Тугут уонна ийэ тайах

Николай Слепцов-Абыйчанин

«Дружинаттан» уон биир көс үөһэ бардаххына, күлүмүрдэс уулаах Силээннээх үрэх төрдүгэр тиийэҕин.

Ити Индигир арҕаа өттө. Манна Буор үрэх, хара сыыры хайа солоон, илинтэн холбоһор.

Бултаах-алтаах икки үрэх көрсүһэ түһүөхтэрин, өрүс ортотугар баар иирэ талахтаах арыы мэһэйдиир.

От-мас эрэкэнэ-дьэрэкэнэ күөх симэҕин кэппит. Этиэхтэн кэрэ, истиэхтэн дьикти айылҕа музыката — чыычаах ырыата, кус-хаас тойуга хойдубут.

Күн киирбэккэ эргийэр кэмэ.

Силээннээх үрэх арҕаа биэрэгэр, кэбирэх умнастаах, кэтит сараҕар сэбирдэхтээх талах дэлэй. Онуоха эбии дириҥ аппалаах, үрдүгэ суох тэҥкэ тыаларынан сэлэлэнэн турарынан, бу сир тайахтаах сиринэн аатырар.

Атаҕа хара, бэйэтэ кыырпа маҕан тугутчаан (таба оҕото) бытархай таастаах биэрэк устун сүүрэн сэгэйдэ. Кэнниттэн даллаҕар кулгаахтаах, кылгас, бороҥ түүлээх улахан тайах оҕото атаралаан сүүрдэ.

Күтүр улахан тыһы тайах, талах сэбирдэхтэрин тонуу тардан, аһыы турарыгар ойон тиийдилэр.

Кырачаан тугут ийэтин эмээри кэлин атахтарыгар өндөйө-өндөйө чыраахтаста да, уһун чоҥкутун ортотугар да чугаһаабата. Тайах сырыынньа биэрэк устун хааман дьыралдьыйда. Салгыны сытырҕалаан, ол-бу диэки олоотоото уонна атахтарын тыылыы тэбэн, сытынан кэбистэ, кырачаан тугутун эмнэрээри оҥоһунна.

Тугутчаан ийэтин синньин муннунан ньуурхайан, оботтоохтук соппойбутунан барда. Бырдах, оҥоойу дыыгыныы түһэллэрин, тайах тириитин ибигирэтэн үргүтэ сытта. Тугут, тото-хана аһаан бүтээт, куолутунан, курдурҕаабытынан, илин-кэлин мэниктии сүүрдэ.

— Аны мин аһыыр уочаратым, — диирдии, улахан тугут ийэтигэр кэллэ. Тайах турда, түүтүгэр сыстыбыт кумаҕы тэбэнэн дьигиһийбэхтээтэ. Кэлин атахтарын накытта. Тугут ийэтин өрөҕөтүгэр сыстан эмпитинэн барда.

Ийэ тайах тугуттарын аһатаат, нэлэһийэ устар Индигир киэҥ таһаатыгар суунуон баҕарда быһыылаах, ууга чугаһаата. Кыралаах улахан тугут ийэлэрин иннинэ ууга ыстаннылар. Тайах уһун атахтара тургуйуохтарыгар диэри кэһэн күллүргэттэ. Уу өрөҕөтүгэр охсуллуутугар бүтүннүү, иэнинэн күөлэһийдэ. Кэтит сиһэ, үрдүк арҕаһа, хомпоҕор хоҥоруулаах төбөтө эрэ быкта. Аргыый үөскэ устан сундулуйда.

Сырдыкка отуу уота кыһыл толонунан кытыастара ыраахтан кыайан көстүбэт, оттон сиккиэр тыал күөх буруону соҕуруу охсон, тугуттардаах тайахха сабыта биэрбэт. Ол иһин бу кэрэ хартыынаны халлаан күөҕэ харахтаах, саhapхай баттахтаах уол, тэбэнэттээх саха уолунуун көрө олорбуттара.

— Үчүгэйиэн! — диэн саха сибигинэйбитэ. — Итинник харбыыр биһиэхэ баҕалаах!

— Көрбөтөх дьоҥҥо күндү түбэлтэ! — нуучча киһитэ сэмэйдик сөбүлэстэ уонна тугу эрэ толкуйдаабыттыы эбэн эттэ. — Тоҕо ити тайах таба тугутун иитиэхтиирий? Хаһан да истибэтэх-билбэтэх суолум.

