрэх диэки, күн көрөн тахсар өттүн арыйа тардан биэрбиттэрэ. Хотугу сир сайыҥҥы сырдык түүнэ этэ. Бириэмэ сарсыарда биир чаас буолан эрэрэ. Үөһээ уста сылдьар быстах былыттар, биһигини өҥөйөн турар сүҥкэн үрдүк хайалар адаардаах арҕастарын кыайан чиэрэстээбэккэ иҥнэн, окко-маска умньаммыт куба ньуолах түүтүн курдук, ыйаанан тураллара. Хайаттан саккыраан түһэр үрэх сүүрүгэ, ууллубутунан сибиниэс өҥүн курдук, устан күлүмүрдүүрэ. Балаакка таһыгар бу сир “бастайааннай олохтооҕо” —кедровка чыычаах ыллаан чыбыгырыыра. Тыа, хайа түүҥҥү ыраас салгына киһи этин-хаанын сайа охсон киирэрэ…

Ыарыһах хараҕын киэҥник аһан, уһулута ойон тахсыбыт хайалар төбөлөрүн, үрэх күлүмүрдэс сүүрүгүн, хайы-үйэ үөһээ, былыкка тыкпыт күн бастакы сардаҥатын, уйаара-кэйээрэ биллибэт күөх унаар халлааны таттарыылаахтык болҕойон одуулуу сытта. Оттон биһиги буоллаҕына “киһибит, баҕар, холкуйуоҕа, самолет кэлэ охсон, түргэнник куоракка тиийдэр, тыыннаах хаалыа этэ”, диэн үчүгэй өттүн талан саныы олордубут.

—Чэ, оҕолор, барыҥ, сынньаныҥ! Хайдах-туох буолар, — диэтэ начаалынньык.

Санаарҕаабыт дьон тарҕаһан, биирдии-иккилии буола-буола, олорор балааккаларбыт диэки бардыбыт.

***

Мин иһирдьэ киирбэккэ, балаакка кэннигэр тиийэн, өлгөмнүк үүммүт, бэриинэ курдук сымнаҕас, лабыкчаҕа умса түһэн сыттым. “Сибилигин кини өлүө… Ити айылаах кэбилэммит киһи аны кэлэн үтүөрүө дуо… Куруппа курдук үлтү барбыт уҥуохтарын туох самсыай…” итинник санаалар хомолто, аһыы-аба муспут хараҕын уутун ыган таһаардылар… Онтон сүгэһэр буолан саба баттаабыт санаам арыый дьайҕаран, чэпчииргэ дылы гынна. Ойон туран, улахан таас үрдүгэр олорон эрэн, табах тартым. Табахпын тардан баран геолог Анатолий Зимвинка олорбут олоҕун туһунан баһыттан-атаҕар диэри ырытан саныы олордум. Кини соҕуруу дойдуттан манна, Саха сиригэр кээлтэ уон түөрт сыл буолла. Халлааҥҥа харбаспыт очумаас таас хайалар үрдүлэринэн, араас өрүстэр, үрэхтэр, үрүйэлэр биэрэктэринэн, кытылларынан, халыҥ тайҕа тыалар маардаах, бадарааннаах нуутараларынан сылдьан күндү минераллары, металлары, көрдүүрэ.

Ким эмэ кини уон түөрт сыллаах геологическай үлэтин кэпсээ диэн көрдөһөрө эбитэ буоллар, мин бэрт улаханнык үөрүөм этэ. Ол гынан баран, уопсайынан, геолог, олоҕо биир ис хоһоонноох, күнтэн күн аайы соччо уларыйыыта суох салҕанан бара турар, бэрт судургу олох диэххэ сөп. Холобура, геолог биир күннээх олоҕун субу курдук хабааннаан кэпсиэххэ сөп.

Лааҕыр ортотугар үөрэ-көтө умайа сытар уот таһыгар мустан, үгүс дьон, кэпсэтэ-кэпсэтэ, күлсэн ньиргиһэллэр. Ити аата кинилэр киэһээҥи иллэҥ чаастарын атаараллар. Онно, үксүгэр, араас хайалар, үрэхтэр тустарынан, кыыллар, көтөрдөр тустарынан кэпсэтии буолар.

Ардыгар, кэпсэтии кэҥиир, ырааҕынан эҥсэн эргийэр, олох ааспыт күндү күннэрин тилиннэрэр, кэлэр инники кэскилин ойуулуур. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэр… Хара харахтаах доҕоруҥ солко долгун суһуоҕа… Бэйэҕин кытта тэҥҥэ үүнэн иһиспит, эдэр олох күргүөмнээх күүһэ, Ийэ дойду далааһыннаах хардыыта… Улууканнаах сэрии сыллара, Сталинградтааҕы түүннэр… Берлиннээҕи сарсыардалар. Сарсыҥҥы күннэр тустарынан кэскиллээх санаалар.

