Муунньа

А.Наҕыл

Атырдьах ыйын ортото. Халлааҥҥа үтүлүк да саҕа былыт көстүбэт. Ып-ыраас, сып-сырдык, сааскыны санатар күн. Чэбдик, сөрүүн салгыны дуоһуйуохха диэри эҕэрийбэхтээн ыллаххына, этиҥ-сииниҥ чэпчээбиккэ дылы буолар, ис-искиттэн үөрүөх-көтүөх санааҥ кэлэр. Маннык үчүгэй, ыраас халлааннаах дойдуга көҥүллүк олорор, үлэлиир тугун үчүгэйэй, кэрэтэй дии саныыгын. Туох барыта чуолкайдык көстөр. Лена хочотун илиҥҥи быраана хоту диэки улам ыраатан, намтаан, көнньүөс торҕо курдук, тунааран көстөр, онтон саҕахха киирэн сүтэн хаалар.

Лөглөһөн көстөр арыылар анараа өттүлэринэн улуу өрүс сүрүн үөһэ нэлэһийэ устар. Тас үөстэр, хомолор бэтэрээ өттүлэринэн арыы хатыҥнардаах, бөлөх талахтардаах, лөглөрүспүт кэбиһиилээх оттордоох ходуһалар нэлэһийэн сыталлар. Соҕуруунан өрүскэ түһэр дохсун сүүрүктээх үрэх ааһар. Бу үрэх хаата туолан турдаҕына, чугаһыгар кэллэххинэ, сир талахтардыын илин диэки устан элэгэлдьийэр курдук.

Бу биир бөдөҥсүйбүт колхоз сирэ-дойдута. Быраан аннынан сыҥаһалыы уһун синньигэс көнө кырдалга сабыс-саҥа дьиэлэринэн киэркэйбит бөһүөлэк турар. Бөһүөлэк соҕуруу уһугар сэргэстэһэ турар икки дьиэттэн биирдэстэрин олбуорун анныгар хотуттан, куораттыыр айан суолунан, биир «Победа» массыына бытааннык сырылаан кэлэн тохтоото. Массыына аана аһылла түстэ, иһиттэн икки дьахтар, биир оҕо тахсан кэллилэр. Дьахталлартан биирдэстэрэ:

— Аата, кэллэхпит үһү. Николай, үс хонон баран күнүскү борокуотунан биһигини тоһуйаргытын умнумаарыҥ эрэ, — диэтэ. Анарааҥыта туох диэбитэ иһиллибэтэ, массыынатын бокуойа суох эргилиннэрэн, кэлбит суолунан киирэн сыыйылыннара турда.

Бу икки дьахтартан биирдэстэрэ шофердыын кэпсэппитэ, ордук киһи хараҕар быраҕыллар. Кини Кулаковскай суруйбут сэттэ мэтириэттэриттэн биирдэстэрин санатара; харыс эрэ харылааҕа, тутум эрэ сотолооҕо, иһэ тобугун толору олорбут этэ. Бурҕалдьы курдук мадьаҕар атаҕар иҥнэри кэһиллибит үрдүк соҕус хобулуктаах түүппүлэлээх, ыбылы ыла сылдьар былааччыйата быһыытын онон-манан былҕатан таһаарбыт. Холуста сэлээппэтин аннынан кыырыктыйан эрэр өлбөөркөй баттахтара бытырыыстаһан көстөллөр. Кылгас-кылгастык атыллаан, хааман дылҕаһыйан киирэн бардаҕына, бу биэс уонуттан тахсыбыт, эмэнсийбит дьахтар диэбэккин. Ол эрээри, сүүһүгэр ойууламмыт кэхтэр саас бэлиэтии туох сотуо буоллаҕай. Кини урут куорат биир тэрилтэтин биллибэт-көстүбэт үлэһитэ этэ. Кэнники улахан хаһаайыстыбаннай тэрилтэ салайааччытыгар кэргэн тахсан, үлэтин бырахпыта.

