Номох уонна олох: хотой уйатын хаардыыр

Тыатыгытта үрэххэ холкуос саҕана элбэх ыал олорбута. Онтон бөдөҥсүтүү, кииннээһин буолбутугар быраҕыллан, иччитэхсийбитэ. Чурапчы Одьулуунуттан 6-7 көс тэйиччи сытар үрэх баһа сир буолан, булдунан, түүлээҕинэн баай.

Куруҥ тыатыгар мөлбөччү уойбут куобахтар күөх окко таалалыыллар. Күһүн күөл хомуһун быыһыгар кус саҥата оргуйан олорооччу. Тумул, арыы тыаларыгар тайахтар күн уотугар угуттанан, оттон уот куйаас, үөн-көйүүр түһүүтэ сөрүүн уутугар сөрүүкээн абыраналлар. Маннык үтүө дойдуга оҕо-эдэр сааспытыгар оттоон-мастаан сылдьыбыппыт – туспа кэрэ кэпсээн.

Уһун сылларга иччитэхсийэн, өтөхсүйэн турбут дойдуну сопхуос эстибитин кэнниттэн сылгы иитэр бааһынай хаһаайыстыбалаахтар сир-уот оҥоһуннулар. Тохсунньутааҕы тоһуттар тымныы тыына тахсан, халлаан сымнаан эрдэҕинэ хотой кыыл кэлэн, уйатын хаардаан-ыраастаан барарын туһунан номох оруннаах быһыылаах. Биир сарсыарда сылгыһыт Баһыык сылгыларын көрө бара иһэн, хараҕа эмискэ баараҕай тиит диэки тардан, өрө хантайан көрбүтэ – тойон кыыл илэ бэйэтинэн олорор эбит. Баһыык итиннэ хас даҕаны сыл кураанах турбут хотой уйата баарын саныы түстэ.

“Бу обургу дьон көспүтүн билэн, аны манна олохсуйаары, кыһыны билиммэккэ, ыраахтан айаннаан кэллэҕэ дуу? – диэн сылгыһыт саҥа аллайан, бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ турда. – Аччыктаан иэдэйдэҕэ. Хата, билсиһэ таарыйа аһатан көрүөххэ. Баҕар, бодорустахпытына, үтүөнү үтүөнэн төннөрүө турдаҕа…”

Баһыык итинник саныы-саныы, тиэтэлинэн дьиэҕэ төнүннэ. Уйбаачаан соһуйа көрүстэ. “Олус айманыма. Били эт ирдэҕэ буолуо” – дии-дии, кыыныттан быһаҕын таһааран, тайах этин кырбаан, бөдөҥ кырбастары туос иһиккэ хаалыы охсоот, төттөрү ойдо. Уйбаачаан “бу киһи туох буоллаҕай, кими аһатаары гыннаҕай” диэн дьиктиргии хаалла.

Баһыык ыксаан-бохсоон тиийэн, хаары атаҕынан тарыйан ыраастаан баран, аҕалбыт этин кырбастарын уурталаата уонна туора хаамта. Тэйэ түһэн баран көрбүтэ – хотой уйалаах маһыттан сиргэ түһэн, аһаан эрэр эбит. Сылгыһыт эгди буолан, мүчүҥнээн ылла. Нэдиэлэ кэриҥэ маннык аһатта. Онтон биир сарсыарда тойон кыыл кэтэһэн олорбуттуу, киһи тиийбитигэр мэҥэ халлааҥҥа күөрэйэн таҕыста, махтанардыы эргийэ сылдьан саҥаран чаҥырҕаата уонна модун кынаттарынан сапсынан, соҕуруу диэки көтөн күпсүтэ турда…

***

Күннэр-хонуктар элэҥнээн ааһан истилэр. Быйыл саас сылгы төрүөҕэ эрдэлээтэ. Онон сылгыһыттар түбүктэрэ эбилиннэ. Баһыыктаах Уйбаачаан уулаах биэлэри эрдэттэн хааччахха киллэрэн, төрөтө сылдьаллар. Инньэ гынан  үлэлэрин кэм даҕаны чэпчэттилэр. Былааннарын аһара толорор чинчилээхтэр. Икки биэлэрэ игирэлэннилэр.