Итинник сэһэннэр, кэпсээннэр салҕанан бара тураллар, кинилэр бараммат уһуннар, киһи истиэн курдук кэрэлэр.

Ким эрэ оргуйбут, буспут аһы таһааран, иһиттэргэ куттаҕына, хотордоҕуна уоту тула олорон, минньигэстик аһаан бараҕын…

Онтон бүгүн тааска тэлэ үктээбит саппыкыгын, эҥэрэ хайа тардыллыбыт бинсээккин, доҕотторгор көмөлөһүннэрэ-көмөлөһүннэрэ, абырахтыыгын. Хардарыта баттах кырыйсаҕын. Таҥас суунаҕын… Дьэ ити кэнниттэн, ыкса киэһэ, сарсыҥҥы үлэ туһунан кылгастык быһаарсан баран, утуйар балааккаҕар киирэҕин… Ону-маны: үөрүүлээҕи, кэрэни эбэтэр ынырыгы-кутталлааҕы түһүү-түһүү, утуйа сытаҕын. Күн үөһэ ойон, сырдык, сылаас уотунан угуттуур. Оччоҕо эйигин сир ийэ, күөх халлаан эбэтэр күн бэйэтинэн кууһан биэбэйдиир курдук буолар. Ол курдук утуйа сытан хараххын аһа биэрэҕин. Үөһээ көтөн эрэр туманы, мөһүүрэлии кылбачыйар сир сиигин уонна от-мас кылгаан иһэр күлүгүн, күөх халлаантан мичилийэр күнү көрөҕүн.

Ыстанан туран, таҥаскын таҥнаат, аһыы охсон, түргэнник хомунан, үлэлии бараҕын. Көхсүгэр сүгэһэрдээх, суруйар киниискэлээх, арааһынай прибордардаах уонна хаһан да илииттэн арахпатах геологическай өтүйэ тутуурдаах, эмиэ да саалаах сылдьаҕын.

Таас үрэхтэри туораталыыгын. Суулла турар таастартан тардыһа-тардыһа, былыт иҥнэн турар үрдүк хайатын дабайаҕын. Төттөү түһэ-түһэ, биирдии уллуҥах устатын сыҕарыйан, кини килэркэй төбөтүгэр тиийэн, киһи ырааҕы тугу да көрбөт, үүт курдук, тунаархай былытын иһигэр олорон, хайа үрдүгүн, салгын баттааһынын, магнит тардыһыытын кэмниигин. Бу олорон, бу хайа хайдах үөскээбитин, киниэхэ ханнык боруодалар хайдах дьаарыстанан сыталларын, боруодалар таһырдьа хайдах быган тахсыбыттарын, кинилэр ханнык састааптаахтарын, элеменнээхтэрин, быһатын эттэххэ, бу хайа хайдах үөскээбит остуоруйатын, билигин аҕай бэчээттэнэн тахсыбыт кинигэни ааҕар курдук, ааҕаҕын. Онтон тугу быһааран билбиккин киниискэҕэр суруйан бараҕын.

Бу үлүгүрдээх үрдүк очуос төбөтүгэр ыттыбыт наадаҕын толорон, үөрүүгүттэн табах тарда-тарда, тула өттүгүн көрөҕүн. Илиигин ууннаххына илииҥ тиийиэххэ айылаах буолан, уонунан километр ыраах турар хайалар өргөстөрө адаарыһаллар. Аллараа көрдөххө, түгэҕэ биллибэт дириҥ куйаар, боруҥуйдуҥу хара өҥнөнөн, иһийэн сытар.

Бэрт сэрэҕинэн аллараа төннөн түһэн бараҕын. Сиргин ортолоон баран, субу аҕай сууллаары турар улахан тааска кэлэн кэтиллэ түһүөҥ. Оччоҕо кинини хайаан да тумнарга тиийэҕин. Аллараа киирэн, үчүгэй эрэллээх сири булан, үөһэ өрө хантайан көрөҕүн. Онуоха этиҥ сааһа аһыллан бүтүннүү “дьыр” гына түһүөҕэ — оччоҕо кутталы аастым дии саныыгын, холкутуйаҕын…

Сүүрүгүрэн өрө барылыы сытар таас үрэх тымныы уутуттан бэргэһэҕинэн баһан ылан уймахтыыгын. Онтон кыратык сынньана түһээт, эмиэ суолгун салҕаан, халтыр-мултур үктэнэн иһэҕин. Сотору буола-буола, хайаттан быган тахсыбыт арааһынай боруодалартан киһи сутуругун саҕа тааһы өтүйэҕинэн ойо охсон ылаҕын. Хайа күҥҥэ, ханнык сиртэн, ким ылбытын бэлиэтээн, нүөмэрдээн, ол тааскын кумааҕыга суулаан эбэтэр аналлаах мөһөөччүккэ уган баран, бэркэ диэн кичэйэн көхсүгэр сүгэ сылдьар рюкзаккын буллараҕын.

