Эрэллээх доҕор

Николай Апросимов

Сэмэн Сэмэнэбис Архаан диэн аһары булчут ыттааҕа. Бултуу бардахтарына, Архаан иччитин иннигэр сүүрэн сундулуйара. Ол иһэн, бэл хабдьыны көрдөҕүнэ, иччитигэр төттөрү сүүрэн кэлэрэ уонна, арыт хабдьылар диэки көрбөхтүү-көрбөхтүү, кутуругун хамсатара. Ити аата: онно булт баар-диэн биллэрэр бэлиэтэ этэ. Оччоҕо Сэмэн Сэмэнэбис саатын ылан, хайаан да ыттаҕына табыллара. «Оттон ыппатахпына, ытым биллэрэрин ууратан кэбиһиэ» диэн куттанара. Ол иһин хайдах да бэйэлээх тоҥон, биитэр ыксаан да иһэр буолтун иһин, хайаан да тохтоон ытара. Онон ыта, «тыла» хаалбатын билэр буолан, хайаан да иччитигэр «этэрэ».

Архаан саа тыаһыырын кытта ыстанара. Кыыл табыллан өлө сытар буоллаҕына, үрдүгэр тахсан сытан кээһэрэ. Оттон иччитэ сыыһа ыттаҕына, «хайдах сыыстыҥ» диэбиттии, кылап гына көрө-көрө, төттөрү-таары сүүрэлиирэ.

Биирдэ Архаан Сэмэн Сэмэнэбиһи өлөртөн быыһаабыта.

Ол маннык этэ. Сэмэн Сэмэнэбис бултуу бараары тэриммит. Кини бөһүөлэк аттыгар туох да суох буолуо диэн бэрдээнин сүгэрин ыарырҕатан, көтөл табатын ындыытыгар ыга кэлгийбитэ уонна, баҕар эстэн хаалыа диэн, ботуруонун ылан кэбиспитэ.

Айаннаан истэҕинэ, эмискэ иннигэр эһэ кэлэн хоруйа түспүт. Кыра үөдэн буолан баран, кинини утары көрөн охсуһардыы соруммут ыкка эһэ олус кыыһырбыта. Ол иһин тугу барытын умнан, Архааны сиритэ-хайыта харбаспытынан эккирэппитэ. Эһэҕэ үөрүйэхтээх Архаан, таба харбаппакка, эһэни окко-маска сөрүү көтө сылдьыбыта.

Оччоҕо эһэ, салыҥнаах сордоҥ курдук, таба харбаппат Архааны быраҕан, Сэмэн Сэмэнэбискэ ыстаммыта. Сэмэн Сэмэнэбис сөрүөстүбүт быатыттан нэһиилэ арахсан, сүһүөҕэр тура сатаан эрэрэ. Саатын өссө ыла илигэ.

Иччитигэр эһэ ыстаммытын көрөн, Архаан харса суох кэлэн, эһэни такымыттан тарпыта. Суостаах кыыл такымыттан таттаран, олус кыыһыран, эргиллэ түһээт, Архааны эккирэппитэ. Ити кэмҥэ Сэмэн Сэмэнэбис табатын баайа охсон, саатын ылан, ботуруон уктубута.

Олус кыйахаммыт эһэ Архааны сиритэ-хайыта охсон, саба баттыахча буолбута. Архаан, «тоҕо ыппаккын» диэбиттии иччитин көрө-көрө, тэйиччи соҕуһунан эһэни батыһыннаран, тула сүүрбүтэ.

Сэмэн Сэмэнэбис сүүрэн иһэр эһэни ыыппыта. Эһэ, часкыйа түһээт, олорбута, буулдьа түспүт уонна тахсыбыт сирин икки баппаҕайынан батарыта харбаабыта. Кини, бадаҕа, ыарытыннарбыт буулдьаны тутан ылан, кэһэтиэн баҕаарта. Ол олорор эһэни Сэмэн Сэмэнэбис иккиһин ыппыта.

Эһэ, тиһэх тыынын былдьаһан, ыардык киҥинэйбитэ уонна сууллан түспүтэ.

Архаан эһэни хабарҕатыттан убахтаабыта, эһэ хамсаабат буолбутун кэннэ, кыайбыт киһилии аттыгар сыппыта.