Муус устар бүтүүтэ биир сарсыарда Баһыык эрдэ уһуктан баран, табахтыы сыттаҕына, ханна эрэ ыраах билэр баҕайы чаҥырҕас саҥата иһиллэргэ дылы гынна. Сылгыһыт сүрэҕэ мөхсөн ылла уонна бөппүрүөскэтин уоппутунан таһырдьа ойон таҕыста. Тойон кыыл кэлбитин биллэрэн, саҥара-саҥара элиэтии сылдьар эбит. Баһыык долгуйбат бэйэтэ таптыыр дьахтарын көрсүбүт киһи туругар киирэн туран, эҕэрдэлээн далбаатаата.

Сылгы төрүөҕэ түмүктэнэн, Баһыык иллэҥсийбиччэ хотойун кытта күн аайы көрсөн, кэпсэтэ-сэлэһэ сатыыр буолла. Киһи уонна көтөр көстүбэт ситиминэн баайыллан, адьас бодоруһан хааллылар. Тойон кыыл киһи саҥатын өйдүүр курдук, сөпсөһөрүн биллэрэн, чаҥыргыы-чаҥыргыы даллаҥнаан ылар. Күөлгэ илим-туу көрө киирэригэр сэргэстэһэ хааман тоотоҥнуур. Ыраахтан көрдөххө, аҕа кыракый уолунаан аргыстаһан иһэллэригэр майгынныыр. Тыҥырахтаах көтөр аарымата хардатын куруҥ тыаттан куобах, күөлтэн кус тутан аҕалан, сылгыһыттар тэлгэһэлэригэр хаалларар идэлэннэ.

Сайыҥҥы күннэр күлүмэхтэнэн ааһа оҕустулар. Күһүн кэлбитин туоһулаан, хатыҥнары хаһыҥ хаарыйталаата. Саһарбыт сэбирдэхтэр  силбиктээх хахсаат тыалга оҕустаран, сири-буору тэлгээтилэр. Отчуттар биригээдэлэрэ бүтэһик кэбиһиилэрин туруоран, күрүөлээн-хаһаалаан баран, бөһүөлэккэ айаннаатылар. Арай, өрүү буоларыныы, Баһыыктаах Уйбаачаан сайыһа хааллылар.

Тайахха хаамар кэм тиийэн кэллэ. Баһыык кыылга бараары бэлэмнэннэ. Кини эдэр эрдэҕиттэн ыта суох бултуур. Айылҕаттан мындыр-сылык буолан, тайах ханна дугуйданарын билэ сылдьан, үөмэн киирэн ытар. Биир күн саатын сүгэн, урукку ыырдарын кэрийэ барда. Ол истэҕинэ доҕоро баарын биллэрэн, чаҥырҕаан баран, инникилээн көтө турда. Өтөр буолбакка, тумус тыа үрдүнэн элиэтии сылдьан, чаҥыргыыра иһилиннэ. Тиэтэтэ сатыыр курдук саҥата күүһүрэн, дуорааннанан ылар. Баһыык эдэрдии эрчимирэн, сүүрэр-хаамар икки ардынан элэстэннэ уонна чугаһаабытын билэн, уоскуйа таарыйа наҕылыйан, үөмэнкиирдэ. Тугуттаах тайах ойоҕосторунан туралларын туһаайан баран, саатын чыыбыстарын төлүтэ тардан кэбистэ. Тутуһан туран, иккиэннэрин охтордо уонна доҕоругар махтанан далбаатаата.

Тойон кыыл баараҕай тиит суон лабаатыгар лаглас гына олорунан кэбистэ уонна көрөн-истэн эрилиҥнэттэ. Баһыык дьэ уоскуйан, табахтаан бусхатта уонна кыылларын астаата. Тайах үрүҥ иһиттэн ойута бысталаан, доҕоругар ууран биэрдэ. Киһи эмиэ кыыл быарыттан быһан, туустаан сиэтэ, көхсүн хааныттан баһан истэ. Бултуйбут доҕордуулар үгэстэринэн бэйэлэрэ эрэ билэр тылларынан кэпсэттилэр.