Ити курдук барбахтаан иһэн, картаны ылан көрдөххүнэ-нөҥүө хайаҕа тахсар сириҥ кэлбит буолар. Оччоҕо өрө кыынньа сытар таас үрэҕи туораары таҥаскын ньылбы сыгынньахтанан, төбөҕөр эринэн баран, тайах мас ылан, тымныы ууну кэспитинэн бараҕын.

Дохсун сүүрүк түҥнэри охсоору салҕалатар. Сүүрүгү төһөҕө даҕаны өрө кэһэн туоруур ордук: таҥнары кэстэххинэ, тирэххин сүтэрэн, соҕотохто түөрэ оҕустараҕын. Бытааннык кэһэҕин, бэркэ сэрэнэн, атаххын биир-биир ылан, инниҥ диэки ууран хардыылыыгын. Таас үрэх түгэҕэ хаһан да биир тэҥ буолбат, дириҥии-дириҥии чычааһыыр. Уу түгэҕэр сытар бөдөҥ, килэркэй таастарга тиийэн иҥнэҕин. Оччоҕо ону эмиэ тумнан бараҕын. Сүүрүк түөскүттэн тэбиллэн, айаххар, муннугар сабыта биэрэр. Чачайталаан ылаҕын. Ити курдук сордонон-муҥнанан, сап саҕаттан салҕанан, кыл саҕаттан тардыһан, илиигин ууннаххына кытыыга тиийэр сиргэр кэлэҕин. Оччоҕо эмиэ кутталы ааспытынан ааҕынан, күүһүн тобоҕун барытын мунньунан, биэрэккэ чарбачыһаҕын.

Уу түгэҕэр сытар таастарга быһыта үктээбит атаҕыҥ бааһын ыарыытын, күн уотуттан итийбит тааска үктэннэххинэ дьэ билэҕин. Обургу баастары дьуотунан сотон, маарыланан баайан баран, бүгүн тэлэ үктээн кэбиспит саппыкыгын кэтэн, айаннаабытынан бараҕын.

Эмиэ хайаҕа тиийэҕин… Эмиэ быган көстө турар боруодалары чинчийэҕин, хасыһаҕын, суруйаҕын.

Ханнык эрэ үрэххэ түһэр, кыракый салаа үрэх оҕотун буолаҕын. Кини тааһын бытархайын, кумаҕын сууйан көрөҕүн.

Наһаа аччыктаабыккын, сылайбыккын, киһи бэккиһиэх, билигин эрэ билбит курдук тутунан, уот оттон, дьэ аһыыгын. Сынньанан сыта түһэн баран, бүгүҥҥү чинчийэр сириҥ аҥар уһуга сөп буолан, атын өттүн диэки бараҕын. Маардары, сыҥнары сыыйаҕын, хайаттан ардах суурайан түһэрбит, киһи атаҕын оборо сылдьар бадарааннарын туораталыыгын.

Арыт булка түбэһэҕин. Атаҕыҥ анныттан курупааскылар көтөн тирилэһэллэр. Үрэх биэрэгин иинэҕэс отун-маһын быыһыттан саарбыт хаастар бүтүн үөрүнэн киирэн үрэх уутугар дайаллар. Сааҕын ылан ытыалаан, сөп буоларынан өлөрөҕүн. Хаас барахсан кып-кыһыл атаҕа, өҕүллүбэт гына уойбут суон моонньо наһаа кэрэ буолар…

Ити курдук күннээҕи үлэҕин бүтэрэн, үөрэн-көтөн, сылайбыккын умнан, сугун, отон уктаах үрэх биэрэгин устун дьиэлээн иһэҕин. Иннигэр үчүгэй баҕайы ыллык суол сытар. Кини биһиги дойдубут алаастарын икки ардыгар сүөһү сылдьар, ынах хомуйар кыргыттар ыллаһар, ыллык суолларын санатар. Итинтэн сиэттэрэн, эдэр сааһыҥ күннэрин атаарбыт, төрөөбүт алааһыҥ туһунан, онно олорон эйигин ахтар-кэтиир күндү доҕорүҥ, хаан уруу дьонуҥ тустарынан өйдөөн кэлэҕин.

Лааҕыргар сөпкө тиийээри тиэтэйэн истэххинэ, сиибиктэни, муоҕу сии турар, тайахкыыл эбэтэр дьиикэй таба эйигиттэн үргэн сиэлэн кынтайар.

Арыт, эһэҕэ, төһө эмэ халыҥ үөрдээх хайа барааннарыгар түбэһиэҥ. Хоту дойду дьикти кэрэ айылҕатын хамсыыра-харамайа, геолог күннээҕи айанын арахсыбат аргыстара буолаллар.