Түөртээх-биэстээх кыыс оҕону сиэппит иккис дьахтардыын дьиэҕэ киирдилэр. Боруогу атыллаан, дьиэ иһин эргиччи көрдө, сирэйин муунньах гыннарда. Хостон тахсан кэлбит дьиэлээх дьахтары көрөөт:

—Хайа, бу иччитэх дьиэҕэ киирдибит диэбитим, хоско саһан олорор эбиккин дуу? Миигин билэҕин дуу, суох дуу?

— Муунньаҕын быһыылаах дин. Дорооболоруҥ. Тугу кэпсиигит? Олорон кэбиһиҥ.

Ыалдьыттары көрсүһүү, кэпсэтии кэнниттэн чэйдээри тэринии буолла.

Сэргэй уустаах дьиэлэрэ үс хостоох. Муостата, түннүктэрин холуодалара, ис хостор быыстара кырааскалаахтар. Түннүктэрэ түүллээхтэр. Радио. Барыта орун-оннугар, ып-ыраас. Сэргэй биир көстөөх учаастакка, трактор кыра чааһа алдьаммытын оҥоро, хоно барбыт. Уон тоҕустаах уоллара онуһу бүтэрээт, бэйэтин баҕатынан, оҕуруот биригээдэтигэр үлэлиир; сарсырда эрдэ барар, киэһэ хойут кэлэр. Үһүс кылааһы бүтэрбит Коля— юннат, Сайын онуо буоланнар оҕуруокка сыыс от үргээһинигэр сылдьыбыттара, онно кини салайааччы этэ. Сотору оскуола аһыллар, онон Коля үлэттэн уурайан сылдьар.

Коля ийэтэ Мааппа баттаҕа онон-манан туттайан эрэр, эдэригэр үчүгэй дьүһүннээх дьахтар. Уһун хойуу баттаҕын өрө тараанан кэтэҕэр имэриммит маҥан былаатынан саба бааммыт. Хараҥатыҥы от күөҕэ өҥнөөх ырбаахылаах, күөх бэриэнньиктээх, тааппачыкалаах. Бастакы биригээдэҕэ килиэп астыыр. Остуолга сибиэһэй үрүҥ килиэп, сүөгэй, арыы, сымыыт, саахар, кэмпиэт тардыллыбыт.

Муунньа биир иһит испиири ылан Мааппаҕа биэрдэ:

—Мэ эрэ, маны аҥардаа, аҥарын Уйбаан оҕонньорго таһаарыам, аҥарын Сэргэйгэ уур, — диэтэ. Мааппа ылан ыскаап алын өттүгэр укта.

—Сэргэй үөрүөҕэ, көрүөм диэн тахсыбытым табыллыбата. Мин кини оҕолообут оҕото буоллаҕым дин. Төһө кырыйда?

—Кырдьан буолумуна, ол эрээри билигин даҕаны үлэтэ суох биир күҥҥэ тэһийбэт.

—Аата сүрүн. Сөбүгэр да үлэлиэх баар эбит. Өллөҕүнэ, бэрт оҕонньор, үлэтин кытта илдьэ барара буолуо, — Муунньа сэмэлээбиттии иэдэс биэрдэ.

—Тыый, үлэлээминэ. Үлэлээтэхпитинэ эрэ, аһыыр-таҥнар дьоммут. — Мааппа чэйин кутуталаан ыалдьыттарын чэйгэ ыҥырда. Дьоно бэйэлэрэ өйүөлээх эбиттэр. Оҕолоох дьахтар кыра тэриэлкэҕэ халва диэн аһыттан ылан Мааппаҕа бэристэ. Муунньа, чэйигэр саахар кутан аат-харата булкуйа-булкуйа, тылбык-илбик гынна:

—Ити аһы бу дьон хаһан да сиэбэтэх, көрбөтөх астара буолуохтаах. Ас да дии санаабаттар ини.