Афоня өрүүтүн үгүһү билэр нуучча доҕоруттан ыаһыйалаан ыйытан быһаартарар үгэстээҕэ. Билигин киниэхэ быһаарар дьол тиксибитигэр үөрэ санаата.

— Ити дуо? Ити аата… таба төрөөт аҕай оһолтон биитэр ыарыыттан өлбүт буолуохтаах. Ону оҕотун, тулаайах тугуту, тайах булан иитиэхтиир. Итинник түбэлтэ хотугу сиргэ, сэдэх да буоллар, баар буолааччы. Манныгы ордук эбээннэр үгүстүк көрсүтэлииллэрэ иһиллэр, — диэтэ кини уонна тэбэнэттээхтик хараҕынан доҕорун диэки көрүтэлээтэ.

— Чэй эрэ, эр бэрдэ! Бултаһа киириэх!

Алеша хас да сөкүүндэ доҕорун одууласта, Афоня оонньообутун да, кырдьыгын да билбэтэ.

— Тугунан? Саабытын Энкэчээн илдьибитэ дии, итиэннэ оҕолоох тайаҕы бултаһабыт дуо, ол?

— Баҕарарбыт эрэ кэрэх… сүгэлээхпит, быһахтаахпыт, ураҕаһынан үҥүүлүөхпүт! — саха киһитэ омуннурда, чохороонунан үс метрдээх үөл титириги быһа оҕуста, суллаата. Төбөтүн түөрт кырыылыы уһуктуу суорда уонна отуу уотугар үттэ.

— Дьэ итинэн? — Алеша муодарҕаабыттыы ыйытта.

— Тыаҕа тахсыан иннинэ ситэ баттаа да, ыстыыктаа! Эргиллэн эрдэҕинэ, чохорооҥҥунан самыыга саай! Булумахтаннаҕына, ураҕаска баайбыт быһаххынан көмөгөйүн туһаайан, супту түс! Өллөҕө ол дии!

— Һа, һа, дьэ сэһэннээх киһигин, — диэн Алеша, итэҕэйбэтэхтии күлэн, ыраас маҕан тиистэрэ кэчигирэстилэр.

— Ити чахчы! — диэтэ Афоня, — Аҕам биһикки биир тайаҕы, ууга хаайан, ити курдук өлөрбүппүт. Энкэчээнтэн да ыйытаар, кини, ити ньыманы лаппатык билэр.

Ити кэмҥэ, уһун остоох эрэһиинэ саппыкылаах, кыра эрээри, эт киппэ, уон биэстээх-алталаах эбээн уола сөкү иһиттэн ойон таҕыста.

Уолаттар эргиллэ биэрдилэр.

— Кэлбитиҥ-барбытыҥ биллибэт, куоска курдук киһигин, — диэн Алеша мичээрдээтэ.

Афоня, кини суоҕугар туох буолбутун, кэпсээн үргэҥнэттэ, Эбээн уола, малаҕар сирэйэ сылаанньыйан, мичилийэ иһиттэ. Индигир өрүһү туоруохча буолбут тугуттардаах тайаҕы сытыы харахтарынан батыһыннара көрдө.

— Буолар баҕайыта, оннооҕор иккилии таба тугутун иитиэхтиир үгэстээх, — диэтэ Энкэчээн.

— Хайа, булдуҥ? — Афоня эбээн уолун эргитэ көрдө, — кураанаххын дуу?

— Ээ, үс куһу өлөрбүтүм. Ырбыы уҥуор мууска түспүтүн ылбатым. Сатаан харбаабаппын уонна уу да тымныы. Онон Алешаҕа өлүүлээтим.

— Аҕалыам!.. Күөл да чугас, — диэтэ Алеша. Энкэчээнтэн тозовканы, уонтан тахса ботуруону ылан, сэдэхтик үүммүт тэҥкэ иһинэн бара турда.

Уолаттар, «Дружина» орто оскуолатын сэттис кылааһын бүтэрэн, дойдулаан иһэллэр. Пароходунан тахсалларын ордук биһирээбиттэрэ, сааскы айылҕа кэрэтин көрө, үөрүүлэрин үллэстэ айанныылларын ордорбуттара…

Тайах эрэлийэ устар сүүрүктээх буор тумуһаҕы ааста. Оҕолорун эргиллэн көрөр, кэккэлэһэ устан кэллэхтэринэ, сымнаҕас уоһунан таптаабыттыы имэрийбэхтиир.