Кыһын тымныы тыына ыктар ыган иһэр. Хоту хаардаабыт бадахтаах. Бэҕэһээ күнү быһахаас үөрэ хойуутук ааста. Баһыык сарсыарда турбута тэлгэһэҕэ хоҥор хаас бэрийэр бэрдэ иттэннэри түһэн сытар. Аттыгар доҕоро хороллон олорор. “Хайа, кыстыыр сиргэр айаннаары, миэхэ кэһиигин ууран сытыарар эбиккин дуу. Чэ, этэҥҥэ айаннаа. Эһиил саас көрсүөххэ диэри!” – дии турдаҕына, тойон кыыл сиртэн сүр күүскэ тэбинэн, аҕыйахта сапсынаат өрө көтөн таҕыста. Үгэһинэн элиэтии сылдьан, чаҥырҕаат, соҕуруу хайысханы тутуһан көтө турда. Баһыык хараҕыттан сылаас, аһыы таммахтар иэдэһинэн сүүрэн түстүлэр…

***

“Сыл – хонук” дииллэринии, сааскы ылааҥы күннэр эргилиннилэр. Баһыыктаах Уйбаачаан сылгыларын этэҥҥэ кыстатан, эмиэ төрүөх манабылыгар сылдьаллар. Ол быыһыгар мэҥэ халлаантан харахтара арахпат. Тойон кыыл уһун айантан аччыктаан-быстаран кэлиэ диэн, ас амтаннааҕын хаһаанан сытыараллар. Арай, биир сарсыарда турбуттара – тэлгэһэлэрин ортотугар хотойдоро түһэн олорор. Тоҕо эрэ уруккутун курдук элиэтии сылдьан, кэлбитин биллэрэн чаҥырҕаабата. Дьону көрөн, хааман тоотоҥноон кэлэн, Баһыык аттыгар турунан кэбистэ. “Көр эрэ, бу кыылыҥ киһи курдук ахтар сүрэхтээх, өйдүүр мэйиилээх эбит”, – дэһэн, Уйбаачанныын уйадыйан ыллылар уонна хаһаас астарыттан таһааран, сиргэ өрөһөлүү олордон биэрдилэр.

От-мас ситэн, отчут уолаттар ходуһаттан сиик түстэҕинэ тахсаллар. Хотой сымыыт баттаан, оҕолорун таһааран, ас булар түбүгэр сылдьар. Биир өҥүрүк куйаас күн Баһыык эмискэ сүрэҕин туттубутунан сууллан түстэ. Ити курдук орто дойдутааҕы олоҕун түмүктээтэҕэ. Хата, отчут уолаттар баар кэмнэрэ буолан, кырдьаҕаһы улахан сүпсүлгэнэ суох харайан кэбистилэр. Таһаарар күннэригэр тойон кыыл үөһэнэн элиэтии сылдьан, ытыыр-соҥуур курдук айманан аҕай биэрдэ. Уолаттар айылҕа кыыла даҕаны киһилии курутуйар-хомойор майгылааҕын сөхтүлэр.

Сарсыныгар эмиэ айманар саҥата ыраах ходуһаттан иһиллэр. Онтон эмискэ сүтэн, уу чуумпу сатыылаата. Уйбаачаан туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы буолбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ, бэйэтэ даҕаны билбэтинэн атаҕа Баһыык көмүллэн сытар томторугар аҕалла. Кини иннигэр ынырык хартыына арылынна: аҕа табаарыһын буорун үрдүгэр тойон кыыл кынаттарын даллатан сытар. Үөһэттэн таастыы үлтү түспүт быһыылаах. Уйбаачаан көрбүтүн итэҕэйбэккэ, балачча уһуннук таалан турда…

***

Доҕордуулар олохторо ити курдук соһумардык түмүктэммитэ. Отчут уолаттар Уйбаачаан ыйыытынан тойон кыылы Баһыык аттыгар кистээбиттэрэ.

Валерий Седалищев-Айылҕан

Одьулуун, Чурапчы

Олунньу 4 күнэ, 2025 с.

УлуусМедиа