Мааппа мүчүҥнээтэ, баттаҕын илиитинэн өрө имэринэн көннөрүннэ уонна, кини диэки көрөн кэбиһэн баран, эттэ:

—Бу ас манна да атыыланааччы ээ. Билэр аспыт этэ, харчыланнахпытына биһиги даҕаны ылан сиир дьоммут доҕор. Ыл, Коля, халбаата сиэ.

—Ээ, мааҕыын Гошалыын маҕаһыынтан ылан сиэбиппит; хайдах эрэ сүрэҕим көптө, соччо сиэхпин баҕарбаппын,—Коля сымыыт үрдүгэр түстэ.

Чэйдии олорон, Мааппа оҕолоох дьахтардыын ону-маны кэпсэттилэр. Арай Муунньа саҥарбат.

—Куорат дьоно сүөгэйи, сымыыты атыылаһан эрэ сиир буолуоххут. Тыаҕа тахсыбычча, сибиэһэй сүөгэйдэ, сымыытта төһөнү кыайаргытынан сиэҥ, —диэн баран, дьиэлээх дьахтар эйэҕэстик ыалдьыттарын диэки көрүтэлээтэ. Бу хастаах киһиний? Оҕобор сымыытта хаҕылаан биэр.

Быыкаайык кыысчаан, Мааппа диэки наһаа үчүгэй хараҕынан көрө-көрө, сүөгэйдээх килиэбин ыстаан мотуҥнатар. Икки атаҕын хамсатан, оонньоон ылар. Маамата сымыыт хаҕылаан биэртин сиэтэ. Ол курдук аһаан бүттүлэр.

—Уйбаан оҕонньор, саатар, кини дьиэтигэр баар ини. Киниэхэ тахса сылдьыах баҕайы дуу? Ыл эрэ, били аскын аҥардаа, —дии-дии, Муунньа, өттүк баттана сылдьан, хостору киирэн көрүтэлээтэ уонна, тахсан ыскаап аттыгар туран, арҕаа түннүгүнэн Уйбаан оҕонньордоох дьиэлэрин одууласта. Ити кэмҥэ Мааппа испиири аҥардаата, аҥарын уурда.

—Онтукаҥ да таах олорбот киһи ээ, от күрүөтэ тутар. Дьаҥнаан, бүгүн эрэ өрөөтө.

—Хата, мин дьолбор, баар эбит, —диэбитинэн испиирдээх бытыылкатын, улахан суумка саҕа ридикюлыгар уктан кэбистэ.

Муунньалаах ыалга тахсан балачча өр соҕус буоллулар. Онтон эргиллэн, Сэргэйдээх дьиэлэрин аанын атыллаат, Муунньа:

—Дьэ хата, Уйбааннаахха тахсан ас бөҕөнү аһаатыбыт, хойуу сметана киэнин бэрдин сиэтибит. Оҕонньор эрэйдээх үөрэн уҥуоҕун эрэ үлтү түспэтэ. Бытыга эрэ умайан хаалла быһыылаах, хата төһөнү да иһиэх эбит. Саатар, били мааҕыын аҥардыыргар элбэҕин бэйэҕэр илдьэ хаалбыккын дин, кыччыгыйын биэрбиккин, —дии-дии остуол аттынааҕы дьыбааҥҥа, бата сатыы-сатыы кыбыллан киирэн, аҕылыы-аҕылыы нанайан олордо. Бу толоостук саҥардым ээ быһыыта диир, кэмсинэр бэлиэ ханан да көстүбэтэ. Хата дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн кэбистэ. Аргыс дьахтара, туораттан кыбыһынна быһыылаах, кыыһын сиэппитинэн таһырдьа тахсан барда. Мааппа киэр хайыһан, аһаҕас аан диэки ырааҕы, тугу эрэ одууласпыта буола олордо, иһигэр: «Олус да чочоҥнообут киһигин ээ», — дии санаата.