Ити курдук Архаан иччитин адьырҕа кыылтан быыһабыта.

Ол иһин Сэмэн Сэмэнэбис: Архаан — «мин эрэллээх доҕорум» диэн этиэн этэр.

Биһиги адьас чугаспытыгар бөрө улуйда. Табаларбытын тохтотон, иһиллээн турдубут. Бөрө иккиһин, онтон үсүһүн утуу-субуу улуйталаата.

— Сааҕын бэлэмнэн, — диэтэ Дьөгүөр.

Бэйэтин бэрдээҥкэтэ иитиилээҕин бэркэ билэр эрээри, «чахчы иитиилээх эбит дуо?» диэн затворун аһан көрдө.

Мин карабиммын ыллым уонна Дьөгүөрү батыстым. Биһиги кыракый томтор үрдүгэр таҕыстыбыт. Томтор нөҥүө өттүттэн аата-суола биллибэт таас үрэхчээн сүүрдэн кылыгырыы сытара. Ити үрэхчээн уҥуоргу өттө абына-табына мастаах хайа этэ. Ол хайа тэллэҕэр биир кыыл таба тула холоруктуу сылдьара.

Биһиги бөрөнү көрөр оннугар, табаны көрөммүт дьиктиргээтибит. Мин бинокулбун ылан, кыылы көрдүм. Кыыл тыһы уонна муоһа өссө түһэ илик этэ. Онон буоллаҕына, кини төрүү илик, биитэр бэҕэһээ дуу, бүгүн дуу төрөөбүт буолуохтааҕа. Тыһы кыыл туспата диэн оннук. Айылҕа кинини оҕото сүһүөҕүн кыаныар дылы муоһа туллан түспэт гына айбыт.

Дьөгүөр бинокултан хараҕын араарда.

— Ол таба хаҥас өттүнээҕи улахан тааһы көр эрэ, — диэтэ.

Мин Дьөгүөр ыйбыт сирин көөртүм: таас лаабыктатыгар маарынныыр дьүһүннээх улахан баҕайы бөрө үллэҥнии сылдьара.

— Көрдүҥ дуо?

— Көрөн.

— Билигин барыта биллэр, — диэтэ Дьөгүөр. Кини тугу билбитин мин өйдөөбөтөҕүм. Ол иһин ыйытыах буолан истэхпинэ, бөрө табаҕа ыстанна. Мин — таба сордооҕу ситиэҕэ — диэн ыксаан, саамс сомуогун туруордум.

— Ытыма! — диэтэ онуоха Дьөгүөр.

Мин бөрөнү кыҥаан ыттым. Саа тыаһа дэлби ыстанарын кытта, бөрө хайаны өрө сүүрэн субуруйда. Оттон кыыл таба соһуйан холоруктуу түстэ. Бөрөнү Дьөгүөр эмиэ ытан субуруппахтаата. Мин да киниттэн  кураанах тыаһынан хаалсыбатым.

Кыыл таба хайаны таҥнары сүүрэн иһэн тохтоото уонна төттөрү сүүрэн кэллэ. Кини бөрөнү кытта бурайсыбыт сиригэр арыый тиийбэккэ, хордургуу-хордургуу, туора-маары сүүрдэ.

Кырдьык, таба оҕолоох эбит этэ. Онтуката, ийэтэ бөрөнү кытта охсуһар кэмигэр, кыһалҕата суох утуйа сыппыт быһыылааҕа.

Кыракый тугутчаан ыстанан, ийэтигэр тиийдэ уонна ийэтин күөнүн анныгар сыстан, сүүрэн чоройо турда.

— Көр, ийэ диэн итинник, — диэтэ Дьөгүөр.

Биирдэ маннык буолта. Биһиги үрэх тэҥкэтин иһигэр бүгэн олорор бөһүөлэкпит арҕаа уһук дьиэлэриттэн сүүсчэкэ саһаан сиргэ тииҥнэр уйа оҥостуммуттар диэн оҕолор айманнылар.

Дьоннор дьиибэргээтилэр: «Хайдах дьиэ таһыгар кэллилэр, ыттан куттаммат буолбут буоллахтара дуу?» дэстилэр. Мин үс оҕону: Мотяны, Толяны, Ганяны — кытта ыалларбытыгар — тииҥнэргэ «дьаарбайа» бардыбыт.

