«Сахаар саҥарбат»

Егор Шестаков

I.

Күнүс. „Кыһыл Үрүйэ” колхоз правлениетын канцелярията. Эркиҥҥэ ардах уутуттан саһарбыт баһаарынай охрана лозуннара, хайа түбэһиэх ыйаммыт мэтириэттэр, плакаттар чуҥкуктук кубарыһан тураллар. Канцелярия хаҥас өттүнэн быһа анньан, бэрт салаҥнык оҥоһуллубут хаптаһын билии нөҥүө, мэлдьи аҥаар хараҕын быһа симэн көрөр, кыһыл сирэйдээх остуорас оҕонньор, улаханнык астынан, эмээхсининээн чэйдии олороллор.

Кыһыҥҥы курдук киирии-тахсыы, сүпсүнүһүү: эт, арыы авансатын көрдөөн эрийсэр-моһуйсар, ханна эмэ эмкэ бараары күнү-күннүктээн көҥүллэтэ сатыыр үгүc дьоннор суохтар. Арай правление председателин уонна бухгалтер остуолун икки ардынааҕы эркиҥҥэ, сыһыары тардыллыбыт ыскамыайка уһугар, маҥхайа сатаан баран саһаран эрэр баттахтаах, ол да буоллар хоодуот быһыылаах оҕонньор чарчыстыбыт сүүһүн умса туттан олорор. Кини сирэйин сэбэрэтэ, таҥараҕа үҥэр киһи сирэйинии, тугу эрэ бэрт өртөн көрдөһөр, күүтэр көрүҥнээх.

— Сахаар, тукаам, чэ оппун быһааран кулу эрэ. Кыра этэ да, былырыын-былырыыҥҥаттан ыпсыыта кыттан биэрбэтэ, — диир оҕонньор, сүрдээх эйэлээх куолаһынан.

Түннүккэ сахсырҕалар дыыгынаһаллара, хаптаһын билии быыһын ахсын көхсүлэрэ кылапаччыһар цаата-ахса суох элбэх таракааннар атахтарын тыаһа, остуорас оҕонньор бүлүүсэлээх чэйин минньигэстик сыпсырыйан кэбиһэрэ иһиллэр.

— Бэҕэһээ кэлэн баран, бу сылдьабын. — Оҕонньор ньилбэгэр уурбут адаарыспыт тымырдардаах улахан илиитин билигин даҕаны модьу-таҕа тарбахтара киҥнээхтик хамсыыллар. — Ыксыыбын ээ, дьиэм ыраах…
Саҥа суох.
— Ол „Биэкинэттэн» укпутум диигин да, Хаампый уола бүтүннүүтүн тиэйтэрбит этэ. Ону мин билбэппин. Кинини бэйэтин кытта аахсыаххыт этэ буоллаҕа дии. Мин…

Оҕонньор сабыччы түспүт хааһын икки ардынан хоҥуруута кыһалҕалаахтык хомуллар. Убаҕас, үргээбиккэ дылы бытыктаах хаҥас дьабадьыта уйаннык мэрбэҥниир.

Сүөдэркэ иннинээҕи председатель остуолугар көнтөрүктүк бүк түһэн хаһыат ааҕа турар, таҥастыын, сирэйдиин бүтүннүү оҕунуох буолбут уһун, хатыҥыр тракторист уол тулуйбат. Өҕүллүбүт сиһин көннөрөн, алтаннаах удьурхай хамсатын болточчу уоппутунан шахматтаан, көхсө холбойон олорор бухгалтеры бэккиһээбиттии көрбөхтүүр.

— Сахаар!.. — Оҕонньору санаата тулуппат.
— Туургун сэрэн эрэ, сотору маат ыытабын, — диир, күннээбит быһыынан, уһун, кубаҕай сирэйдээх Мааны Сахаар диэн хос ааттаах, дьиҥэр бэрт борустуойдук таҥныбыт колхоз бухгалтера.
— Эн миигин итинтэн тугу гыныаҥый, — диир биирдэһэ, нүксүгүр көҕүстээх, үөһэ уоһугар тор курдук бытыгын хорумматах, кини бараллаата киһи, саннын хамсата-хамсата. Уонна атынан утары кимэн киириини оҥорор.