—Һы, хайдах диэн итигирдик эттэххиний? Оттон бэйэҥ көрөн турдаххына, аҥардаабытым дин, — диэн баран, Мааппа сонньуйда.

Балайда саҥата суох олордулар. Онтон анарааҥыта эмиэ толоос-толоостук саҥарталаата. Тиһэҕэр, күн эрдэ буолан, бырааҥҥа тэллэйдии таҕыстылар. Коля таһыттан сүүрэн киирдэ:

—Маамаа, ити тугуй, туох дьахтарый? — диэн үрүтүн үөһэ ыйытта.

—Оргууй аҕылаа эрэ бу. Оттон көрдөххүнэ тугуй, киһи буолбат дуо!? Итинник ыйытар баҕайы дуо?

—Ээ-ээ, чэ кэбис. Оттон хайдах эрэ дьиибэ баҕайытык туттар ээ, ол иһин ыйытыах буолтум, табыллыбата. Маамаа, мин помидордарбын көрдүм, били кыра соҕус астарбыт улааппыттар, быһыллыахтарыгар сөп буолтар.

—Чэ, бар ол долбууртан миискэтэ ылаҥҥын, хомуйан киллэрэн оттоох хоппоҕо угаттаа. Буспуттарын талаҥҥын ыскаап иһигэр угаар, мин маҕаһыыҥҥа тахса сылдьыам.

Коля сорудаҕы толоро барда.

Киэһэрдэ. Наскыйан ыраас, чуумпу киэһэ буолла. Сөп-сөрүүн, Коля табаарыстарыныын ампаар кэннинээҕи ыраас хонууга лапталыы сылдьаллар. Олус табыллан оонньууллар. Төттөрү-таары муҥ кыраайдарынан сүүрэн туорахтаһаллар. Бастакы саалаҕа табыллыбакка тиийэннэр, эккирэһэн, дьиэрэҥкэйдээн ылаллар. Сорохтор чохчойо-чохчойо хаһыытыыллар, атыттар хантайа-хантайа, атахтарын чорос гына тэбэ-тэбэ, байааттаҥныы-байааттаҥныы күлэллэр. Көрөн олоруохха дьикти, көрүдьүөс баҕайы.

Мааппа киэһэ аһылыгы бэлэмниир, киирэр-тахсар.

Оҕолор тарҕастылар. Тэллэйдии барбыт дьоммут, дуоннааҕы булбакка өлөн-быстан, сыналыһан кэллилэр. Аны, суолларын сыыһа бараннар, кыратык муна сылдьыбыт аатырдылар. Кинилэр кэлиилэригэр тоһуйа ас бэлэм буолан, остуолга тардыллыбыт. Бу сырыыга остуол өссө ордук байбыт: соркуойдаммыт эмис эт, чараастык быһыллан саһарчы буспут сибиэһэй хортуоппуй, туустаах оҕурсуу, кытарчы буспут помидор, онтон да атын астар бааллар.

Дьиэ иһэ луук, аһылык сытынан киирбит киһини саба биэрэр. Дьиэҕэ киирээт, Муунньа тоҕо эрэ туттара-хаптара эйэҕэстийэн, сылаанньыйбыт көрүҥнэннэ. Аһааһын саҕаланар. Кэпсэтэн чаҕаарыһыы. Күлсүү.

—Дьэ, бу үчүгэй, бэрт баҕайы, — Муунньа соркуойдаммыт эти, туустаах оҕурсууну кытта бииргэ хардары-таары, икки илиитинэн имигэс-имигэстик туттан, сиэн быллаҥнатан барда. Саҥардаҕын ахсын сотору-сотору күлэн лыһыгыратар, ол аайы сыттык саҕа түөһэ эйэҥэлээн ылбахтыыр. Аһы үчүгэйдик, минньигэстик астыырын туһунан хаһаайкаҕа туһаайан хас да төгүл хайҕал тыллар этилиннилэр. Үгүс, үчүгэй кэпсээннээх, киһи киэнэ кэрэмэһэ буолла. Үөрэн-көтөн, аһаан бүттүлэр. Хоноһолор утуйуох иннинэ быраан аннынан дьаарбайа бардылар.

