Сиэнькэчээн оҕонньор

Николай Габышев

1946 сыллаахха, сайын эрдэ, оройуон киинин тэрилтэлэрин үлэһиттэрэ — уон түөрт киһи, биһиги Индигир өрүс салаатынан, Аллайыаханан, мас уһааран киллэрээри, уонча көстөөх Батыллаҕас диэн сиргэ катерынан тахсан, икки биригээдэҕэ хайдан, бэйэ-бэйэбититтэн чугас-чугас, өрүс уҥуор-маҥаар балаакканан түһэн, бастаан олохпутун оҥоһуннубут.

Биһиги биригээдэ балааккабытын Сээн диэн улахан лаайда (элгээн күөл) Аллайыаха өрүстүүн силбэһэр дулҕалаах намыһах тумулун булгунньаҕар тардан хоннубут. Сарсыныгар биһиги бары, эрдэ туран, сорохпут өрүс кытылын кэрийэн саас уу аҕалбыт устаҥ маһын санныбытынан таһан биир сиргэ мустубут, оттон уруккуттан мас уһаара үөрүйэхтэрбит болуот түгэҕин бэлэмнээтилэр.

Бэс ыйын маҥнайгы аҥара, ичигэс.

Биһиги сотору бастакы болуоппут түгэҕин оҥорон бүтэрэн, ууга түһэрэн, маһынан ортолуу симэн баран, өссө мас көрдүү, сорохпут лаайда өрүстүүн силбэһэр сиэнин уҥуоргу кытылыгар тахсан, тыынан сиэтэн мас уһаара барда. Оттон биһиги үс буолан балааккабыт аттыгар бэтэрээ кытылга хааллыбыт: икки уол, уһун дүлүҥү суоран, болуот эрдиитин бэлэмнээтилэр, оттон мин өрүс кытылынааҕы бөлкөй талахтар быыстарын кэрийэ сылдьан, көрдөөн булар аҕыйах дүлүҥмүн санныбынан болуокка тастым. Биһиги хам-хаадьаа үһүөн бииргэ мустан олорон эрэн, табах тардарбыт, ханнык эмэтик сэһэргэһэрбит.

Биирдэ ол курдук сынньана таарыйа табахтыы олорон, биһиги тохтообут тумулбут уһугун туораан иһэр тыылаах киһини көрдүбүт. Иккис биригээдэ уолаттара сырыттахтара диэн, оччо аахайбакка, ол тыылаах киһи тумулу туораан биһиэхэ чугаһыырын күүтэн олордубут. Тыылаах киһи, бу дойдулуу чараас оҥоһуулаах синньигэс халбаххай тыыны биллэр-биллибэттик халбаҥнатан, эрдэн чалымнатан, субу тиийэн кэллэ. Уолаттарым: “Ээ, Сиэнькэчээн оҕонньор эбит”, — дэстилэр.

Мин кини туһунан истэр этим. Кини бу биһиги түһэн олорор сирбититтэн икки көс аллараа олохтоох, бу дойдуга киэҥник биллэр-көстөр, аатырар тыаһыт, Сиэнькэчээн оҕонньор диэн ытык кырдьаҕас этэ.

Оҕонньор кыараҕас тыыга батыччы олорон эрэн уһун синньигэс эрдиитин угун уҥа атаҕын тобугар даҕайан, аа-дьуо эрдэн күөрэҥнэтэн, көҥүстээх кытылга кэлэн тыытын ойоҕоһунан сыһынна, онтон эрдиитин аҥар уһугун буорга батары анньан баран, тыытын чараас тигии хаптаһын кытыыларыгар туора уурда, уонна онтон тайана соҕус, тыытын кытыыларыттан тардыһан, бэркэ сэрэнэн, атаҕар турда уонна кытылга таҕыста. Тыыта, ол курдук эрдиинэн баттанан, уу балхааныгар дагдаҥныы турда. Ону, тахсаат, үөһээ тардан кэбистэ.

