Таптал суруга

Семен Данилов

I

Мин соторутааҕыта: «Сарсын мин сыбаайбам…» – диэн саҕаланар бүтүн биир тэтэрээккэ суруллубут дьикти суругу ылан турабын. Онтон мин туох эрэ дьиктини, наһаа кэрэни, бэйэм үйэлээх сааспар көрдөөбүппүн булуох аатабын төһө ыһыктыбыппын, төннүбэттии сүтэрбиппин билбитим.

Ол иһин мин эһиэхэ ол сурук туһунан кэпсии түһэргэ соруннум. 

Мин, бастаан таһыттан көрөн, суругу ханнык эрэучуутал оҕо үлэтин сыаналата ыыттаҕа диэн аахайбахтыы кэнбиэрин арыйан көрбүтүм — бүтүннүүтэ биир сурук буолан таҕыста. 

«Сарсын мин сыбаайбам…» «Бука, ханнык эрэ билэр киһим кэргэн ылан эрдэҕэ, онно ыҥыра таарыйа тугу эмэ дьиибэни суруйдаҕа», – дии санаабытым. Уонна кимин билээри сурук кэннин арыйбытым: «Өлөөнө Кэрэмээһэбэ», — диэн мин хаһан да истибэтэх аатым турара. Өлөөнө Кэрэмээһэбэ? Хайалара буоллаҕай?.. Бэйэ, тугу суруйар эбитий? 

«…Баҕар, эн миигин өйдөөбөтүҥ буолуо. Ол да буоллар, мин сарсыҥҥы сыбаайбам иннигэр эйиэхэ бу суруйарга быһаарынным. Мин тугу да кистиэм, туттунуом суоҕа, биэс сыл устата мин тугу санаабыппын, тугу таптааммым, туох эрэйи көрбүппүн, туохтан үөрбүппүн – барытын туох да эбиитэ, көҕүрэтиитэ суох кэпсиэм. Мин оннук суруйарбыттан кыыһырбаккар, олуонатык санаабаккар көрдөһөбүн».

Туох дьикти суругай! Хаһан эрэ үөрэппит кыыһым буоллаҕа дуу? Ол эрээри, өйдүөм этэ. Өр саныы сатаабытым да, итинник ааттаах кыыс миэхэ үөрэммитин өйдөөбөппүн. Сурук мин болҕомтобун тарпыта, киниэхэ туох суруллубутун мин билэ охсуохпун баҕарбытым. 

«…Быһатын эттэххэ, мин бу биэс сыл устатыгар соҕотох эйигинэн, эн ааккынан олорбутум. Эйигин киһилии сырдык тапталынан таптаабытым. Ол таптал билигин да тыыннаах, кинини мин өйүм-санаам кыайан саба баттаабат. Мин барытын өйдүүбүн: эн миигин таптыахтааҕар буолуох, бэлиэтии да көрбөтөххүн, эн атын киһини доҕордоһоргун – эн биһикки икки ардыбытыгар ханнык да сыһыаннаһыы суох буолуохтааҕын. (Ханнык доҕордоохпун этэр буоллаҕай?) Ол гынан баран, сүрэх тугу да билиммэт, өй-санаа этэрин ылыммат — диэн чахчы эбит. Ол да буоллар, мин бу бииргэ үөскээбит уолбар, колхоз председателэ киһиэхэ билигин кэргэн тахсан эрэбин. Дьиҥэ, бу да хардыы миигин уоскутара биллибэт… Мин бэйэм сүрэхпин кытары тиһэх охсуһуум бу эйиэхэ суругум буолуохтаах… Санаабар урукку өттүгэр иэгэйэр икки атахтаахха эппэтэх истиҥ иэйиибин, сүрэхпин эйиэхэ бэйэҕэр кэпсээтэхпинэ кэҥээйэмий, уоскуйаарамый диэн суруйабын». 