Электричество кэлэн, дьиэ иһэ сандаарыйда. Мааппа ынаҕар таҕыста. Ыкса киэһэ улахан уол үлэтиттэн кэллэ. Коля убайын аһын бэлэмнээтэ. Аһаан бүтэн, Миша бүгүҥҥү хаһыаты көрө олордо. Куукунаҕа дьахталлар саҥарсаллара иһилиннэ. Муунньа хос аанын өҥөйөн туран:

«Хайа, бу оҕо кэлбит дуу», —диэт, хоско киирэн кэллэ. Миша ойон туран дорооболосто. Кэпсэттилэр…

—Дьэ бачча уон сылы быһа эрэйдэнэн бараҥҥын, университетка киирэҥҥин үөрэниэҥ этэ буоллаҕа дии. Колхозка тэпсиллэриҥ тугунан үчүгэйий, нохоо!

Уҥа тоҥолоҕунан остуолга тайанан, тарбахтарынан хойуу баттаҕын өрүтэ анньыммахтаан баран, Миша хараҕын хаһыаттан арааран, кини диэки хайыста:

—Ээс, тэпсиллэр диэн ол хайдах эттэххиний? Мин тэпсилиннэҕим диэн санаабакка сылдьабын. Хата колхозка үлэлиир үчүгэйэ бэркэ дылы. Тэпсиллэр буолан, эдьиийим, хайдах-хайдах былыргылыы тыллаһан бардаҥый? — Миша күллэ.

—Итинтэн туох күлүүтэ баарый, нохоо! Кырдьыга даҕаны оннук буолбат дуо? — Муунньа Мишаны супту көрөн олордо. Биирдэрэ, мичээрдии-мичээрдии, остуол сабыытын туппахтаата, онтон баттаҕын силэйэн кэбиһээт:

—Оннук буолбатах ээ. Эн ханна үлэлиигин? Хаһыаты аахпаккын, араадьыйаны истибэккин дуо? —диэтэ Миша, кини сирэйин-хараҕын көрө-көрө.

—Суох, үлэлээбэтэхпинэ даҕаны, аҕыйах сылга аһыырдаахпын, таҥнардаахпын. — Муунньа быар куустан кэбистэ.

Миша атын сир диэки көрбөхтөөтө, кэтэҕин тарбанна. Муунньа күлүм аллайда уонна эбэн эттэ: — Хайа оччоҕо кэргэннэниэххэ наада. Хаһан сыбаайбалыыгын?

—Эс, бэлиэр дуо? — Миша сонньуйда; кэтэҕиттэн тардыстан тыыллаҥнаата, түннүгүнэн тугу эрэ көрбүтэ буолла, онтон хаһыатын хомуйан таһырдьа таҕыста.

***

Муунньалаах икки күн өрөөн отонноон баран, барар сарсыардалара буолла.

Миша, урут туран, аһаан үлэтигэр барда. Бөөлүүн хаһыҥ түспүт. Күлүк сиргэ хонуу туртайан олорор. Оттон быраан үрдүттэн саҥардыы өндөйөн эрэр күн тыкпыт сиригэр хаһыҥ ирбит: уу таммахтара, от үрдүгэр ыһыллыбыт таас оҕуруо курдук буолан, кылабачыһан көстөллөр. Хотуттан сөрүүн тыал үрэр.