Тракторист куйаҥнаан тиийэн хаһыатын хаптаһын билиигэ, урут ыйаммыт тоһоҕотугар батары анньан кэбиһэр. Уонна канцелярия хабыллар хаба ортотугар ылыллыбакка дулҕаллан олорор тимир оһоҕу төгүрүйэн бухгалтерга кэлэр.

— Захар, ити оҕонньор отун быһааран биэриэххин, кырдьаҕас киһини күүттэрэн эрэйдиигин. Дохуотун ордуга этэ дуу, тугуй, туохха ылардаах этэй?
— Былырыын быстах от суох буолан Хаампый уолун кытта бииргэ угуллубута да… — Сахаар баҕата суохтук хоруйдуур.
— Оттон ол Хаампыйыҥ икки уоллаах эбээт. Биирдэһэ ферма сэбиэдиссэйэ, оччоҕо уопсайга ылан сиэммитэ дуо?
— Ээ… Сөдүөтү, Охоноону кытта… — Сахаар көрбөккө бэйэтин туурун сиэтэн, сирэйэ былыттаах халлааннааҕар алдьанар.
— Хайатай, доҕор, ити иккиттэн?!

Сахаар таһыттан сылдьар эдэр киһи куолаһыгар кыыһырыы, модьуйуу, кини кимиэхэ да бас бэриммэт, кими да бэйэтиттэн уратыны ытыктаабат анала санаатын күүһүлээһин баарын билэн, “Сөдүөт-түүн…” — диэн иһэн, уоска бэрдэрбит курдук ах баран хаалар.

Дьыала быһаарыллан бүттэҕэ ити. Аны эн Сахаары көрдөһөн да, үөҕэн да туран тыл аҥаарын быктарыаҥ суоҕа. Сахаар саҥарбат. Сахаар саҥарыа да суоҕа…

Өскөтүн кини бэйэтин остуолугар, колхоз туох ааттаах хамсыыр-хамсаабат, киирэр, киирэн баран тахсыбат баайын-дуолун, үбүн-аһын туһунан докуменнары дьаарыстаан сытыарар кыһыл кырааскалаах улахан ыскаабын иннигэр суотун тардан туманната олордоҕуна, хаһан бэйэтэ кэпсэтиэр диэри көһүттэххинэ, эбэтэр мэһэйдээбэккэ, сарсыныгар, өйүүнүгэр кэллэххинэ табыллар. Оттон наадаҕын ыйыт, ону ааһан кыыһыр эрэ, Сахаар уһун кубаҕай сирэйин эрэ ньолос гыннаран көрдөрөн кэбиһиэ. Сыччах! Кини билигин төһө да оонньуу олордор, хаһан эрэ бииргэ, биир паартаҕа олорон үөрэммит, мэнигилээбит табаарыһын диэки киҥнэнэн ордук уһаабыкка дылы буолбут, үрүҥ кубаҕай сирэйин көрдөрөн кэбистэ.

Оҕонньор, бухгалтера бэл кини диэки хайыһан да күндүлээбэтэҕин иһин, сол да эйэлээх быһыынан көрдөһө олордо.

— Сахаар! — Оҕонньор куолаһыгар уйадыйыы, атаҕастаммыт быһыы баара ордук биллэр буолан барда.

Ол эрээри Сахаары олох саҥата-иҥэтэ суох киһи курдук санаамаҥ. Сахаар бэйэтин туһугар барыны бары саҥарар. Өссө хайдах…

— Шах и мат! — дии түһэр кини, бэйэтин бииргэ оонньуур табаарыһын диэки, кыайтарыыны билбэт чемпион көрүүтүнэн, үрүҥ тулалаах ачыкытын үрдүнэн көрөн кэбиһэ-кэбиһэ.
— Тохтоотоҕуҥ буолуо, торбосчут, — диир иккис саахымаччыт, ханнык да күчүмэҕэй балаһыанньалартан толлубат быһыынан төбөтүн хамсата-хамсата.
— Ити курдук, бу курдук.., хараҕа барабын, үрүҥҥэ түһэбин, ат, нельсээ… таак. Билигин да ыачаҥныы түһэр инигин. — Хорумматах бытыктаах нүксүгүр киһи хоруолун хара харахха куоттарар.