Тииҥнэр сабыс-саҥа тураах уйатын курдук дьиэлэригэр суохтара.

Мотя, сүүрэн тиийэн, сыгынах үрдүн көрдө.

— Сиэбиттэр, сиэбиттэр! — дии-дии ытыһын таһыммахтаата.

— Сиэбиттэр даа? — диэн Толя, Ганя, Мотяҕа сырыстылар.

— Тугу сиэбиттэрин эттигит? — диэн мин, кинилэр кэпсэтиһиилэрин өйдөөбөккө, ыйыттым.

— Чернослив уурбуппут, көр эрэ бу манны, — диэтэ Мотя.

— Өссө бу сорҕотун ууруммуттар. Хаһаанар эбиттэр, — диэтэ Толя, сыгынах силиһигэр кыбытыллыбыт черносливы ыйа-ыйа.

— Ити үчүгэй билгэ. Ол аата барыахтарын санаммат буоллахтара, — диэтэ Ганя, элбэҕи билэр киһилии туттан туран.

— Биһиги тэҥкэ устун тииҥнэри көрдөөтүбүт. Тэҥкэ хоту уһугар кыракый кытыан ойуур баара. Онно тиийбиппит — титииркэ иккис тэллэйи уоппутунан тахсыбыта. Кини хайдах ыйыырын, дьэ, бу сырыыга үчүгэйдик көрөөрү, мутук мэһэйдиириттэн халбарыйыах буолтум да, маһы тосту үктээн биллэрэн кээспитим. Онон кини үлэтин тохтотон, биһигини кэтэспитэ.

— Тииҥ, тииҥ, тэллэйи ыйаатахха сытыйбатын хантан билэҕин? Уйаҥ аанын сутуканан иэччэхтииргэ ким үөрэппитэй? — диэн Мотя, тииҥи көрөн туран, ыйытта.

Быһыыта, кини тииҥ тэллэйи ыйыырын илэ көрөн дьиктиргээбитэ. Оттон тииҥ түбүгүн уураппыта.

Биһиги, туһа тахсыа суоҕун билэн, дьиэбитигэр төннүбүппүт.

Оҕолор тииҥнэргэ ас илдьэн ууралларын тохтоппотулар.

Маҥнайгы хаар түстэ. Тииҥ өҥө тупсан, түүтэ итээн истэ. Оҕолор тииҥнэрин иһин кыбыстыыга түстүлэр. Ханнык баҕарар булчут, ааһан иһэр да киһи, өлөртөөн ылыан сөптөөҕө.

Биирдэ оҕолор хайдах гыннахха тииҥнэри өлөртөрбөтү сүбэлэстилэр уонна киэһэ бөһүөлэккэ баар дьиэлэри, ураһалары, балааккалары биирди да ордорбокко кэрийдилэр. «Манна баар икки тииҥи өлөрүмэҥ» диэн дьонтон көрдөстүлэр.

Дьон бары сөбүлээтилэр. Арай ырааҕынан абаҕалара Дьаакып оҕонньор сөбүлэспэтэ.

— Булт былаана туолуо суоҕа. Оттон дьиэбит таһыгар тииҥ суола чаачахай курдук буолуо. Оройуонтан тахсыбыт дьон: бултаабакка сытар эбиккит, тииҥҥит дьиэҕитигэр киирээри гыммыт диэн биһигини мөҥүөхтэрэ. Онон түүлэрэ ситтин. Мин ылаттыам, — диэтэ.

Оҕолор Дьаакып оҕонньортон көрдөһөн көөртөрө да, туһа тахсыбатаҕа. Ол да үрдүнэн, тииҥнэрин аһыйа-аһыйа, ас таһалларын уураппатылар.

Бэл болбукта эриэхэлээх туорааҕын хантан эрэ буллулар. Тииҥнэр оҕолор уурар астарын сииллэр уонна ас таһааччыларыгар үөрэнэн, куттаммат буолан истилэр. Ол курдук оннооҕор эти кытта сииргэ үөрэннилэр.

Дьаакып оҕонньор тоҕо эрэ тылыгар турбата. Тииҥнэр ахсынньыны бараатылар.