Дьикти! Мин сүрэҕим тоҕо эрэ күүскэ тэптэ, киниэхэ туох эрэ сырдык, туох эрэ күүстээх иэйии үөскээтэ. Ол гынан баран, дьиҥнээхтик таптаабыт буоллаҕына, суруйара тугун киэҥэй, холкутай диэн хайдах эрэ саарбаҕалыы санаатым. Уонна мин иннибэр ааспыт олоҕум бэлиэ-бэлиэ түбэлтэлэрэ элэҥнээн аастылар да, биир да итинник суругу суруйуох киһи баарын өйдөөбөтүм. Ити сурук миигин соһуччу улаханнык долгутта. 

«Аан бастаан мин эйиигин биэс сыллаахха, саас экзамен саҕана, көрбүтүм. Оччоҕо биһиги онус кылааһы бүтэрэр экзамеммытын туттараары бэлэмнэнэ сылдьарбыт. Биһиги экзаменнарбытыгар куораттан Үөрэх министерствотын киһитэ кэлиэхтээх этэ. Ол иннинээҕи сылга наһаа кытаанах уонна куһаҕан киҥнээх киһи тахсан сүүрбэ киһиттэн биэһин эһэн, аттестаттан матаран турар. Ол иһин биһиги, кыргыттар, эмиэ ол киһи кэлэрэ буолуо, эбэтэр эмиэ оннук киһи кэлиэ диэн, улаханнык куттана сылдьыбыппыт. 

Онтон биирдэ «Үөрэх министерствотын киһитэ кэлбит» диэн буолла. Кимин, хайдаҕын-тугун сураһан көрдүбүт да, ким да өссө көрө илик буолан таҕыста. Эн, бука, экзамен туттарар киһиэхэ туора киһи, ону ааһан наһаа бириинчик, эбэтэр киһини сүрүнэн наһаа баттыыр киһи киирэрэ хайдах курдук кыбыстыылааҕын билбэтиҥ буолуо, ону биһиги, кыргыттар, уонна ордук соччото суох үөрэнээччилэр бэркэ билэбит. 

Ол күн киэһэтигэр оскуола арҕаа өттүгэр, көҕөрөн көрө илик хатыҥ тумул хонуутугар, уолаттар мээчик оонньуур сирдэригэр, сынньана таарыйа дьүөгэ кыыспынаан – өйдүүрүҥ дуу, били барытын туйгуннук туттаран кыһыл көмүс медалы ылбыт Зоя Поповалыын – тиийбиппит. 

– Ол сылдьар Минпрос бэрэстэбиитэлэ, – биһигини кытта бииргэ үөрэнэр Коля уол эйиигин аан бастаан ыйан көрдөрбүтэ. – Уол оҕо буолбат дуо! Оо, дьэ быһар да быһар, төбөҥ оройугар саайар… Сила! – диэн сүрдээх омуннаахтык эбэн эппитэ.

Дьиксинэ күүппүт суостаах инспекторбытыгар ханнык да холооно суох эдэр, көрдөөх киһини биһиги хара маҥнайгыттан сөбүлүү көрбүппүт. Мин дьүөгэбэр:

– Хата үчүгэй да киһи кэлбит, – диэбиппин бэйэм да билбэккэ хаалбытым. Дьүөгэм, мин диэки тиэхэлээхтик көрөн кэбиһэн баран:

– Сэрэн эрэ, аны таптаан эрэйдэнээйэҕин! – тоҕо эрэ уйа-хайа суох күлбүтэ. Кини төрүт ис-иһиттэн тиэхэлээх, наһаа күлүүк, уҥкүүһүт бэрдэ, ырыаһыт бастыҥа кыыс этэ. Эн, бука, өйдүүрүҥ буолуо, өйдөөбөт буолуоххар сатаммат.

Күлсэрбитин истэн, биһиги диэки хайдах эрэ көрдөөхтүк, судургутук көрөн кэбиһэн баран, эн тэбэнэттээхтик:

– Ээй, кыргыттар, тоҕо тураҕыт! Киириҥ, оонньооҥ! – диэбитиҥ. Эн куолаһыҥ хайдах эрэ ордук эрчимнээхтик иһиллибитэ. 

– Эйигиттэн куттанабыт, киһини түҥнэри охсон кэбиһиэҥ, – диэт, Зоя эмиэ харыыта суох күлэ турбута. Мин дьүөгэм күлүүтүттэн тоҕо эрэ ол түгэҥҥэ бастаан кыбыста санаабытым. 