Оонньуу өссө да салҕанан барар кыахтаах. Биирдэ кыайыы, кыайтарыы өссө ким дьиҥнээхтик кыайарын, кыайтарарын быһаарбат.

Тракторист өҥө биллибэт буолбут имиллибит куондардаах хоттууһун өссө имитэ сатыырдыы бобута туппахтаат, чиҥ-чиҥник үктэтэлээн тахсан барар. Кини кэннигэр, оҕонньор саҥата өссө биирдэ, „Сахаар!“ — диэн ыҥыран эрэрин истэн аһарар.

II

Оргууй аҕай суугунаһар тииттэр төбөлөрүн үрдүнэн, кыараҕастык көстөр сырдык балаһаны бүтүннүү сабаары, түргэн-түргэнник быстах былыттар сырсаллар. Кинилэр биир дээли боруҥуй күлүктэрин, сыл аайы суккураччы тохтор көтөҕө анныттан нэһиилэ быга сатаабыт, хамыйах төбөтүн саҕа төгүрүк сэбирдэхтээх ынах уоһа отторго, эмэх буолбут чөҥөчөх ыксатыгар тоҕо эрэ кэккэлэһэ үүммүт, хатыылаах дөлүһүөн угун тэтэркэй кыһыл сибэккилэригэр санаарҕабыллаахтык быраҕаллар.

Тыа иһэ сэҥдэлийэн ыраатан көстүбэт. Тииттэр бары суолга ынан киирэн бараннар, бэйэ-бэйэлэрин мэһэйдэһэ, кэлимсэ турунан кээспит курдуктар. Ханна да сырдык чаҕыл суох. Өссө да кытара илик, буспут собо хараҕыныы сиикэй, күөх отоннордоох моонньоҕон угун анныттан сугун абаҕатын, мыылалаах инчэҕэй таҥас сытыныы, хабаххай сыта саба биэрэр.

Сүөдэркэ оҕонньор, канцелярияттан төһөҕө тахсыбыта эбитэ буолла, төбөтүн умса түһэрэн, тыаны быыһынан уһаты быраҕыллыбыт хатыс өтүүлүү эрийэ-буруйа барар суол устун хааман сукуҥнаан иһэр. Кини, суол хара чэрин көрөн да истэр, ардыгар атаҕын силискэ ыарыылаахтык тэбэн бүдүрүйтэлээн ылар. Оттон эмиэ иннин диэки дьулуспутунан барар.

O, кини бу суол устун аттаах даҕаны, сатыы даҕаны, ардыгар үөрэн-көтөн атаҕа сири билбэт буолан, ардыгар санаарҕаан аһыыга-муҥҥа ылларан сырытта ини, сылдьыбата ини! Ол гынан баран бу бүгүҥҥү курдук уҥуоҕа-иҥиэҕэ ыараабытын, этэ-сиинэ мөлтөөбүтүн билэ илигэ. Кини хаһан да тайахтаммат үгүстээҕэ. Оттон бу сырыыга тулуйбата, суол кытыытыгар турар хаппыт титириги тосту тардан ылан, тайах оҥоһунна.

Тыал тыаһа улаатан, тииттэр төбөлөрүнэн куугунаан кэлэр. Оттон эмиэ улам-улам тэйэн, ыраах ханна эрэ баран, сэниэтэ суоҕунан суугунуу уостар. Суол кытыытыгар үүммүт кыракый хахыйахтар, сүүтүк саҕа кыһыл төбөлөөх ыт ыҥырар оттор, син хамсыыбыт да оннубутуттан уларыйбаппыт диэххэ айылаах аатын эрэ иэгэҥнэһэллэр.