Оҕолор саҥа дьыл күн тииҥнэригэр бырааһынньык аһын: эриэхэни, черносливы, эти, килиэп бытархайын илтилэр. Онно көөттөрө: бэҕэһээ аҕалан уурбут астара тыытыллыбакка турар эбит. Уйаларыгар кэлбэтэхтэрэ хас да хоммут. Суоллара кыраһаламмыт. Уйаларын ааннара аһаҕастар. Уйаларын иһинээҕи отторо таһырдьа ыһыллыбыттар.

Оҕолор тииҥнэри аһыйан ытаспатылар эрэ. Кинилэр Дьаакып оҕонньорго балыйдылар.

Мотя, Толя, Дьаакып оҕонньорго тиийэн:

— Тииҥнэрбитин тоҕо өлөртөөтүҥ? — диэтилэр.

Оҕолор олус улаханнык хоргуппуттара, хомойбуттара саҥаларыттан биллэрэ. Ол иһин оҕонньор күлүү гымматаҕа:

— Мини өлөрбөтөҕүм. Оҕолорум киэнин тоҕо өлөртүөм буоллаҕай? Дьэ, ол ким өлөртөөбүт бэйэтэй? — диэн бэйэтэ даҕаны мунчааран, таҥныбытынан барда.

— Баран, көрүөҕүҥ эрэ. Ким өлөрбүтүн билиэхпит, — диэн оҕонньор эбэн эттэ.

Оҕолор саҥата суох сукуҥнаһан тииҥнэрин уйатыгар тиийдилэр.

Оҕонньор тииҥнэр уйаларын тулатын уонна тииҥнэр суолларын бэркэ сирийэн көрдө. Онтон уйаларын отун хостообуттарыгар тиийэн, өр одуулаан турда.

— Өлөрбөтөхтөр. Сотору төннөн кэлиэхтэрэ, — диэтэ.

Оҕолор оҕонньор күлүү гынара буолаарай диэн, кини сирэйин көрө түстүлэр.

— Көрүҥ эрэ бу уйаларын отун. Ыстаҥалас буолбут дии. Итилэр олус тулуппатахтарыттан атын уйаҕа көспүттэр. Оттон бу уйаларын отун таһаарбыттар. Онон буоллаҕына, сотору манна кэлэрдии оҥостуммуттар, тииҥ бу курдук ыстаҥаластаммыт уйатын тоҥорор идэлээх, — диэтэ Дьаакып оҕонньор. Кырдьык,  хас да хонон бараннар, тииҥнэр уйаларыгар төннөн кэлбиттэрэ. Оҕолор олус үөрбүттэрэ. Бэрт элбэх астаах, дьиҥнээх бырааһынньыгы тэрийэн, тииҥнэри көрсүбүттэрэ.

Ханан да ото-маһа суох халлааҥҥа харбаспыт суорба таас хайа. Хайа сирэйин хаҥас өттүнэн кыракый аппа тоҕо охсон түспүт. Ол аппа баһыгар балаакка оннун саҕа күөх хонууну көрбүтүм.

— Ол күөх хонуу маннык кырылас таас быыһыгар тоҕо баар буолла? — диэн ыйыттым.

— Таарбаҕаннар уйалара. Хаһан эрэ уйа туттаары, таас анныттан буору хаһан таһаарбыттар. Ол буордара кырыс тунан, күөх хонуу үөскээтэҕэ, — диэтэ Уйбаанчык оҕонньор.

Мин биноклбынан таарбаҕаннар уйаларын тулатын уонна хайа сирэйин олоччу даҕаны көрө сатаатым. Ол гынан баран, биир да таарбаҕаны көрбөтүм.

Оҕонньор, саҥата суох, кыһыл таҥаһы уһун ураҕас төбөтүгэр баайда. Уонна былаах курдук өрө уунан баран, үрэх устун төттөрү-таары хаамыталаата. Мин дьиктиргээтим.

Утаакы буолбатаҕа, киһи мэйиитигэр хатанардыы туох эрэ иһиирдэ. Ол кэнниттэн, биһиги тула өттүбүтүгэр утуу-субуу эмиэ иһииристилэр.

Мин ах бардым уонна өссө туох буоларын кэтэһэн, саҥата суох таалан турдум.

Оҕонньор былааҕын түһэрдэ. Таҥаһын сүөрэн суулуу туран:

— Баар соҕус быһыылаахтар, — диэн быһаарыыта суох ботугураата.