Үлэҥ күнүн бүтэрэн, лааҕыргар чугаһаан кэлэҕин. Оол, ыраах төгүрүйэн турар, хайа аппатын иһиттэн иннигэр күөх буруо унаарар. Испиискэ хаатын кэккэлэппиккэ маарынныыр, маҥан балааккалар туртаһан көстөллөр. Күлүктэр уһаан бараллар. Сотору соҕус буолан баран, күн хайа кэтэҕэр түһэр. Хайа үрдүттэн сөрүүн салгын сайа охсон киирэр, үрэхтэн тымныы, сииктээх туман өлгөмнүк көтөр. Эн өрө күөдүмчүлэнэ сытар отуу уотун таһыгар бөлүөхсэн турар дьоҥҥун, доҕотторгун кытта ыраахтан хаһыытаһан, эҕэрдэлэһэн көрсөҕүн.

Сыгынньахтанан, таҥас уларытынан баран, начаалынньыкка, кылаабынай геолагка тиийэн дакылааттыыгын. Онтон тута саҥа сорудаҕы ылаат, сарсыҥҥы үлэҕин толорор бэлэмҥин бэлэмнэнэн баран, куолугунан, отуу уотун таһыгар кэлэн, киэһээҥи сынньалаҥ көрүн-нарын саҕаласпытынан бараҕын.

Дьэ итинэн геолог үлэтин күнэ түмүктэнэр. Итинник күннэртэн ыйдар, ыйдартан сыллар төрүүллэр. Сылаас күннэр—тымныынан, кураан күннэр—ардаҕынан, хаарынан, сайын—күһүнүнэн, кыһын-сааһынан солбуллаллар.

Тиһэҕэр, ыраах айантан тиҥилэҕин чэрдийэн, бытык үүнэн, сылайан-элэйэн, төрөөбүт дойду сорудаҕын толорон, сиртэн көстөр күндү баайы—арааһынай минераллары, рудалары булан-арыйан, ытынан, табанан, атынан, самолетунан айаннаан, Улахан сиргэ төннөн кэлэҕин.

Ол курдук, кэтэһиилээх, ахтылҕаннаах үлэлиир тэрилтэҕэр, дьиэҕэр-уоккар кэлэн, сылга кыһын үс-түөрт ый устата үлэлээн, олорон бараҕын.

Сааһыары саҥа сорудах ылан, сүгэһэрдэнэн, уларытынар таҥас, үлэлииргэр толору тиийэр аһы-үөлү хааччынан, эмиэ ааспыт сылларыҥ курдук, ыраах хайаларга, тыаларга, саҥа наадалаах минераллары, рудалары көрдүүр айаҥҥар аттанаҕын.

Оттон эн булан биэрбит күндү баайыҥ, баҕар, сотору, баҕар хас да сылынан үлэлэнэр буолуо. Оччоҕо эн сылдьыбыт, үлэлээбит сириҥ эн ааккын кытта бэрт чугас сибээстээх буолтун кэнники эрэ билиэҥ.

Геолог тосту үктээн ааспыт мутугун, бүк тарпыт маһын төбөтүн батыһан, аналлаах картанан сирдэтэн үлэ дьонун халыҥ армията, били урут эн сылдьыбыт сиргэр, өрүс халҕаһатын курдук, тоҕо анньан кэлиэҕэ.

Кинилэр геолагтар сылдьыбыт суолларын бэлиэлэрин сүтэрэн эрэр сири араас тимир массыына, мотор көрдөөх-көхтөөх тыаһынан толорон, дьиэ-уот тэринэн, шахталары хаһан, заводтары тутан тэнийэн-таҥыйан барыахтара.

Киһи үлтү түһэн өлүмээри, оттон-мастан тутуһан, бэрт эрэйинэн сылдьар сиригэр, очуос таас хайалар хапчааннарыгар, бу кэлбит дьон букатыннаахтык олохсуйан, —ойох ылыахтара, оҕо төрөтүөхтэрэ, үүнэн, силис тардан торолуйан иһэр, саҥа олох хаамыыта биэрэстэнэн хардыылыа, көһүнэн көтүө…

***

Мустан саҥата-иҥэтэ суох аһыы олордохпутуна Таня балааккаттан сүүрэн таҕыста.

— Бүттэ! — диэт, кини сиргэ умса түһэн сытан, кыра оҕолуу, марылаччы ытаата.

Ас баһан испит ньуоскаларбыт айахпытыгар кыайан тиийбэккэ, ылтаһын миискэлэргэ төттөрү лаҥкынаһа түстүлэр.

—Кэбиһиҥ, уоскуйуҥ. Хаһан да хайыахпытый… Өлүүнү кини күүһэ, биһиги да көмөбүт кыайбата,— диэтэ начаалынньык, олорбохтоон баран ып-ыраас ноһумуой былаатын кум-хам тутан сиэбигэр укта-укта. Онтон кини оҕолуу ытыы сытар Таняны аргыый көтөҕөн ылан туруоран кэбистэ: —Үтүө доҕору, геройу бу курдук кэриэстэммэт! Харах уута тугу да көмөлөспөт — диэтэ уонна барыбыт диэки хайыһан туран сүбэлэһэрдии ыйытта: — Манна уҥуох тутабыт дуу, куоракка киллэрэбит дуу?