Сотору Маaппа туран, колхоһун килиэбин мэһийэн баран, сылабаарын оргутта. Дьоннорун туруортаата. Тардыстан олус минньигэстик утуйан бара турар Коля нэһииччэ турда. Хойутаан туран иккитэ-үстэ аһыыры маамата сөбүлээбэт, солото суох: колхозка ас астыыр, дьиэтин көрөр. Онон кини төһө да утуйуон баҕардар, маамата уһугуннардар эрэ, ойон турар үгэстээх.

Уҥа хоско утуйбут хоноһолор уһуктаннар, өссө да сэргэхсийэ илик саҥаларынан, сыҥааҕырдыы-сыҥааҕырдыы, кэһиэхтээхтик кэпсэтэн киҥинэһэллэрэ иһиллэр. Ол быыһыгар кыра кыыс минньигэс-минньигэстик чаабыргыыр: «Маама-о, чиэбитигэй хаһан байабыт? Чэ, туйуох».

Бу сарсыарда даҕаны кэпсэтии киэнэ эйэҕэһэ салҕанна:

—Дьэ, Мааппа, куоракка киирдэххинэ, ханна түһэҕин?

—Киирдэххэ түһэр сир элбэ-эх.

—Оттон миэхэ биирдэ да түспэккит, сылдьыбаккыт дии. Мин эмиэ ыалбын ээ, хор. Биир хоноһону хоннорор баҕайым ини.

—Ол эн ханна олороргун да билбэппит уонна хайдах сылдьыахпытый?

—Дьэ, аны киирдэххинэ, хайаан да сылдьаар,—диэтэ, аадырыһын ыйда, өссө кумааҕыга бэлиэтээн ылыҥ диэбитин, онтуката да суох өйдүүр инибит диэн, Мааппа буолуммата.

Аттанар аһылыгы тото-хана аһаан бүтэн, хоноһолор бараары сүпсүгүрдүлэр.

Муунньа, Мааппа диэки эйэҕэстик көрөн ылаат:

—Мааппа-а, эһиэхэ хортуоппуй бөҕө үүммүт дии. Кыратык хортуоппуй биэриэҥ дуу? Уонна баар буоллаҕына уонча помидорда. Мантан инньэ аны билсиэхпит-көрсүөхпүт, төлөһөрү баҕас төлөһүөхпүт даҕаны буоллаҕа дии, — диэн баран, арыылаах алаадьы курдук ньалҕарыйда.

Мааппалаахха, кырдьык, быйыл хортуоппуйдара бэркэ үүммүт этэ. Тахсан уолун көмөлөһүннэрэн, куулу арыый быһаҕас хортуоппуйу хостоон аҕалла, онуоха эбии биэс-алта киилэ помидору уган биэрдэ. Били киһибит, киһи салгыах курдук, баһыыбата, махтала ыраатта. Тахсаары туран, үчүгэйдик ыалдьыттаабытыгар, хаһаайкаҕа бары баһыыбалаатылар. Муунньа хос-хос: «Киирээр да киирээр, сылдьаар да сылдьаар», —диэмэхтээтэ. Тоҥхолдьуйуу, быраһаайдаһыы бөҕө буолла. Омунугар, уураан эрэ ылбата. Ити курдук айдааран-айманан, бардылар.

***

Биэрэк. Борокуот кэлиэ өссө да илик. Күүтэр дьон элбэхтэр. Үксүлэрэ үөрэххэ киирэн иһэр студеннар. Субу-субу нууччалыы, сахалыы ырыалар дьиэрэйэн ылаат, көрдөөх күлүүнэн солбуллаллар.