Оҕонньор бу дойду дьонун үгэһинэн, мара эрээри, халыҥ ичигэс таҥастаах, сарыы үтүлүктээх. Кини кыра уҥуохтаах, таатайбыт хатыҥыр киһи, намыһах, мырчыстаҕас сүүстээх, кимистигэс сыҥаахтаах, хара бараан сирэйдээх. Кини, кыараҕас харахтарынан биһигини кэрийэ көрө-көрө, утары хааман кэллэ, абыр-табыр тиистээх айаҕын ыматан, мичээрдээтэ:

— Ыл көр, оҕолорум барахсаттар, бу кутукунаһа сылдьар эбиккит дуу? Дьэ, хор бу үлэһит дьон — болуоккут бүппүт дии. Хайа, кэпсээҥҥит?

— Ээ, туох кэлиэй, арай мас кэмчи, — дэстилэр уолаттар. Оҕонньор, бэрт наҕыллык хааман сэпсэҥнээн кэлэн, оҥоһуллан эрэр эрдии салбаҕар олордо, этэрбэстэрин оһун өрө тардынна, бэргэһэтин уһулла.

— Дьэ, ити… мас, кырдьык, кэмчи эбит. Урут манна элбэх буолар этэ. Лаайда түгэҕэр тааһардаҕа, дэлэ улахан уу кэлбэтэҕэ…

Онтон, сиэбин хаһыспахтаан, хамсатын таһаара-таһаара, оҕонньор көрдөстө:

— Хайа, оҕолорум, тартарыаххыт дуу, бу бачча ыраах сиртэн эһиги кэлбиккитин истэн, баҕар, биир-икки хамсаны тартараайаллар диэн эрэнэн кэлбитим. Табах тарпатаҕым ыраатта…

Уолаттар бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбистилэр:

— Ээ, биирдии оһумуой мохуорканы биэрбиттэрэ, — диэтэ биирдэстэрэ уонна сиэбиттэн оһуордаах таҥас саппыйатын ылан оҕонньорго биэрдэ.

— Хайа, оҕонньор, бэйэҥ даҕаны табахтаах инигин, — диэтэ иккиһэ.

— Эчи суох… хайа кыылым кэлиэй? Баара бүппүтэ. Бу кырдьаммын, ыарыһах буоламмын, бултаабаппын ээ, онон хантан ылыамый? Дьэ, бу оҕолорум барахсаттар абыраатахтарын, — дии-дии, Сиэнькэчээн, мас хамсатыгар табааҕы кичэйэн толору уурунан, тарта. Ону-маны чугастааҕыны кэпсэттибит. Оҕонньор табааҕын соччо минньигэһиргэппэккэ тардан бусхаардаата. Ол олорон, кини миигин кытта билсистэ:

— Урут көрбөтөх хотокум эбит, — диэтэ уонна мин диэки эйэҕэстик көрүтэлээтэ.

Мин эмиэ, харахпын араарбакка, кинини одууластым. Кини чөкөйбүт төбөтө, кыра бэйэтэ, туттара-хаптара холкута, налыччыта — хайдах эрэ саһыллыы ньылбыйбыт. Кини, бу киэҥ Индигир өрүс нэлэмэн эйгэтигэр көччүйэн үөскээн, чэпчэки үлэни үлэлии-үлэлии, кини бастыҥ этин, бастыҥ балыгын, куһун-хааһын аһаан-сиэн даҕаны чэгиэн, сэргэх көрүҥнээх. Кини билигин даҕаны кыһынын икки-үс кырсаны бултуур, оттон сайынын айаҕар илимнэнэр, саас, күһүн куһу-хааһы өлөрөн хаһаанар. Итини таһынан, кини тыы оҥостор.

Сиэнькэчээн урут баай эбитэ үһү. Дьон кэпсээнинэн, туундаратааҕы ампаардарыгар билигин даҕаны сыаналаах мал элбэх курдук. Ону кистиир диэн буолар. Бу Сиэнькэчээн оҕонньор күтүр, албын-түөкэй быһыытын дьон бары билэр. Холобура, кэпсииллэр: биирдэ киниэхэ, Усть-Янаттан Абыйдаан иһэн, саҥа кэргэннэммит Петров диэн киһи хонон ааспыт. Оҕонньор кинини:

— Чэ, көр, кэргэн эҥин ылан түргэнник даҕаны айаннаан кэллэ. Дьэ, көр, сырыы киһи бу! — диэн айхаллыы тоһуйбут. Онтон Петров барбытын кэннэ:

— Баҕайы, сыл аҥаарын быһа сыыллан, ханнык аанньа айанньыт буолуой, — диэбит.