—Бокуонньук кэриэһин быһыытынан, манна уҥуох тутуохха! — диэн кылаабынай геолог Геннадий Бархов үгүспүт санаатын таба эттэ.

—Бокуонньук бэйэтэ да тыаҕа уҥуоҕа хааларыгар ананан төрөөбүт курдук этэ. Барахсан, тыаны таптыыра бэрдэ, — диэн прораб Николай Михайлович эбэн эттэ.

Итинэн киһибитин манна уҥуох тутарга быһаардыбыт.

—Хоруобун мин оҥоруом! — рабочай Василий көрдөстө.

—Доҕорбун мин сууйуом-тарыам, — диэтэ, Зимвинканы кытта сэттэ сылга арахсыспакка бииргэ үлэлэспит, Кузьма Ромач.

—Таҥас тигиллэр буоллаҕына, мин тигиэм, — Таня, өссө да куура илик хараҕын уутун сотто-сотто, аргыый аҕай ботугураата.

Биһиги уонча буолан омуһаҕын, тас маһын, пааматынньыгын бэлэмнииргэ ылынныбыт.

Управлениеҕа, кэргэттэригэр уонна доҕотторугар ыар сүтүк туһунан радист телеграммалары биэрэн бүтэрдэ.

Киһитэ-сүөһүтэ суох, ыраах иччитэх тайҕаҕа олохсуйбут дьон быһыытынан, аан бастаан уҥуох тутар кыһалҕата биһиэхэ тирээтэ.

Үрдэ муох, анна таас сиргэ лаппаакынан, хойгуонан хаһан, сороҕун, бэл, аммоналынан үлтү тэптэрэн, дириҥ соҕус иини хаһан бүтэрдибит.

Тирэх мастан суоран оҥоһуллубут, кыһыл таҥаһынан бүрүллүбүт хоруоп, бокуонньук аата, төрөөбүт уонна өлбүт сыла-күнэ суруллубут, дьэбин сиэбэт ньаалбаанынан оҥоһуллубут, кыһыл сулустаах, суон, үрдүк остуолба пааматынньык эмиэ сотору бэлэм буоллулар.

Биһиги уот таһыгар турдахпытына, начаалынньык бэйэтин балааккатыттан аргыый аҕай тиийэн кэллэ.

— Тыа да буолтун иһин, бокуонньугу үйэ-саас тухары үгэс буолбут быһыынан, похорона оҥорон көмүөххэ. Хоруобугар уган баран, таһааран манна ууруҥ! — Кини лааҕыр ортотугар сытар, киһини тобугунан үрдүктээх, көбүс-көнө ньуурдаах тааһы ыйда.

Зимвинканы алта киһи ыараханнык көтөҕөн таһааран, ол таас үрдүгэр уурдулар. Кини өлөр тиһэх күүһүнэн сымыһаҕын быһа ытырбыта — хайдах эрэ, тугу эрэ ситэ эппэккэ, оҥорбокко арахсан эрэбин диэххэ айылаах көрүҥнээҕэ.

Киирэн эрэр күн сардаҥата кварцовай боруодаларга тыкпытыттан уһулута ойон тахсбыт таас хайалар төбөлөрө, сибилигин аҕай кыһыл көмүһүнэн дуйдаммыт курдук буолан, дьиримнии-дьэргэлдьийэ турдулар.

Онтон утаакы буолан баран, хайа бороҥ-хара күлүгэ улаатан, тэнийэн кэлэн, тыаһа-ууһа суох, биллибэтинэн үрэх эйгэтин бүтүннүү бүрүйэн кэбистэ. Умайан күөдүмчүлэнэр отуу уотун күөх буруота хойуутук унаарыйан, чугастааҕы хаспаҕы толорон, таас хайаҕа сыыйа өрө сыылан истэ. Ол тахсан иһэн кини хайа төбөтүттэн үрэр, киэһээҥи тымныы тыалтан таҥнары охсуллан, быыкайкаан лоскуй туман буолан, хайа сирэйигэр ыйаанан турда.

— Илдьиэҕиҥ. — Начаалынньык аргыый эттэ.