Оҕонньор сытынньаҥ дүлүҥ үрдүгэр олорон табахтаат, хап-сабар турда. Оттон эмиэ булуук тардан иһэр оҕустуу — иннин диэки дьүккүспүтүнэн барда.

Сүөдэркэ төһө да кырыйдар, ол икки уоллаах Хаампый оҕонньордуу, оронугар кэтэҕиттэн тардыстан күнү-күннүктээн сыппат. Кырдьыга Хаампый эмиэ үлэлээбитэ буолан, сүгэ, күрдьэх тутан дьиэтин таһыгар тэйгэҥнээччи. Ол гынан баран кини хаһан даҕаны хонук маһыттан, кэтэх сүөһүтүн далыттан, бэйэтин хаһаайыстыбатыттан ордон, колхозка дьөрү биир салаа оту быһа охсон, биир туораах бурдугу бааһынаҕа быраҕан туһалаабыта суох.

Сүөдэркэ оҕонньор кыһын эрэ олорор. Олорон да диэн буолуо дуо, үксүгэр иһин дьарҕата ыалдьан, суол аанынааҕы ороҥҥо сытан тахсара. Ол быыһыгар си-дьүгээр буолбат этэ. Ыаньыксыттарга талах олоппос, мас күрдьэх оҥорон, биригээдэлэргэ буутай тигэн, хаар типтэрэр мастары бэлэмнээн, хайаан да түгу эмэ оҥордоҕуна, үлэлээтэҕинэ, чапчыйдаҕына сатанара. Оттон тугу да гынара суох буоллаҕына, дьахталлар күлүү гынан этэллэринии, ферма сэбиэдиссэйин “солбуйара”. Ыаньыксыттар сарсыарда дьыбарга ынахтарын эрдэ таһаардахтарына, киэһэ хойутаан тоҥорон-хатаран чуучугуратан хотоҥҥо киллэрдэхтэринэ, сүөһү аһатааччы отун кыайан ыспатаҕына Сүөдэркэ оҕонньор санаата алдьанан, ааранан кини кыыһыран-тымтан турара. “Оксиэ, доҕор! Бу киһи тутуум диэн туттубуккун. Оккун бүтүннүү ходууллатан кэбиһэр эбиккин дии. Хайа, саас хаардаахха кыбыыгын аһан, көрү көрдөрөөйөҕүн” —диэн, хаһааҥҥыттан эмэттэн кэлэйбит киһитин курдук, дьиэс-куос туттан кэбиһэрэ.

Кини уонтан тахса сыл субан сүөһү бостуугунан үлэлээбитэ. Ол таптыыр идэтиттэн, ыҥыыр акка кыайан тулуйбат буолан, уурайбыта иккис сылыгар барда. Ити кэнниттэн Сүөдэркэ өргө диэри үүтүн тохпут оҕолуу кэри-куру сылдьыбыта. Колхозка үлэ элбэх этэ да, киниэхэ, кырдьаҕас киһиэхэ сөптөөх дьоһуннаах суохха дылыта.
Былырыын биир сарсыарда Сүөдэркэ биригэдьииргэ тиийэн “Быйыл сайын кэбиһиигэ от үрдүгэр туруом этэ”, — диэбитин. — “Кэбис, оҕонньоор, түөһэйимэ, үлтү түһэн хаалаахтыаҥ”, — диэн, этиэхтээҕэр эппэтэх оҥорон кэбиспитэ. Оҕонньор онтон ордук санаата түспүтэ. Кини үлэлээбэккэ быйыл дуу, эһиил дуу, онтон эһиил дуу өлөрүн кэтэһэн, бу күөххэ лигир сытыан сүрэҕэ батарбат этэ.