Илиҥҥи биэрэккэ долгун сууралаабытыттан оҥхой үөскээбит. Мэник уолчаан хортууһун куондарын имитэн кээспитэ хараҕын саба түһэринии, сир кырса налбыйбыт. Ол диэкиттэн тыал күрүс сиккиэрэ кэлэр. Тайах муннугар дьаардаах сыт охсуллан ааһар. Кыыл хаһыҥырыы түһээт, тугуттарын үтүрүйэн, төттөрү эргийэр.

Үөлэс саҕа айаҕын дьаллаппыт хардаҥ эһэ, «саасаадалаабыт» сириттэн өрүскэ ойдо. Тугуттар хойуу кыламаннара чыпчыҥнаста, алаархай харахтара сүүрэлээтэ. Ийэлэрин иннигэр-кэннигэр түһүтэлээтилэр.

— Өлөрбүт кэллэ, түһэн биэрин! — диирдии, тайах таҥалайын тыаһатар. Кырачаан тугут өстөөхтөн куотар албаһы үйэтигэр билбэтэҕэ, ийэтэ төбөтүн хайдах хамсатар да, ол хоту бүтүннүү эргиллэр, оттон улахан тугут бурулҕалаабакка, күүһүн муҥунан барыларыттан инники иһэр.

Эһэ, кэннин хайыспакка сундулуйа устан иһэр буолан, ситэрэ чугаһаата. Силээннээх мэндээрэн көһүннэ. Дэлэй аһылыктаах халыҥ хаххатыгар тиийдэр эрэ, тайах быыһаныахтаах. Ону баара, аччыгыйкаан тугут, кыайан харбаабакка, адьырҕа кыыл айаҕар аһылык буолар күнэ тирээтэҕэ!

Эһэ ситэн ылла. Тайаҕы самыытыттан хабан эрдэҕинэ, анарааҥыта аһаран биэрээт, ууну тэбэн күдээриттэ, киҥнээх кырдьаҕас киэр эһилиннэ. Аны өргөһүнэн көрбүт маҕан тугутчааҥҥа туһаайда. Тугут кутталыттан хараҕа уһулу ойуох буолбут, ийэтин күөнүгэр харбыалаһан кээлтин, ийэтэ барахсан эргиллэн, хаҥас өттүгэр силэйэн, күлүктүү түстэ. Эһэ сэрэхтээхтик тохтоото. Тугутчаан үрүҥ төбөтө — долгун быыһынан көстүбүтүн уобан эрдэҕинэ, ийэ тайах көмөгөйүнэн анньан, бэйэтинэн бүөлээтэ. Тайах үрдүк арҕастарын эһэ сойуо тыҥырахтара батарыта харбаатылар.

Уолаттартан ити ынырык хартыына, икки сүүсчэкэ саһаан этэ.

Афоня, этэ салаһа-салаһа, били ураҕаһын уоттан ылан, көмөрүн кыһыйбыта. Энкэчээн уол титириги быһан суллуу охсоот, куобах туһаҕа боробулуоханан харыс усталаах саха быһаҕын ыксары баайбыта.

— Манан бултас, — диэн Афоняҕа үҥүү ураҕаһын куду аспыта. Киниттэн уокка кииллийбит титириги хабан ылбыта уонна тутум усталаах быһыйатын ураҕас төбөтүгэр хатыы баайбыта.

Афоня, эһэ тыаҕа таҕыстаҕына, көмүскэнэргэ бэлэмнэнэр дии саныыра. Кырдыга, кутталыттан уратыны кини өйдөөбөт этэ. Ханнык баҕарар анаҕастаах кыыл ууга сырыттаҕына бултаһар соччо уустуга суох. Өскө саата суоххар тыаҕа хаайдаҕына ордук кутталлаах диэн булчуттар сэһэннэрин Афоня истэрэ.

Эмискэ Энкэчээн, сирэйэ кубарыйа түһээт, кытаран хаалбыта. Түргэнник өрө уһуурбахтаабыта.

— Көрбөккүн дуо? Тугутун туһугар бэйэтин уган биэрбитин, эһэ хадьырыйан эрэрин?! — Охсуһа киириэх! — диэбитинэн, чохороон сүгэтин уонна тутум усталаах «батыйатын» баайбыт ураҕаһын туппутунан тыыга ойбута.