– Алҕаһыыгыт. Мин кыыһы охсубат киһибин, – диэбитинэн, кыырайан тахсыбыт мээчик сиэткэ аҕай иннинэн түһэн истэҕинэ, өрө көтөн баран охсубутуҥ, биһиги чемпиоммутун туһаайан истэҕинэ, куотан биэрбититтэн күлсүү бөҕө буолбута. 

Мин сол күн эйиигин тоҕо эрэ хара маҥнайгыттан хоһуун мохсоҕолго холуу көрбүтүм: эн көбүс көнө уҥуоҕуҥ, ачыкылаах эрээри, хайдах эрэ ордук уоттаах сайаҕас хараҕыҥ, бэл диэтэр, иэдэһиҥ туохтан эрэ бааһырбыта боллоччу оһон хаалбыта, ып-ыраас, орун-оннугар боростуой бороҥ көстүүмүҥ – барыта хайдах эрэ ураты, хайдах эрэ кэрэ, ис киирбэх курдук көстүбүтэ.

Ол киэһэ мин тумулга тахсан, тоҕо эрэ олус кыһанан, саҥа үүммүт ньургуһуннары үргээн киллэрбитим, уулаах бааҥкаҕа туруорбутум. Кимиэхэ, тоҕо үргүүрбүн бэйэм да билбэтим». 

Мин ити тыллары ааҕаат, бу сурук чахчылааҕын уонна ис сүрэх тылынан суруллубутун халбаҥа суохтук итэҕэйбитим. Мин олоҕум хаһан эмэ умнуллан хаалбыт лоскуйдара, ханнык эрэ дьон мөссүөннэрэ мин өйүм барык-сарыгар көбөн, улам көстөн, күлэн-үөрэн барбыттара. 

«Ол түүн ис-испиттэн долгуйан өргө диэри утуйбатаҕым. Тоҕо? Билиҥҥэ диэри быһааран өйдөөбөппүн: эмиэ да кэлэр олохпор тугу гыныахпын эргитэ саныырым, эмиэ да буолаары турар экзаментан дьиксинэр курдугум. Уонна сарсыарданан нухарыйаат, эйигин түһээн көрбүтүм: түһээтэхпинэ, ап араҕас өҥнөөх сибэккинэн саба үүммүт булгунньах үрдүгэр хатыҥҥа өйөнөн туран, сүрдээх көрдөөхтүк уонна эйэҕэстик миигин ыҥырар курдугуҥ: «Кэ-ээл!» – диириҥ. Күн бүгүнүгэр диэри өрүү ол түүлбүн умнубаппын: харахпын эрэ саптарбын эн көстөҕүн, куолаһыҥ иһиллэн кэлэр.

II

«Сотору экзаменнар саҕаламмыттара. Мин кыракый эрдэхпиттэн үөрэҕи ылынымтыа быһыылаах этим.

Ол гынан баран, үөрэхпэр уон сыл тухары биирдэ даҕаны бастыҥнар ахсааннарыгар киирсибэтэҕим, киирсэ да сатаабат этим. Ол курдук оҕо эрдэхпиттэн кыһалҕата суох, хаһан да илистэр гына олорбокко, уруокпун үөрэппэккэ иитиллибитим: олоро түһээри гыннахпына эбэм өрүү: «Бу оҕо кумааҕыга быһа хатаары гынна! Бука диэн сынньан, оонньоо», – диирэ.

Оттон бу сырыыга хайдах эрэ ис-испиттэн ымсыыран-кыһаллан бастыҥнары кытта тэҥҥэ туттарарга дьулуспутум, ол иһин эбэм тылын истиминэ, бэйэм кыаҕым иһинэн олус кыһаллан бэлэмнэммитим. Бэл үөрэнэртэн хаһан да салҕанар, сүрэҕэлдьиир диэни билбэтэх киһи, дьүөгэм Зоя мин сүрэхтэммиппиттэн соһуйбута, ол гынан баран, итини кини мин улаатан өйдөммүппүнэн уонна онус кылааһы бүтэрэр экзамен уһулуччу суолтатынан быһаарара уонна онтон олус үөрэрэ. Субу-субу: «Өлөөнө атамааннаан эрэр», – диирэ. Уруок ааҕартан салҕан, сүрэҕэлдьээн улдьаараары гыннахпына, тоҕо эрэ эйигин өйдүү түһэрим, – эйигиттэн толлорум оччото эбитэ дуу?