Сайын ортотун саҕана Сүөдэркэ оҕонньор, утуйар таҥаһын сүгэн, хас да хонор өйүөтүн ылынан, былыргы өтөҕүн диэки хааман дьохсооттоно турбута. Онтон ыла улахан күөллээх, илин өттүгэр үөттэр быыстарыгар саһан олорор икки эргэ балаҕаннаах кини алааһынан ааспыт отчуттар, оҕонньор сытыы хотуурун тыаһа талах кымньыынан салгыны быһыта охсон эрэрдии “ку-уус, ку-уус” гынарын истэр буолтара. Күһүн комиссия оҕонньор оттообут отун балтараа сүүс центнер бастакы сорт окко үөрэ-көтө туппута.

Дьэ ити барыта үчүгэйдик ааспыта. Сүөдэркэ оҕонньор ото колхоз бухгалтерыгар Мааны Сахаарга сыыппара буолан тиийбитэ. Сахаар ол сыыппаралартан атыны билбэт уонна билиэн да баҕарбат этэ. От угаанын саҕана тиийэн “Сүөдэркэ оҕонньор эбии төлөбүрүн наар бастакы сорт отунан ылара табыллыбат”, — диэн куолулаан, бэйэтэ оттообут отуттан бэрдэрбэтэҕэ. Аны туран киниэхэ сөптөөх лоскуй от суоҕунан, ферма сиир отугар “Биэкинэттэн” сыһыаран укпута. Ферма үлэһитэ хаар түһээтин кытта, чугастыы, ол оту бүтүннүүтүн тиэйэн суксурутан ылбыта. Хайа күн, Сүөдэркэ ыларыгар ыксаабат үгэстээҕэ, буолар буолтун кэннэ, таҥнары сураһан кэлэн, Хаампый уолуттан ыйыппытыгар, “Булҕаахтыыр Мааны Сахаар билэрэ буолуо, мин оту укпаппын, биэртэрин тиэйтэрэбин эрэ”, — диэн кэбиспитэ. Бухгалтер Мааны Сахаар хаһан айаҕын аттаҕына “Сэбиэдиссэй Хаампый уолуттан көрдөө, мин биэдэмэскэ суруйбуппун эрэ билэбин” — диэн баран, уһун кубаҕай сирэйин “ньолос” гыннаран кэбиһэрэ. Кэлин уһугар мэhиллэн-мэһиллэн, сыл-хонук ааһан истэҕин ахсын, аны хайалара да билбэт буолан хаалбыттара.

III

Сүөдэркэ оҕонньор, бүтүннүү ыарҕа үүммүт, дулҕалаах, хас да оттоммот кыракый үрэхтэри туораан, кыараҕас дьобойбут түннүктэринэн мээнэ батыһа көрөн хаалар самнаспыт моойтурук ампаардардаах, хаһан эрэ оҕо эрдэҕинэ үгүстүк сылдьыбыт, оонньообут, хоммут икки былыргы сайылыгын ааста. Кини сыл ахсын санаатыгар үүнэн иһэр өҥкөөт биир үрдүк сыырын дабайаат түҥ курдук тыа иһиттэн тахсан, үс күөллээх “Майыана” алааска тиийэн кэлбитигэр, сүрдээх күүстээх тыал уун-утары көрүстэ.

„Майыана” алаас ходуһата барыта массыынанан оттомут. Былаһын тухары кыһыллыҥы күрэҥ хадьымал иилии тэнийэр. Кэбиһиллибит, өссө да күрүөлэнэ илик оттор үрдүлэригэр, кыракый ыт үтүлүктэр саҕа буолан, тураахтар саҥата-иҥэтэ суох сохсоһон олороллор. Арай тымныы ыарахан килбэҥинэн долгулдьуйа сытар күөл уутугар көччөх кустар, үөрэ-көтө суунан, ыраас таммахтары ыһыахтыыллар. Күөл кытыытыгар кулун кутуругун өрө тутан кэбиспиттии, сэкэриспит төбөлөөх хойуу хомустар, хаһан да сиигирэн-илийэн көрбөхтүү, кубус-кураанаҕынан суугунаһаллар.