Экспедиция знамятын инники санньытан, веноктары илиигэ тутан, балааккаланан түһэн олорор лааҕырбытын тас өттүнэн тула эргийэн, туох да саҥата-иҥэтэ суох, аргыый сыҕарыйан, хааман истибит. Сотору тэйиччи хаһыллан, буора томтойон сытар ииҥҥэ тиийдибит. Экспедиция начаалынньыга Павел Куницын иин буорун үрдүгэр туран бырастыылаһар тылын этэн барда:

—Табаарыстар! Бүгүн биһиги бастыҥ үлэһити, истиҥ доҕору, кэрэ табаарыһы тиһэх суолугар атааран эрэбит. Табаарыс Зимвинка Ийэ дойдутун модун күүһэ сайдарын, барҕарарын туһугар геологическай үлэҕэуон түөрт сыл устата чиэстээхтик үлэлээбитэ. Кини курдук хайалартан эмти охсон ылбыт, сутурук саҕа таастара, үрүйэлэр, үрэхтэр кумахтарыттан сууйан ылбыт, киһи хараҕар көстөр-көстүбэт минералларын кыырпахтара биһиэхэ туох суолталаахтарын эһиги бэйэҕит бэркэ билэҕит… Кини таптыыр дьыалатыгар бэйэтин олоҕун бүтүннүүтүн биэрдэ…Бырастыы, үтүө доҕорбут, эн сырдык кэриэскин биһиги хаһан да умнуохпут суоҕа.

Геофизик Таня, тыл этэн, санньыйбыт-санаарҕаабыт да буоллар, сырдык күөх харахтара тырымнаһа турдулар.

—Бокуонньук кэриэһин үйэтитэр туһугар күүһү харыстаабакка үлэлииргэ эһигини барыгытын ыҥырабын уонна бу үрэҕи кини аатынан ааттыырга тыл киллэрэбин! Оччоҕо табаарыс Зимвинка аата үйэ-саас тухары тыыннаах буолуоҕа! — диэн бүттэ Таня.

Зимвинка көмүллүбүт иинин үрдүгэр биэс салаалаах сулустаах, кыһыл былаахтаах, үрүҥ көмүстүү кылбачыйар бүрүдэһиннээх, саҥа пааматынньык үрдээн күлүмүрдүү турда.

Киһибитин кистээн кэлбиппит кэннэ, экспедиция фотограба, урут аата-суола суруллубатах, ким да билбэтэх үрэҕин картатыгар “Зимвинка үрэҕэ” диэн суруйан кырылатан кэбистэ…

III

Атырдьах ыйын бастакы аҥара этэ. Сайыҥҥы бэртээхэй күннэр турбуттара. Биир киэһэ үлэттэн кэлэн, аһаары гынан эрдэхпинэ, радист, улаханнык үөрбүт-көппүт киһи быһыытынан, сүүрэн кэлэн, кыракый былааҥканы начаалынньыкка туттаран кэбиспитэ.

Начаалынньык былааҥканы ылан ааҕан барда: “Б” экспедиция инженернэй-техническэй састаабыгар уонна рабочайдарыгар.

“Эһиги ыыппыт боруобаларгыт үчүгэй түмүгү биэрдилэр. Чинчийэр үлэни 706 — 707 №-дээх боруобалар ылыллыбыт сирдэригэр күүһүрдүҥ! Былааннаах үлэҕит тас өттүнэн ити оройуоҥҥа сүүс квадратнай километр болуоссаты эбии чинчийиҥ! Кыайыылаах үлэҕит иһин эҕэрдэ!”

Лааҕырга улахан үөрүү, бэйэ-бэйэни эҕэрдэлэһии, ытыс таһыныыта буолла. Ураа хаһыы ньиргийдэ. Сорохтор, куустуһа-куустуһа, үҥкүүлээн бардылар.

—Павел Ивановиһы хачайдыаҕыҥ! — диэн ким эрэ хаһыытаата.

Хас да күүстээх илии хабан ылан Павел Ивановиһы хачайдаан хайы-үйэ салгыҥҥа күөрэтэн таһаардылар.

— Мин үтүөм буолбатах. Эһиги барыгыт үтүөҕүт. Дьиҥинэн, эһигини мин хачайдыах этим, — диэтэ Куницын сиргэ үктэнэн баран.

— Ити ким ылбыт боруобатай? — диэн барыны-барытын билиэх баҕалаах, хайа эрэ киһи ыйытта.

Геннадий Бархов халыҥ сурунаалы ылан, тыһыынчанан боруоба регистрацияламмыт лиистэрин арыйталаан барда:

— “Зимвинка үрэҕиттэн” ылыллыбыт боруобалар. Биирдэрин бокуонньук Анатолий Зимвинка өлүөн эрэ иннинэ бэйэтэ ылбыт эбит. Иккиһэ, Таня, эйиэнэ, — диэтэ Бархов.

Таня сымнаҕас, итии, кыракый илиитин модьу илиилэр тохтоло суох ыгыта туттулар.

— Ити биһиги барыбыт кыайыыбыт! Онно өлүүм-чааһым баар буолбутунан эрэ мин киэн туттуохпар сөп! — Таня кинини кыайыынан эҕэдэлээбит дьоҥҥо хоруйдаан, биһигини барыбытын эргиччи көрөн баран, сүрдээх истиҥник мичээрдээн ылла.

— Доҕорбут Анатолий тыыннааҕа эбитэ буоллар, төһө эрэ үөрүө-көтүө эбитэ буолла! — диэтим мин.