Оттон биэксэр уолу:

— Дьэ бу чахчы эмчит, луохтуур киһи… быһата, бэрэпиэссэр кэриэтэ. Барахсан, өйө да бэрт! — дии тоһуйбут.

Барбытын кэннэ:

— Көлөйө сытыйан, киһи буолуо дуо, киһиргэс. Ханнык эрэ мэнээктээбит оҕочоос быһыылаах, — дии халбыт.

Ол курдук, кини киһиэхэ баарыгар сирэйигэр ньылаҥнас, оттон кэтэҕиттэн үөҕэ, сэмэлии хаалар куһаҕан идэлээх үһү.

Уонна кини кыһынын, ытынан дьону тиэрдимээри, ыалдьыбыта буолан хаалара диэн, ыалдьыты аһатымаары, бэйэтэ аҥаардас уунан хоноро диэн, арааһы эргитиһэрэ, атыыһыттаһара кэмэ суох.

Дьэ, ити Сиэнькэчээн биһиги ыалдьыппыт буолан, табахтаан унаарыта, ону-маны кэпсэтэ, күлэ-сала олордо. Уолаттар туран эрдиилэрин суордулар, оттон мин отууга чэй оргута бардым. Сотору уолаттар бары мустаннар, илиммитинэн бултаабыт сордоҥмутун буһаран сиэтибит уонна чэй истибит. Оҕонньор, ыһыга суоҕунан өҥнөн, биһигини кытта аһаста.

— Эһигини эрэнэн, ыһыга суох иһэбин, — диэтэ.

Аһаан бүппүт кэннэ, мин кинини балаакка кэтэҕэр ыҥыран илдьэн, дьон көрбөтүгэр, киниэхэ били кэлин доҕотторбор биэриэм диэн хаһаана сылдьар оһумуоха аҥара мохуоркабын биэрдим. Кырдьаҕас киһиэхэ биирдэ үтүөнү оҥордоҕум дии.

Оҕонньор үөрдэҕэ буолан өрө халахайданна:

— Чэ, көр, дьэ, пошуба буоллун дуу! — диэтэ.

Сотору кини биһигиттэн биир көстөөх сиргэ баар бөһүөлэккэ, лааппыттан чэй, саахар ыла бардым диэн, тыытыгар олорон, элэс гыннаран хаалла. Кини, көхсүм ыалдьар диэн, наллаан, харыстана соҕус эрдэр.

Киэһээ аһылыкка оҕонньорбут эргийэн кэлэ оҕуста, инньэ гынан, эмиэ бииргэ олорон аһаста. Бу сырыыга кинини кус этинэн күндүлээтибит, арыылаах лэппиэскэнэн хатаҕалаатыбыт. Сиэнькэчээн тото аһаан баран, уолаттартан табах көрдөөн ылла, сороҕун тарта, сороҕун эмиэ уурунна. Миигиттэн ылбыт табаҕын кистээтэ.

— Табахчааным тобоҕун эмээхсиммэр илдьиэм, күүтээхтээн олордоҕо, тарпатаҕа эмиэ ыраатта, — диэн кини биһиэхэ үҥсэргиэх курдук буолла.

Аһаан-сиэн, табахтаан баран, анараа биригээдэҕэ хонуох буолан, Сиэнькэчээн барардыы тэриннэ.

— Баран иһэн: миэхэ таарыйаарыҥ, мин кыысчааммар кэһии оҕочооно ыытардаахпын. Дьэ, бука диэн умнаайаҕыт дуу, — диэтэ. Биһиги болуот уйарынан ылыах буоллубут.

Мин талах быыһыгар хаалбыт эрдиини аҕала бара сылдьан, Сиэнькэчээн оҕонньор лаайда сиэниттэн өрүскэ киирэн, уҥуор туоруурун көрөн турдум. Кини балаакка аттыгар баар дьон көрөр сирдэригэр баарын тухары аргыый аҕай эрдэр этэ, онтон дьон көрбөт сиригэр киирээт, эргим-ургум көрүнэн баран, дьэ, күүскэ эрдинэн быдан түргэнник элэгэлдьитэ турда. “Эмиэ кэмэлдьи киһи”, —дии санаатым.