Оҕонньор мантан бэйэтин алааһыгар туораан билигин даҕаны охсо сылдьар отун хаалларан, сэптэрин-сэбиргэллэрин хомуйан, аны букатын, хаһан даҕаны үлэ диэки эргиллибэт гына кытаанахтык быһаарынан иһэрэ. Кини олоро түһэн табахтыан баҕаран баран саҕах кэтэх өттүттэн улахан хара былыт ыанньыйан тахсан, быстах былыттары кытта силбэһэн иһэрин көрөөт, тиэтэйэ быһыытыйда.

Сотору халлааны бүтүннүү кэлим былыт сапта.

— Чэ кэбис, аны кэлэн, миигиттэн — кэнним ырааппыт, инним чугаһаабыт киһиттэн, туох да үтүөтэ тахсыа буоллаҕай, — ботугураата Сүөдэркэ оҕонньор, алаас куула сыырын тахсан, эмиэ тыа суолугар киирэн иһэн. “Аа-айам, ону да билэн талбытынан дьаһайан эрдэҕэ”… — Оҕонньор күөмэйигэр туох эрэ туора туран кээспитинии, эмискэччи бөтө бэрдэрэн, тохтоон хаалла. Эмиэ кини хараҕар саахымат оонньуу олорор Мааны Сахаар көстөн кэллэ. “Ол гынан баран кыһыыта, аны оҕо улаатан, сайдан мин курдук кырдьаҕас киһини киһи кэллэ — диэн айаҕын атан кэпсэппэт буолан иһэрэ баар ээ. Оттон мин эмиэ хаһан эрэ кини курдук эдэр, кини курдук син дьон тэҥинэн үлэлээн-хамсаан сылдьыбытым дии”, — диэтэ Сүөдэркэ оҕонньор өс саҕа, субу кини иннигэр Сахаар баарыныы кэпсэтэн. “Ол бэйэм, дьэ бу кырдьар бөҕө кыайан, күн түүн таҥнары түһэн, мутугунан быраҕар муҥур үйэм уһугар тиийэн эрдэҕим… тиийдэҕим даҕаны”, — дии санаата оҕонньор уонна иккитэ-үстэ муннун өрө сыҥан кэбистэ.

Тыал, ордук күүһүрэн, киҥнээхтик оту-маһы алларанан кэрийэ сылдьан куугунаата. Тииттэр төбөлөрө икки өртүлэригэр иэҕэҥнэс да, өҕүллэннэс да өҕүллэннэс буоллулар. Ол ахсын суон лабаалар, мутукчалар оҕонньор сирэйин быһа охсуохха айылаах дайбаҥнастылар. Тэйиччи дьарҕа буолбут эрэйдээх айалыырыныы аһаах мас кыыкыныыр-хаахыныыр. Ханна эрэ аарыма тиит охтон, хаппыт мутуктарын тоһута барчалаан, сиргэ ыараханнык “ньир” гына түһэрэ иһиллэр. Суолу икки өртүнэн умсары өҥөспүт өкөр тииттэр киһи үрдүгэр сууллуохха айылаах төбөлөрүнэн хабырыйса аалсаллар. Куттаммыттыы ыгыта симсибит кыракый хахыйахтары, титириктэри, Сүөдэркэ оҕонньор көлөһүн-балаһын аллыбыт чарчыстыбыт сүүһүн, кыһалҕалаах, уота-күөһэ мөлтөөбүт харахтарын сотору-сотору күлүм гынан чаҕылҕан көрдөрөн аһарар. Ону даҕаспытынан улахыын улахан ыарахан тимир буочукалары хайаны таҥнары анньыталаан кэбиспиттии, уларыйа сылдьан этиҥ этэн лүһүгүрэтэр.

Сүөдэркэ суолтан чугас, кыракый ырааһыйа оҕотугар сол да сууллубакка самналлан турар. Дуораан оҕонньор балаҕаныгар куотан, кээкэс гынан биэрдэ.

Ардах, ыаҕастаах ууну таҥнары тутан кэбиспиттии, тыаһаан-ууһаан, омуннаахтык түһэн киирэн барда. Бөдөҥ-бөдөҥ таммахтар куорсуйан турар сир кырсыгар тэйиэккэлэстилэр. Утаа буолбата балаҕан иннинээҕи былыргы тэлгэһэ чэрин кыракый хотоолугар кирдээх чалбах баһылла оҕуста.