Итинтэн салгыы, биһиги бары киэһэ өргө диэри кини туһунан кэпсэппиппит…

***

Бүтүн экспедиция дьоно “Зимвинка үрэҕэр” кэлэн мустубутара. Тимир күрдьэхтээх, луомнаах, кииркэлээх рабочайдар, геолагтар үлэлээн тибийэн-табыйан барбыттара. Кинилэр туттар сэптэрэ луомунан, тимир күрдьэҕинэн эрэ муҥурдаммат этэ: рулеткатыттан барометрыгар, микроскобугар тиийэ баара. Дьон үрэх кумаҕын сууйан, тааһын түөрэн, отун-маһын чинчийэн, хайатын тэллэҕин хаһан, үрдүгүн мээрэйдээн, араас таастар боруодаларын быһааран суруйан, суоттаан иһэллэрэ. Кинилэр кылгастык утуйан, түргэнник аһаан, кыратык сынньанан, наһаа дьулуурдаахтык үлэлииллэрэ.

Сүүһүнэн ааҕыллар боруобалар угуллар кыракый мөһөөччүктэрэ, сууланар пакеттара, кутуллар таас иһиттэрэ сотору-сотору туолан иһэллэрэ. Тиһэҕэр, кинилэр киһи нэһиилэ көтөҕөр ыйааһыннаах дьааһыктарыгар угулланнар — “Зимвинка үрэҕин” боруобалара, — диэн суруктанан баран, Улахан сиргэ — куоракка атаарыллаллара. Ол дьааһыктар бастаан санныга сүгүллэн, акка ыҥырдыллан, уунан уһаарыллан, онтонсамолетунан көтөн, массыынаҕа тиэйиллэн аадырыстаммыт сирдэригэр тиийэллэрэ.

Оттон Улахан сир дьоно кинилэри ыллахтарына олус үөрэллэр, түргэнник аһа охсон, лабораториялар уһун остуолларыгар сүөкүүллэр.

Араас үөрэхтээх, идэлээх дьон уулларан, уматан, бэскигэ ыйаан көрөллөр, күүстээх эмтэргэ оргуталлар, микроскобунан чинчийэллэр, фотографияҕа усталлар…

Үөрэхтээхтэр итинтэн минерал, руда састаабын, хаачыстыбатын, бэл оннооҕор, сааһын кытта билэллэр. Ити курдук үөрэтэн, чинчийэн ылбыт түмүктэрин халыҥ сурунааллар лиистэригэр анньан бэлиэтээн иһэллэр. Ол кэнниттэн таастары дьааһыктарыгар төттөрү угуталаан, эмиэ атын дьааһыктарынан туолбут, улахан хоско таһааран, бэркэ кичэйэн, бэрээдэктээн уураллар.

Билбэт киһи санаатыгар, таастаах элгээн кытыытын аайыттан көстүөххэ айылаах, биир-икки устуука “кумах бытархайын” таҥас мөһөөччүккэ суулаан, быыкаайык тимир ньаалбаан хоруопкаҕа уган, ону таһынан эмиэ сабыс саҥа маҥан таҥаһынан бүрүйэн, тикпит саптарын төбөтүн хос-хос сургууһунан бэчээттээн баран, Москваҕа, Ленинградка аадырыстаан ыыталлар.

Онно тиийэн били кумах бытархайдара дойду бүтүннүүтэ киэн туттар институттарын, баай лабораторияларын остуолларыгар ууруллан, аата-суола аан дойдуга тарҕаммыт ученай эбэтэр профессор үөрүйэх илиитигэр түбэһэллэр, үксү көрбүт хараҕар көстөллөр.

Бу биһиги үлэлээн булан хомуйар “Зимвинкабыт үрэҕин” тааһа итинник киэҥ кэскиллээх, кэрэ дьылҕалаах…

IV

Үрдүк хайалар ойоҕосторугар түспүт хаар ууллубакка эбиллэн испитэ. Оттон аллара, хайа тэллэҕэр, ардах ыаҕастаах уунан кутара. Тоҥоруулар буолуталаабыттара. Үрэххэ хайы-үйэ кыырпах муустар биллэн барбыттара. Балаҕан ыйын бастакы күнүгэр, сарсыарда, түүн үллүктүү түспүт хаар анныттан уһуктубуппут. Экспедиция знамята үрдүк мачтаттан уһуллубута — ити үлэ бүтэн, төннөр айаҥҥа турар бэлиэ этэ. Аттанар аһылыкка бары кэлэн тула олорбуппут кэннэ, начаалынньык завхоһу ыҥыран ылан тугу эрэ кэпсэппитэ… Сотору завхоз испиирдээх хас да бытыылканы аҕалан уурбута.

Аттанар бырааһынньыкпытыгар сиэхпит диэн ордорбут, улар уонна бочугурас этиттэн оҥоһуллубут, бэртээхэй диэн миин улахан миискэлэргэ кутуллан дьалкыйара.