— Туоҕу этэҕин? — диэтим мин, өйдөөбөккө.

— Оттон таарбаҕаннары. Саҥаларын истибэтиҥ дуо?

— Ээ, ити таарбаҕаннар саҥалара эбит дии… Эн тоҕо былаахтанныҥ? Ити аата үөрдүлэр дуу, тоҕо саҥарыстылар?

Оҕонньор, мин ыйытыым кэнниттэн буоллаҕа буолуо, сонньуйда.

— Үөрбэттэр. Ити мин таҥаспын хотой дуу, мохсоҕол дуу көтө сылдьар дии санаан, ийэлэрэ оҕолоругар: «Сэрэниҥ!» — диэн хаһыытаата. Ону ити: «Сэрэннибит» диэн хардардылар, — Уйбаанчык кэпсэтиһиилэрин истибит курдук быһаарда.

Биһиги, үрэххэ чэйдээн баран, таарбаҕаннар уйаларыгар, хайаҕа тахсыбыппыт. Хаһан эрэ булчуттар, остуол курдук күрбэ таастары дьаарыстаан, дурда оҥостуммут этилэр. Онно тахсан олорунан кээспиппит. Биһиги төһө да отучча саһаан холобурдаах сиргэ олорбуппут иһин, биллэрбэккэ тахсыбыт буоламмыт, уйаларын айаҕар ону-маны кэтии олорор кырдьаҕас ийэлэрэ көрбөтөҕө. Кини, хамсаабакка олорон,  халлаан күөх урсунун одуулаһара.

Сорох таарбаҕаннар уйаларын иһиттэн таастаах хара буору сотору-сотору үтэн таһаараллара. Ол икки ардыгар биир таарбаҕан, хантан эрэ сүүрэн кэлэн, уйатыгар киирээри гыммытын, кырдьаҕас таарбаҕан киллэрбэтэҕэ. Кини күтэр курдук тиистэрин килэтэн, үүрэн кээспитэ.

— Сүрэҕэ суох, түбэстиҥ ээ, — диэн оҕонньор, мичээрдии-мичээрдии, сибигинэйдэ.

— Мин «сүрэҕэ суох» таарбаҕан манна барарын кэтэһэн, харахпын араарбакка олордум. Кини хайа тэллэҕэр тиийбитэ. Утаакы буолбатаҕа. Балай да оту туора уобан, хайаны өрө сүүрбүтэ. Кини ол иһэн, сотору-сотору отун ууран, халлааҥҥа туох куттал баарын көрүтэлиирэ. Онтон эмиэ, отун уобаат, өрө сүүрэрэ.

Уйатыгар кэлбитэ. Бу сырыыга кырдьаҕас таарбаҕан кинини үүрбэтэҕэ, кыһаллыбатах курдук олорон хаалта.

Балайда буолан баран, үс таарбаҕан уйаларыттан тахсан олорунан кээспиттэрэ, онуоха били кырдьаҕас таарбаҕан эмиэ мордьойон, үүртэлээн кээспитэ. Кинилэр, таас быыһыгар сүтэ-сүтэ, аллараа сырса турдулар.

— Оо, дьэ, үлэһит «народ» буолаахтааххыт! — диэтэ Уйбаанчык. — Ити үлүгэрдээх тааһы хаһан, хороон бөҕөнү оҥостон, оо, дьэ, тугу да эт, үлэһит «народкут». Көр эрэ, ити олорооччу — ийэлэрэ ээ. Кини дьаһайан үлэлэтэр. Сайыны быһа үлэлээн тахсаллар.

Хата, ол оннугар, кыһынын утуйан хаалаллар. Утуйбут да бухатыыр утуйуута. Эн, тоҥон өлбүттэр дии саныаҥ этэ. Тымныы халлаан күҥҥэ ити уйаларын кэлэн хастаххына да, уһуктуохтара суоҕа. Олорчу хостоон ылан, хаар үрдүгэр кэккэлэһиннэрдэххинэ да, уһуктубаттар. Тыыннаахтарын биллэрэн, бэрт кыратык муннуларын уонна атахтарын аатын эрэ хамсатыахтара. Дьэ, оннук өлбүт курдук барааччылар. Оттон былыттаах күннэргэ уһуктан, хорооннорун устун сырсааччылар.