Халлаан арҕаа өттүн итир былыттар саппыттар. Хотугулуу-арҕааттан кыра тыаллаах. Дьирибинэс долгуннаах эбэ барахсан өссө тупсубукка дылы. Сотору арыы күлүгүттэн муус маҥан борокуот кылбас гына түстэ; өр-өтөр гыммата, субу бидилитэн тиийэн кэллэ; хаһыытаамахтаан ылаат, кытылга анньыллыбытынан барда. Тыраап быраҕылынна. Араас тутуурдаах дьон үтүрүһэ-үтүрүһэ, кэпсэтэ-кэпсэтэ тахсан кэллилэр. Онтон киирии саҕаланна. Муунньалаах хортуоппуйдарын биир оҕонньорго сүктэрэн, отоннорун, атын кыра малларын бэйэлэрэ тутан киирдилэр. Иһирдьэ оҕонньордуун биир ыскамыайкаҕа тохтоотулар.

Кырдьаҕас киһи олорунан кэбистэ, табахтаата. Биһиги дьахтарбыт ону көрөн сирэйин мыыччыһыннарбахтаата, уҥа илиитинэн сапсыйбахтаата:

—Оҕонньоор, бу олус бурҕатыма эрэ. Киһи тумнастаары гынна дии, табаҕыҥ тугун аһыытай.

Оҕонньор соччо истибэтэх курдук, таппытын кубулуппата. Дьахталлар оҕолорун илдьэ тахсан балачча буолан киирдилэр. Муунньа, ридикюлын аһан, ноһубуой былаатын ылан кыра сиэркилэҕэ көрүнэ-көрүнэ, сирэйин-хараҕын сотуммахтаата. Онтон оҕонньорго таһаҕаспытын көрөөр диэн баран, буфетка аһыы бардылар.

Утаакы буолаат, Муунньа айдаарбытынан бу тиийэн кэллэ.

—Оҕонньоор, биһи тахса сырыттахпытына, манна ким кэлэ сылдьыбытай? — диэн бөтүөхэйдээтэ.

—Суох, ким да кэлэ сылдьыбатаҕа. Туох баарый?

—Оттон бу ридикюлбыттан биир мөһөөгүм сүтэн хаалбыт дии… таһаҕаһым үрдүгэр ууран тахсыбытым. Дьэ, хайаан да ылбыттар… Уонна ханна барыаҕай? — Токулла сытар оҕонньор диэки хатыылаахтык көрүтэлээтэ.

—Бай, ол хайдаҕый? — Оҕонньор ойон турда. —Ким да кэлэ сылдьыбатахха дылы этэ дии. Тугун муодатай. Хайа, бэйэҥ алҕас хостоон кээстиҥ буолаарай, кукаам?

—Суох! Суох! Ол хайдах хостуохпунуй? Хостооботоҕум, — кыыһыран хайыасхаламмытынан тилир гынан хаалла. Сотору аргыс дьахтарыныын киирэн кэллэ, кыыһырыы бөҕөнү кыыһырбыт.

—Чэ, бу оҕонньор бэйэтэ ылбыта чахчы, атын ким ылыаҕай? Уонна соруйан билбэтэҕэ буолар, — диэн чаҕылыннарда Муунньа.

Аргыһа мунаахсыйбыт курдук тутунна.

Оҕонньор, истибэтэҕин истэн, олус соһуйда, олоро түстэ, туох диэн булбакка, мух-мах буолла. Ону көрөн, Муунньа эбии күөдьүйдэ:

—Эһигиттэн итинтэн ордук тахсыа дуо? Чэ, ыл аҕала оҕус булгуччу! — диэбитинэн ынан тиийдэ.

Оҕонньор дьэ өйдөнөн:

—Хайа, бу туох буолбут дьахтарый? Иирдэ дуу? Мин ылбытым дуо? Чэ, оччоҕо дьэкдьий! —диэмэхтээтэ. Саҥарыстылар. Ити бириэмэҕэ аргыс дьахтар хортуоппуйдаах куул күлүгэр бүк тутуллубут биир мөһөөк харчы сытарын булан ылан:

—Мэ-мэ! Бэйэҥ хостоон кэбиһэ-кэбиһэҕин, дьону саҥара сылдьаҕын, — диэбитинэн Муунньаҕа быраҕан биэрдэ. Муунньа ах барда. Оҕонньор эрэйдээх дьэ сэтэрэн турда:

—Сааппаккын даҕаны! Куудараламмыт буола-буолаҕын! Хайа маннык солуута суох, акаары дьахтаргыный! Төһө эмэ таһаҕаскын сүктэрэн-көтөхтөрөн бараҥҥын, баһыыбалыырыҥ оннугар, хата уоруйахтаан сирэйбин саатыртыҥ…

Киһи эрэ буоллар, бу сырыыга Муунньа мух-мах буолла; өрө бөтүөхэйдээн сыҥсыйа-сыҥсыйа, ытаамахтаан ылла. Утаакы буолбата, уоскуйда. Туох да буолбатаҕын курдук, эмиэ киирэн-тахсан чочоҥноон барда.

***

Нөҥүө күһүнэ. Якутскай куорат. Бородуукта баһаара. Баһаар аһыллыбыта ырааппыт. Киһи лыык курдук. Кэлии-барыы.

Тутуурдаахтар аалсаллар. Ларек аайы эт-арыы. Үрүҥ ас ларегар творог, сүөгэй, үүт атыыланар. Оҕуруот аһын ларегар — сир аһын эгэлгэтэ. Туох суоҕуй? Элбэҕиттэн харааччы иирэн, элээр-мэлээр буолаҕын. Үөрбүт-көппүт дьүһүннээх дьон араас омук — нуучча, саха, китай, кэриэй —тылларынан кэпсэтэллэр. Манна: «Лююку бели, паля пят», — диэн тыллар кимиэхэ барытыгар өйдөнөллөр.

Бүгүн итилэр ортолоругар Мааппа эмиэ баара. Хортуоппуй киллэрэн атыылаан бүтэрбит. Аны билигин туох атыыланарын кэрийэн көрөр санаалаах. Баҕар, аргыс түбэһиэ. Кураанахтаммыт куулун кыбына сылдьан, бастаан ол-бу миэлэс атыыланар ларектарыгар, онтон эттээх ларектарга сырытта. Биир ларекка кэлбитэ, билэр киһитэ атыылыы турар эбит. Тохтоон кэпсэттэ. Арай хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, биир мааны дьахтар кини аттыгар тиийэн кэллэ; эт сыанатын ыйытыахча буолан иһэн, эмискэ улахан баҕайытык:

—Бэйи эрэ, бу дьахтар кирдээх куулунан киһи таҥаһын даҕайа турдаҕай. Киһи таҥаһын киртиттэ дии! — уҥа илиитинэн Мааппаны халбарыччы аста. Өйдөөбөккө турар Мааппа соһуйда. Халбарыс гынна. Көрдө. Били маанылаабыт Муунньата илэ бэйэтинэн бу турар эбит. Сиэрэй бостуон уһун сонноох, солуома сэлээппэлээх, үрүҥ биристээҥкилээх, хаастарын, уостарын, кыламаннарын кырааскаламмыт. Мэктиэтигэр, сирэйин туттунардыын, саҥарардыын уларыйбыт. Мааппа күлэ-күлэ:

—Хайа бу, Муунньабыт турар эбит дуу. Хата ханнык үлүгэр киһини куулбунан таарыйдым диэн куттаммытым, эн эбиккин дии. Дорообо, тугу кэпсиигин?

Биирдэрэ Мааппа диэки хайыһан да көрбөтө. Аат-харата сыыйан, муннун анныгар биир-икки тылынан хардараат:

—Этиҥ хастыыный?! — диэн эттээх киһиттэн ыйытан үллэрэҥнээтэ.

Мааппа: «Дьэ, киһи да бөҕө баар буолар эбит» диэбиттии, кэлэйбиттии кэнниттэн көрөн турда…

«Хотугу Сулус», №5, 1958 сыл

УлуусМедиа