Буордаах уҥа орон модьу сыҥаһатыгар Сүөдэркэ оҕонньор ньүкүллэн олордо. Кини наҕылыйан хаста да уурунан табахтаата. Оҕонньор ардах сотору уурайыа дии санаабыта, уурайбата. Сыбаҕа сууллубут туруору эркини, эрбэһин үүммүт дьиэ халыҥ үрдүн даҥын бөдөҥ таммахтар тоҥсуйалларын истэ-истэ, ээр-сэмээр балаҕан ис бараанын одууласта. Туох ханнык иннинэ кини хараҕар балаҕан дьүдэх, үрэллибит аһара ньичири көрүҥэ быраҕылынна. Хаҥас диэкиттэн ыарахан никсик сыта кэлэр. “Оксиэ, тоҕо баҕас куһаҕанай, кураанаҕай доҕор! Олох киһи олорон ааспыт бэлиэтэ суох дии?! — диэн саҥа аллайда Сүөдэркэ. Оттон хаһан эрэ кини, бу балаҕан дьонноро баар эрдэхтэринэ, ити икки чанчыга көҥүрүттэн түспүт көмүлүөк оһох умайан күүдэпчилэнэ турдаҕына, үгүстүк сылдьар буолара эбээт. Онно ити билигин былыт кэтэҕэр саспыт күн эмиэ “бүгүҥҥү күн” диэн аатырар буолара. — Сүөдэркэ хамсатын күлүн сыҥаһаҕа тэбээн баран, эмиэ табах уурунна — Дуораан ойоҕо Кэтириис бокуонньук, оо, эдэригэр тырыбынайан, күлэн-үөрэн кыыс оҕо ньургуна этэ! Барахсан, куйааска от мунньан күөгэйэ нусхайа турарын көрүөххэ үчүгэй да буолара. (Оччолорго кини саҥа үлэҕэ хамнаска туран, оту-маһы кытта тустубут уол этэ). Билигин манна ол кэрэ Кэтириис олорон ааспытын өйдөтөр дьөрү туох да суох”, — дии санаата Сүөдэркэ оҕонньор, балаҕан иһин эргиччи, хаҥас диэки орону көрө-көрө.

Ити кэмҥэ кэтэҕириин диэки кэри-куру иҥнэри барбыт ортоку маҕана төбөтүнэн ардах уута сүүрэн киирэн сииктээх буорга “топ” гына түстэ. Кини кэнниттэн эмиэ иккис таммах үүт-үкчү харах уутунуу “кылабачыс” гынна. Оттон үһүс… төрдүс… Сир көмүскэ куоһааҕыныы дьөлө хаһыллан хаалла. Уу эбилиннэр-эбиллэн дьиэ ортотугар халыйан киирдэ.