Эмискэ халлаан оройуттан кынат тыаһа өрө кыһыгырайан түспүтэ. Кырдьаҕас таарбаҕан иһиирэн чыскыйарын кытта, онно-манна эмиэ иһиирэн чыскыйбахтаабыттара.

Халлаан күөх урсунуттан тааһы бырахпыт курдук, кынатын кыптыыйдыы туттан, хотой түспүтэ да, кырдьаҕас таарбаҕан хайы-үйэ уйатыгар дьылыс гыммыт этэ. Оттон аллараа барбыт таарбаҕаннар күрбэ таастар анныларыгар түспүт быһыылаахтара.

Хотой обургу куоттаран кэбиһэн, өрө куйааран тахсыбыта.

— Көрдүҥ ини, олордохторо ити, — диэтэ Уйбаанчык.

— Кыыл таба тахсыбыт үһү. Бултаһа бараҕын дуо? — диэбитэ биирдэ Мэхээлэ.

Мин оччолорго муораттан тахсар кыылы өссө көрө илигим. Көннөрү сураҕын эрэ истэрим. Ол иһин үөрүүнэн сөбүлэспитим.

Биһиги биир үрэххэ олус элбэх кыыл ааһан, тоҕоруйан ааспыт суолугар кэтиллэ түспүппүт. Онтон аҕыйахтык хаамтараат, халыҥ үөрдээх кыыл таба аһыы сылдьарын көрбүппүт. Кинилэр таас хайа үрэҕин киэҥ хотоолун киэптими быданан сылдьаллара.

— Тугун элбэхтэрэй, Аны колхоз табалара буолаарай?— диэн күүппүппүнээҕэр элбэҕи көрөн, сөҕөн, ыйыппытым.

Мэхээлэ сөбүлээбэтэх хараҕынан миигин көрөн кэбиспитэ. «Бэйэтэ билбэт, киһини итэҕэйбэт» дии санаабыта.

Кини колхоз табата буолбатаҕын ырытан, миигин өйдөтөрү туһата суоҕунан аахпыта быһыылаах. Тугу да саҥарбатаҕа.

Тыал биһиги кэннибититтэн үрэрэ. Онон сыппыт иннибитигэр уруттаан айанныыра буолуо диэн, тыалы утары үөмэр гына, кыыллар нөҥүө өттүлэрин былдьаспыппыт. Мэхээлэ тылынан тыбытыгар икки кыыл таба сытара.

Мин элбэх кыылга киирэн, кэпсээннээхтик ытан, үгүһү охторбохтуур баҕалааҕым. Ол иһин ити кыыллар хойуу кыылга тиийэрбитин мэһэйдии сыппыттарыттан абара санаатым.

— Ыт! — диэтэ ити кэмҥэ Мэхээлэ.

— Бачча биирдэ түбэһэн баран, элбэххэ киирэн, астына ытыах баар этэ, — диэн мин утарыластым.

— Ыт! Ыт! Саа тыаһыттан үргүөхтэрэ суоҕа, — диэн Мэхээлэ сибигинэйдэ.

— Хайдах үргүбэт буолуохтарай?

— Муора кыыла тыастан эмискэ үргэччитэ суох, муораҕа муус аалсыһыытын кэмигэр саа тыаһынааҕар буолуох улахан тыаһы истэ үөрэммит буолан, саа тыаһын аахайбат баҕайыта.

Кыыллар биһиги кыра да саҥабытын истэр кутталлаахтара. Онон уһуннук мөккүһэр түгэн суоҕа.

Мин, булчуттар үгэстэринэн, бэйэм диэки өтүбэр сытар кыылы ыыппытым. Саам тыаһыырын кытта, мин хомойбут санаабар, кыылым бэрт чэпчэкитик туттан, ойон быытастыбыта. Ол икки апдыгар, Мэхээлэ диэки өттүгэр сыппыт кыыл туран, ойон иһэн, хоолдьугун тэлгэммитинэн охтубута. Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, Мэхээлэ саатыгар ботуруон укта турара. Онон кини ыыппыт  быһыылааҕа. Мин ыппыт кыылым ыраатан баран, эмиэ охтубута.