— Өллүҥ, доҕор, кэбис! — диэн Афоня сибигинэйээт көрбүтэ, Энкэчээн сыыдам тыыта хайы-үйэ өрүс кытылыттан тэйбит этэ.

Эбээн уола «үҥүү» оҥорон биэрбит быһахтаах ураҕаһын туппутунан, Афоня отуу аттыгар туран хаалбыта.

— Өлүүгэ утары киирдэ… Эһэ тахсан миигин сэймэхтиэҕэ, ол кэриэтин доҕорбунуун… — диэн кини ботугураабыта уонна Алешалыын мэҥэстэн кэлбит тыыларыгар утуйар таҥаһа баарын тыаҕа бырахпыта…

Эһэ тайаҕы батарыта харбаан мамыктаһара. Хаан-билик буолбут тайах эрэйдээх уһун атахтара күөрэйдилэр, күүһүн муҥунан, кэрээнэ суох киҥнээх кырдьаҕаһы кэтэххэ табыйда. Эһэ төйүөрбэхтээн ардай, аһыылаах сирэйэ тимирэ-тимирэ көппөҥнөөтө.

Чох хара сытыы харахтаах эбээн уолун сыыдам тыыта, хайы-үйэ охсуһуу түһүлгэтигэр тиийэн эрэрэ, тугутчаан бэл ийэтиттэн тэйэн киниэхэ харбыаласпыта. Хардаҥ эһэ хадьырыйарыттан халты харбатаат, хойомуннаммыт тайах, Энкэчээн ойоҕоһунан ааспыта. Эбээн уола эһэлиин уун-утары көрсүстүлэр. Тыы холлоҕоһуттан сиирэ-халты тыҥырахтыан иннинэ, уол волейбольнай мээчиги эһэ айаҕар туһаайан бырахта. Мээчик тэйэн биэрбитин эккирэтиһэн эһэ Энкэчээнтэн аралдьыйда.

Бу икки ардыгар Афоня устан иһэрин, уол хараҕын кырыытынан көрдө. «Дьэ эбээт, сиэхсит, билигин кэпсэтиэхпит», — диэн үөрэ санаата.

Алеша кустарын ылбыта, төннөн иһэн тыа кэрэтэ угуйан, улдьааран хаалбыта. Эмискэ эһэ ынырык часкыыра иһиллибитигэр сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Кини кэллэҕинэ отуу уота буруолуу сытар. Өрүскэ силээннээх төрдүгэр хойомуннаммыт тайах харбаан эрэрэ. Оттон тугуттара, хайы-үйэҕэ биэрэккэ тахсан, сэппэрээк устун сиэлбиттэрэ.

Энкэчээн эһэни көмөгөйүгэр тайыылыыра. Киҥнэммит кырдьаҕас киниэхэ өндөйдөҕүнэ, Афоня, кэнниттэн «үҥүүтүнэн» өтөрү түһэрэ. Биир да тыл, кыра да тыас доҕотторун аралдьыттаҕына, эһэ күннүүрүн өйдөөн, Алеша хаһыытаабатаҕа. Саатынан ыттаҕына буулдьа халыйан табаарыстарыгар түһүөҕүн өйдөөбүтэ. Халлаан күөҕэ харахтарын чыпчылыйбакка, тоҕооһу кэтэһэн, тииккэ хорҕойон, кыҥыы турбута.

Ыстыык быһахтар хаста даҕаны эһэҕэ ыаллаан, кыһыл хааҥҥа суунаҕалаан ылбыттара. Энкэчээн «батыйата» бэлиэр мэлийбитэ, ураҕаһын уһуга эһэ хадьырыйарыттан мултуйбута. Афоня дубуктук туттан үҥүүлүүрүттэн, эбээн уола кыһыйа санаабыта. Кини тиһэх ньыманан холонон эһэни өлөрөргө быһаарыммыта.

— Сүүрүгү өрө эрдин! Батыһыннар! Былас усталаах быһахтааххын да тыын сиригэр тайыылаабаккын! — диэн, Энкэчээн Афоняны хамаандалаабыта.

Тиһэх бирикээс буоларын Афоня өйдөөбүтэ. Тыастаахтык, күрүлэччи эрдинэн, өрө өксөйбүтэ. Эһэ кини кэнниттэн кутурук ылсыбыта, ол эрээри сүүрүгү утары харбыырга үөрэҕэ суоҕа — сүүрүк умсары охсон, уу айаҕар кутуллара. Уол ырааҕынан куоппута.