Бастакы экзамен – нуучча тылыгар сочинение – этэҥҥэ ааспыта. Эн, сис туттан баран, парталар икки ардыларынан хаама сылдьан, оҕолор үлэлэрин кэрийэ көрөн ааһарыҥ. Эн биһиги партабыт аттыгар чугаһаатаххына, тоҕо эрэ мин сүрэҕим күүскэ тэбэрэ, туохтан эрэ кыбыстарым уонна, эйигин көрбөтөр ханнык диирдии, умса туттарым, харыбынан сирэйбин күлүктэнэрим… Ол да буоллар, сочинениебын түөрткэ суруйбут этим. 

Икки хонон баран, нуучча тылыгар уонна литературатыгар тылынан экзамен туттарбыппыт. Ол күн мин олохпор саамай ыарахан, саамай сааттаах күнүм этэ. 

12 чаас саҕана кылааска киирбитим. Туох-ханнык иннинэ мин эйигин көрбүтүм: кыһыл суккуна сабыылах остуолу тобулу көрөн туран – ыгыллан дуу, үчүгэйдик билбэт буолан дуу – иһиллэ-иһиллибэттик, иҥнэ-иҥнэ төлүтэ биэрэн саҥарар Коля уолу сүрдээхтик болҕомтолоохтук көрөн, остуолга тоҥолохтоон, сыҥаах баттанан олороруҥ, ханнык эрэ тылы сыыһа эппитин көннөрбүтүҥ, онно тута тоҕо эрэ мин сүрэҕим «дьар» гына түспүтэ.

Онтон миэхэ бэркэ билэр, үчүгэйдик үөрэппит бэлиэтим түбэһэн холкутуйбутум, санаабар үчүгэйдик бэлэмнэммитим. 

Итинтэн кэнники эн бэйэҥ да өйдүөхтээх этиҥ…Өйдүүрүҥ дуу? Гринев обраһын туһунан кэпсээн иһэн, ханнык эрэ тыл эбиискэтин сыыһа эппиппин эн көннөрбүтүҥ. Мин онуоха, тугу этиэх буолбуппун барытын умнан кэбиһэн, сирэйим итийэ-итийэ турбуппун эрэ өйдүүбүн.

Онтон учууталым Андрей Николаевич урут олус астыннаҕына этэр истиҥ, киһи сүрэҕэр тиийэр куолаһынан: 

– Лена… – диэбитигэр, көрө түспүтүм – кини мин диэки сүрдээх эрэмньилээх баҕайытык ачыкытын үрдүнэн көрөн олороро. 

Мин онтон өй ылан, суруммуппун көрөөрү гыммытым – хараҕым биир да буукубаны таба көрбөт буолбут этэ. «Барыта бүттэ!…» – диэн ыар санаа миигин төбөҕө сырбатарга дылы гыммыта. Онтон ыла тугу да өйдөөбөппүн… Өйдөнөн кэлбитим, кураанах кылааска киирэн партаҕа умса түһэн ытыы олорорум. Оҕолор тула көтө сылдьаллара».

Мин ити тыллары ааҕаат, хас эмэ сыллааҕыта буолбут, умнуллубута ырааппыт түбэлтэни субу бээһээ буолбут суол курдук өйдөөн кэлэбин: кылардыы соҕус саһарчы көрбүт, сэмиий-сэмэй көрүҥнээх, хатыҥыр кыысчаан мөссүөнэ туман быыһыттан мин харахпар көстөн кэлэр; кини икки аҥыы өрүллүбүт саһархайдаҥы суһуоҕун төбөтүн оройугар иэҕэн таһааран, кыра оҕо курдук күөх лентанан бантиктыы мааммыта – көтөөрү гыммыт үрүмэччи курдук тэлимниирэ, тэтэркэй имнэриттэн сырдык хаана улам тэнийэн кулгааҕар тиийэ кыыспыта, тэрбэҕэр кыламаннара биллэ-биллибэттик титирии-титирии сабыллан барбыттара, уонна кыыс, эмискэ дьигэс гынаат, соһумардык таһырдьа ыстаммыта субу баарга дылы буолла. 