Мэхээлэ эппитин курдук, саа тыаһыттан үөр кыыл таба бачымахтаһа сылдьара. Кинилэргэ үөмэн испиппит. Хоту дойду эмискэ уларыйымтыа тыала биһиги кэннибититтэн үрэн куугунаппыта. Ону кытта тэҥҥэ, остуолга куппут доруобунньук курдук хойуу кыыллар туора-маары сырсан туораахтаспыттара.

Биһиги өлөрбүт икки кыылбытын сүлэн, араҥастаан, балааккабытын туруоран, чалыкы сии олорбуппут.

— Олус да элбэх, халыҥ да үөрдээх буолар эбит, — диэн мин алҕаспын билиммитим.

— Элбэх диигин дуу? Ити аата элбэх үһү дуо?

— Дьэ, эн төһөнү элбэх диэҥ этэй? — мин соруйан, тыл хаайсарга сорунна дии санаан, бэйэтиттэн ыйыппытым.

— Мантан бэрт чугас муораттан тахсыбыт кыыл быһа түспэт хапчаан аартыга баар. Ол аартыкка биир дьыл үс төгүрүк суутка устатыгар муора кыыла тохтоло суох субуллубута. Онно ыраахтан көрдөххө, өтүүнү субуйа тарпыт курдук, ол хаардаах хайа сирэйэ харааран курданан хаалта. Ол, дэҥ курдук бысталанан ыла-ыла, үс төгүрүк суутканы быһа субуллан, харааран сыппыта. Ону эн туох диэҥ этэй? Мин санаабар, ол баар этэ элбэх диэн. Ити, бадаҕа, отут сэттэ сыллаахха этэ. Ол дьыл бу үрэх үллэҥнэс кыыл буолта.

— Оччо элбэх кыыл ханна батан үөскүүрүй?

— Муора арыытыгар. Ол иһин Мэйиидэ кыыла дэнэр. Бу билигин, муораҕа сөтүөлүү-сөтүөлүү, тахсыбыттара буолуо. Кинилэр ол курдук муора тоҥорун нэһиилэ күүтээччилэр.

— Отут сэттэ сыллаахха диэтиҥ дуу? Ол дьыл эттээх кыыл булдунан күннээбиккит дии?

— Күннээн, — диэн Мэхээлэ, хайдах эрэ сөпсөөбөтөх киһилии, эппитэ. Кини тохту түһэн баран:— Биһиги Мэйиидэ кыыла тахсарын абааһы көрөбүт ээ, — диэбитэ.

— Абааһы көрөбүт даа? Ол тоҕо? — диэн мин дьиктиргээн төттөрү ыйыттым.

— Соннук абааһы көрөбүт, — диэн Мэхээлэ бигэргэттэ. Уонна салҕаан эттэ: — ити Мэйиидэ кыыла суолугар түбэспит дьиэ табатын уонна бу дойдуга үөскүүр мас кыылынан аатырааччы кыыл табаны олоччу бэйэтигэр сөрөөн, муораҕа илдьэ киирэр. Уонна ити кыылы батыһан,  кинини аһылыктанан, муораттан сүүһүнэн, тыһыынчанан бөрө батыһан тахсар. Ол тахсан, сороҕо бу дойдуга олохсуйан төрөөн-ууһаан, аймааһын бөҕөнү оҥорор. Ити кыыл биһиэхэ аҕалар иэдээнэ итинэн эрэ бүппэт. Ити кыыл биһиэхэ аҕалар иэдээнэ итинэн эрэ бүппэт. Ити кыыл сылдьыбыт үрэхтэригэр тайах, чубуку хас да сыл устата суох буолар. Кыйдаан, тайаҕы, чубукуну киһи үөйбэтэх-ахтыбатах сиригэр түһэртиир. Онон муора кыыла сылдьыбытсирэ туох да булда суох куураайы дойду буола түһэр.

Мин олохтоохтор Мэйиидэ кыылын абааһы көрөллөрүн онтон өйдөөбүтүм.

— Кырдьык,  наар куһаҕаны эрэ аҕалар кыыл эбит, — диэбитим.

— Ол эрээри, — диэтэ Мэхээлэ, — ити кыылы үтэ оҥостоору, муораттан тахсыбыт бөрө сэмнэҕин сиэһээри, муораттан кырса тахсар. Дьэ, ити кыыллар ити курдук бэйэ-бэйэлэрин сойуолаһа сылдьаачылар.

 «Хотугу сулус», 1955 сыл, №4

УлуусМедиа