“Аҕыйах сылынан, баҕар быйыл дуу, эһиил дуу, (кини ити курдук санаабыта арааһа хаһыс да сылыгар барбыта) мин эмиэ бу күн анныттан арахсыам. Оттон ити көстөр күөх тыа син ити билигиҥҥитин курдук, сыл ахсын чэлгийэ, үүнэ туруо…” — Оҕонньор дириҥҥик өрө тыынна уонна омурдун күккэтэн баран, табаҕын буруотун үрэн кэбистэ.
Сүөдэркэ оҕонньор киһини-сүөһүнү билэр буолуоҕуттан күн бүгүҥҥэ диэри олорбут уһун олоҕун бүтүннүү түөрэ эргитэн санаан көрдө. Уонна ол олоҕо, хайдах эрэ, кэлин уһугар кэлэн туох да солуута, түмүгэ суох буолбутуттан улаханнык дьиибэргээтэ даҕаны, курутуйда даҕаны. “Хайдах? Ама мин бүтүн үйэм тухары, кырдьар сааспар киһи аанньа ахтан кэпсэтиэн сөптөөҕү, тугу эмэ туһалааҕы оҥорботоҕум, ситиспэтэҕим буолуо дуо? Оттон кини хаһан эрэ саа тутан, “Өллөхпүнэ даҕаны кэлэр кэнчээри ыччатын туһа” — диэн, бу былааһы олохтоһорун саҕана, тугу эрэ улаханы, үйэлэр тухары умнуллубаты, улууну ситиспиттии саныыра эбээт. Айдааннаах сир түҥэтигин саҕана баайдар үөрдэрин ытаппыт, уйаларыгар ууну киллэрбит ким этэй? — Кини! Ким аан-маҥнай икки ынаҕын, миҥэ биэтин, биир мас сухатын холбоон, бу билигин бөдөҥсүйбүт улахан колхоз төрүтүн төрүттэспитэй? — Кини! Ким “хараҥа халбарыйдын, сырдык сандаардын!” — дии-дии (оччотооҕуга кинилэр ити курдук ис сүрэхтэриттэн көтөҕүллэн, күүркэйэн этэллэрэ) оскуола дьиэ суон бэрэбинэлэрин мадьалыйа-мадьалыйа өрө көтөҕөн, үөһэ уурарай? — Кини! Оттон…, оттон билигин бэл кырдьыктаах да суолун булан ылыа суох курдук буолбутуттан, туох да сүрдээҕин абара даҕаны, кыыһыра даҕаны санаата. Уонна бэйэтин көлөһүнүн бэйэтэ сылы-сыллыы, ааттаһа-көрдөһө сатыы сылдьыбытыттан мөҕүнэн сиргэ силлээтэ. Ол да буоллар кини эдэр дьону быһа-хото этэн-саҥаран барыаҕынааҕар буолуох, бэл кинилэр тустарынан куһаҕаннык саныан сүрэҕэ буолбат этэ.

Сүөдэркэ оҕонньор хамсаабакка биир сири тобулу одуулаан өр олордо. Сибилигин аҕай киһи аһыныах, сүрэҕэ-быара ыалдьыах ыһыктыммыт, хоргуппут сэбэрэтэ улам-улам кытаатан икки убаҕас кэтит хааһа, мыччыстыбыт сүүһүн өрө силэйэн, үөһэ көтөҕүллэн истэ.

Ардах астан, киирэн эрэр күн былыт быыһынан аһара кэрэ кытархай сардаҥатынан тыа төбөтүн тэтэрдэ тыкта. От-мас, сир-ийэ саҥа тыын ылбыттыы, кэхтибэт дьикти күүһү иҥэриммиттии дьэгдьис гына түстэ.

Балаҕан иһиттэн тахсаат, Сүөдэркэ оҕонньор оттуур өтөҕөр барбакка, олорор сайылыгын диэки, тайаҕа суох тэп курдук хааман харбыалаһа турда.

Киэһэ дьиэтигэр тиийэн, куолутунан сиэттэрин икки ньилбэгэр көтөҕөн олорон, тугу эрэ көрдөөҕү кэпсээн, остуоруйалаан күллэртээтэ. Сарсыарда кини, ким-хайа иннинэ хачыгыраан, эрдэ турда. Өллөхпүнэ кэтэн барыам диэн ат дьааһыгар суулаан уура сылдьыбыт саҥа трико көстүүмүн ылан кэттэ. Медалын анньынна. Уонна “Сүөһү иитиитин маастара” диэн ааттаах Верховнай Совет Президиума биэрбит хайҕалын суругун көрдөөбүтүн, ылан биэрэ-биэрэ: “Оҕонньор, бу ханна бараары тэринниҥ?” — диэн симириктээн көрбүт, тардыас саҥалаах кырдьаҕас кийиитэ дьиибэргээн ыйытта.

— Баартыйа оруйкуомугар! — диэтэ Сүөдэркэ оҕонньор уонна тоҕо эрэ, көхсүн этитэн баран, хотуулаахтык мичээрдээтэ.

«Хотугу Сулус», №5, 1957 сыл

УлуусМедиа