Ити кэмҥэ буулдьа ыйылаабыта, эһэ өрө көтөн, ортотугар диэри күөрэйэн булумахтаммыта. Энкэчээн, сүгэтин иэдэһэ кылбачыйа түһээт, тимирэн эрэр эһэни кэтэххэ биэрбитэ, охсубут омунуттан ууга төбөтүнэн барбыта.

— Энкэчээн түстэ, эргилин! — диэн тыаттан Алеша хаһыыта иһиллибитэ.             Дохсун долгуннаах өрүс ньууругар түҥнэстибит тыы устан эрэрэ. Сүүрбэччэ метрдээх сиргэ хара баттах көстөрүн кытта чохороонноох илии уу кырсыгар күөрэйэ түспүтэ.

— Уолуйума, Афоня, ыксаама! — долгунтан быган, Энкэчээн хаһыытаабыта. — Көбүөҕэ, кэтэс!

— Өлөн тимирдэ, куттанымаҥ! — диэн, Алеша хаһыыта эмиэ дуораһыйбыта.

Афоня Энкэчээҥҥэ эрдиитин ууммута.

— Түҥнэстиэҥ! Сүүрүгү батыһа харбаан иһэн, уол буолумматаҕа. Иккиэн өлүөхпүт… Кэбис!

Алеша таҥаһын ньылбы бэринээт, өрүскэ ыстаммыта. Кини ууга олус үөрүйэх этэ. Күһүн, биэрэк муус буолуор диэри хатырҕаан сөтүөлүүрэ.

— Ыл, доҕорум, тутус! — диэн, Афоня ытамньыйбыт куолаһынан көрдөһөрө да, Энкэчээн «кэбис» диирин кубулуппатаҕа. Күүһэ баарынан тыа диэки дьулуһара да, эрэсиинэ саппыкы таҥнары тардара, долгун сүүмэҕэ үрдүнэн бүрүйэ ыһыахтыыра.

— Алеша, өрүһүй! — диэн, күндү доҕорун, нуучча уолун, көмөҕө ыҥырар Афоня хаһыыта быстах-быстах иһиллитэлээн ааспыта. Тиһэҕэр, Афоня уутуйбут хараҕар, хас да сөкүүндэҕэ күлүмүрдэс өрүс уутугар Энкэчээн сүтүтэлээн хаалбыта.

Ити кэмҥэ Алеша, тыынын былдьаһан, тимирэ-тимирэ күөрэйэр, эр сүрэхтээх Энкэчээни илиититтэн харбаабыта. Уонна Афоняҕа:

—Уҥа ойоҕоскунан өчөһө олор, тутуһуохпут! — диэбитэ кини. Алеша сөтүөлээтэҕинэ, ууну бастарбакка, тыы холлоҕосторуттан хабан ыларын, Афоня өрүүтүн көрөрө.

— Доҕоруом, кууспуккун ыһыктыма — диэн, Алеша Энкэчээҥҥэ сүбэлээбитэ.

Долгуҥҥа эгдэҥэлиир тыыны, көрүөх түгэнэ, Алеша кутуругуттан ылбыта, түөрэҥнээбитигэр уҥа илиитинэн холлоҕоһуттан харбаабыта.

Тыы, ууну баспакка, өрө хоройбута.

Бырдах, оҥоойу, хара тордох курдук, Алеша сыгынньах этигэр саба түспүтэ. Кини, илиилэринэн тыыттан тутуһан иһэр буолан, бырдахтанар кыаҕа суоҕа. Моонньуттан кууспут доҕоро иэдэһинэн сигэнэн бырдахтана сатыыра.

— Тулуйуҥ, доҕотторуом, тулуйуҥ! — диэн, Афоня тыл быраҕара, харса суох эрдэн хаһыйара. Ол эрээри хотугу дойду түөрэккэй кыра тыыта өрө хоройбута бытааннык устара.

Уонтан тахса мүнүүтэҕэ хараамнааҕы ыам бырдаҕа супту уулаан, хаан-билик буолбут Алеша уонна Энкэчээн биэрэккэ тахсан эрдэхтэринэ, Индигир өрүс эҕэрдэлээбиттии эрэһэ долгунунан ыһыахтаан хаалбыта…

Бэлиэр сарсыарда буолбут, киирбэккэ мичилийэ эргийэр көмүс күн оһуордаах-манаардаах ойуур үрдүнэн ойбут этэ.

«Хотугу сулус», №1, 1956 сыл

УлуусМедиа