Кэлин истибиппит: кини, кырдьык, иккис биригээдэҕэ баран хонон ааспыт. Дьоллооҕуҥ, кинилэр аһылыктарын баттаһа тиийэн, эмиэ бэлэми асаһан хоммут. Сарсыарда оҕонньордоро эрдэ туран, уот оттон, чэй өрүнэн, соҕотоҕун аһаабыт. Барбах икки илии тастаах таба этин уонна арыылаах алаадьыны сиэн ньэлимнэппитин эрдэһит уолаттар көрө ымсыыран хаалбыттар.

Аҕыйах хонон баран биһиги, биэс болуоту бүтэрэ охсон, Сиэнькэчээн оҕонньор олоҕун аттынан таҥнары устан ааһан иһэн, икки уолбутун оҕонньорго күүлэйдэтэ ыыттыбыт. Оҕонньор балаҕана өрүстэн икки километр холобурдаах туора этэ.

Оҕонньор эмээхсининээн кинилэри хобдохтук көрсүбүттэр: иккиэн ардаҕы биттэнэн, дьарҕаран, ыарытыйан сыталлар үһү… Ол эрээри, оҕонньор туран сэһэргэспит, аһаппыт. Эмиэ — табаҕым суох диэн кыҥкыйдаан, табах көрдөөн ылан тарпыт. Уолаттар көрдөөбүттэригэр биэрбэтэх. Ол курдук буолар буолбатынан ыалдьыттаан баран, уолаттар төннөөрү оҥостуммуттарыгар, оҕонньор — кыыспар, эбэтэр күтүөппэр тиэрдээриҥ диэн, кинилэргэ сурук уонна кыра суулаах кэһии туттарбыт.

Дьэ, ити курдук биһиги Сиэнькэчээн оҕонньордуун арахсыстыбыт. Өссө үс болуоту эбии оҥостон баран, Аллайыахаттан Индигиргэ түһэн, түргэн үлүгэрдик устан элэҥнэтэн иһэр кэммитигэр, табахтара бүтэн, уолаттар били Сиэнькэчээн суулаах кэһиитин субу-субу эргим-ургум тутан көрөр буоллулар. Ол суулаах кэһиини туппахтаан көрдөххө, уонча хаа мохуоркаҕа дылы. Уолаттар чахчы мохуоркатын таайа санааталлар даҕаны, ама, итиччэ үлүгэр умналаһан тардар оҕонньор хантан уоннуу хаа табаҕы ыытыан сөбүй, ама оннук сирэйэ-хараҕа суох албыннаатаҕай диэн эрэммэттэр. Суутун аспаккабыт эрэ, ол баһыылканы Сиэнькэчээн күтүөтүгэр — Киргиэлэй диэн аҕамсыйбыт колхозтаах киһиэхэ аҕалан туттардыбыт. Ол Киргиэлэй ылбыт кэһиитин суутун сүөрбүтэ — кырдьык аҕыс хаа мохуорка хас да төгүл ыга сууланан сылдьар.

Дьэ, соһуйуу бөҕөнү соһуйдубут, бэккиһии бөҕөнү бэккиһээтибит. “Киһи да албын буолар эбит. Киһи да бытархайдьыта баар буолаахтыыр эбит” — дэстибит.

Кырдьык даҕаны, кыһыылаах Сиэнькэчээн этэ!

Аҕыйах хонуктааҕыта Сиэнькэчээн оҕонньор өлбүт диэн кэпсээтилэр.

Кини чугастааҕы ампаардарын аспыттара: хас ампаар аайы үстүү сиргэ иитиилээх айа тардыллан турар үһү — уоруйах ампаары алдьаттаҕына, ол айаларга оһоллоннун диэн. Дьааһыктарыгар былыргы суккунаны, солко таҥаһы, көмүс иһити, бэл бэрт өрдөөҕү кыһыл арыгыны уонна николаевскай кумааҕы харчыны булбуттар диэн кэпсииллэр.

Ити кырдьык буолуо: дэлэ күтүр, харам оҕонньор буолбатах этэ ол Сиэнькэчээн-кырдьаҕас!

«Хотугу Сулус», №3, 1955 сыл

УлуусМедиа