Завхоз иннигэр чуоҕуспут биэс уонча куруускаҕа үөрүү-көтүү, кыайыы, дьол малааһынын арыгытын кутуталаан күлүмүрдэппитэ.

— Бу бакааллары сорудахпытын кыайыылаахтык толорбуппут уонна биһиги үлэбит түмүгэ Ийэ дойдубутагар кэрэхсэтэр суолтаны ылбытын туһугар көтөҕүөҕүҥ! — диэбитэ биһиги тапталлаах начаалынньыкпыт Павел Иванович Куницын.

Куруускалар биир сиргэ түмсэн лыҥкынаһа түһээт, көхтөөхтүк өрө күөрэйбиттэрэ.

— Иккис бакаалбытын үтүө доҕорбут, Зимвинка бокуонньук сырдык кэриэһин туһугар иһиэҕиҥ, — диэбитэ ортолуу аһаан иһэн Геннадий Бархов.

— Саамай сөп! Кини аата бу сиргэ үйэ-саас тухары иҥэрин туһугар!

— Манна бар дьон олохсуйан, дьоллоох-соргулаах олоҕу туругурдалларын туһугар! — Хас да куолас тэбис-тэҥҥэ эппитэ.

— Баайдаах-дуоллаах, социалистическай Саха сирин, саха народун сайдыытын туһугар! — Таня кыракый куруускатын өрө ууммутунан ойон турбута.

— Саха народун киһи-хара оҥорбут, кэхтибэт кэскиллээбит улуу нуучча народун туһугар, күн-Сталин туһугар! — диэбитим мин…

Былыты былдьаһа өрүкүйбүт, очуос таас хайа тэллэҕэр, “Зимвинка үрэҕин” кытыытыгар уһуга-муҥура биллибэт улахан үөрүү-көтүү буолбута, “ураа” хаһыы дуораһыйбыта.

Балтараа чааһынан лааҕыр бүтүннүү хомуллан, айаҥҥа турарга бэлэм буолта. Күөх өҥнөөх ракета уота халлааҥҥа өрө уһууран тахсыбыта. Ити кэнниттэн аттарбытын миинитэлээн, хайы-үйэ саҥа хаарынан сабылла охсубут, доҕорбут Зимвинка пааматынньыгын эргийэн баран, дьиэ-уот, кыһыҥҥы үлэ күүтэр сирин диэки айаннаан тоҕо ааҥнаан барбыппыт.

Сайылаан олорбут сирбититтэн тэйбэхтээн иһэн, ким эрэ ырыа ыллаабыта. Кини симик соҕустук иһиллэр куолаһын бука бары иилэ-хабан ылан, ыллаан ньиргиппиппит. “Зимвинка үрэҕин” дохсун сүүрүгүн тыаһа биһигини кытта ыллаһар курдуга.

Биир сырыынньа аппаны батыһан, үрэх сүнньүттэн тосту өҕүллэн, үөһэ дабайан тахсыбыппыт.

Сотору “Зимвинка үрэҕин” тардыыта кэннибитигэр ыраах эҥкэһийэн көстөр буолбута…

***

Мантан тыһыынчанан километр ыраах сиргэ, халлааҥҥа харбаһан тахсыбыт үрдүк хайалар быыстарыгар хам тоҥо сытар “Зимвинка үрэҕэр” — Хоту дойду кыһыҥҥы кыыдаан тыала кыскыйан эрдэҕэ…

Үрэх биэрэгин кыйан айаннаан иһэр тыа кыыла хаартан быган турар, үрүҥ көмүстүү күлүмүрдээн көстөр өҥнөөх, соҕотох остуолбаттан соһуйан, туора ыстанара буолуо…

Баҕар, бэрт сотору, баҕар, хойутуу соҕус, “Зимвинка үрэҕэр” аһыллыбыт промышленнай тэрилтэҕэ эн командировка ылан эрэбил тиийиэҥ. Оччоҕо, үрдүк таас хайа тэллэҕэр баар, тула болбукта мас үүнэн турар, ким эрэ кыһамньылаах илиитинэн эргийиллибит киһи уҥуоҕун таһыгар кэлэн бэргэһэҕин устуоҥ. Кинини кытта бииргэ үлэлэспит, кини олоҕор аргыс буолбут дьон тустарынан сураһыаҥ…

Күүстээх-күргүөмнээх сүүрүктээх “Зимвинка үрэҕин” биэрэгэр үктэнэн, хайы-үйэ сандаарбыт электрическэй уоттаах, элбэх дьиэлэрдээх, үөрбүт-көппүт көрүҥнээх үгүс дьонноох, үүнэн, толоруйан, силис тардан эрэр олох боруогун атыллыаҥ.

Оччоҕо “Зимвинка үрэҕин” кэлин сылларын уонна кини кэлэр кэрэ кэскилин туһунан бу кэпсээммитин биһиги ситэриэхпит.

«Хотугу Сулус», №4, 1951 сыл

УлуусМедиа