Кини көрдөөх дьүөгэтэ Зоя мин өйбөр эмиэ тилиннэ. Кини, бадаҕа, өрүскэлэспит курдук сатархай саҥалаах наһаа чэбдик көрүҥнээх, сүрдээх омуннаах, хара бараан кыысчаан этэ.

«…Онтон мин дууһабар туох баарын, туох буоларын билбэт, өйдөөбөт оҕолор уоскута, этэ, ааттыы сатаан баран, барытын мин «атаахпынан», «комсомолкаҕа сөбө суох майгыбынан» ааҕан, кэлэйбиттэрэ. Бэл Коля уол кэлэйиэхтэн кэлэйбит куолаһынан тииһин быыһынан сыыйан: 

– Дезертирка!… – диэн кыбдьыгыраабыта. 

Оҕолор мөҕө-мөҕө, аам-саам тарҕаһан барбыттара. Мин суос-соҕотох онно төһө өр олорбуппун, тугу-тугу санаабыппын өйдөөбөппүн.

Ол киэһэ миигин оскуолатааҕы комсомол комитетын бюротугар ыҥырбыттара. 

Мин үтүө дьүөгэм, мин көрдөөх доҕорум, комитет секретара Зоя Попова «Лена Кэрэмээһэбэ комсомол чилиэнигэр сөбө суох майгытын туһунан» диэн ааттаан, ол күн буолбут суолу дириҥник долгуйан, абаран-сатаран, миигин ордук кырыыламмыт хараҕынан батары көрө-көрө тыл эппитэ.

– Онон, Лена Кэрэмээһэбэ олус куһаҕаннык, олус кус сүрэхтээхтик быһыыланна: бэрт кыра кытаанаҕы көрсүһээт чаҕыйда, тэскилээтэ. Комсомол чилиэнигэр сөбө суох хоргуһун көрдөрдө. Маннык киһиттэн дойду ыар кэмигэр тугу баҕарар көһүтүөххэ сөп… – диэн тимир-тамыр курдук түмүгү оҥороот, тоҕо эрэ эмискэ ах барбыта. Онуоха мин уоран көрбүтүм: кини хара бараан сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолбут, муннука олорор Андрей Николаевич диэки, «наһаа түстүм дуу?!» диэбиттии, ыйытар хараҕынан көрбөхтүү-көрбөхтүү, чочумча саҥата суох көхсүн этиппэхтии турбута. Онтон кэһиэҕирбит, харсыттан тахыбыт куолаһынан: – Мин Лена Кэрэмээһэбэҕэ кытаанах миэрэни биэрэргэ этэбин!.. –диэн, хантан эрэ ыраахтан иһиллэр курдук, бүтэҥи куолаһынан этиитин түмүктээбитэ. 

Зоя ити тыйыс тылларыттан мин кыратык да кыыһырбатаҕым, хоргуппатаҕым.

Зоя кэнниттэн миэхэ тыл биэрбиттэрэ. Онуоха мин: 

– Суох! – диэн аккаастанан кэбиспитим.

Ити оҕолору ордук кыйахаабыта.

Онтон оҕолор, күн бүгүҥҥэ диэри бары үтүө доҕотторум, утум-ситим туран, миигин сорохтор наһаа сытыытык, кытаанах тылларынан, сорохтор аһына-аһына бары биир куолаһынан «атаах, хоргус», «комсомолга сөбө суох майгылаах киһинэн» ааттаан мөхпүттэрэ, үөхпүттэрэ да, тоҕо эрэ мин хайаларыгар да хоргуппатаҕым, кыыһырбатаҕым. Хайдах эрэ кинилэр хатыылаах тыллара мин сүрэхпэр тиийбэт, уруккутута өһүргэс бэйэм туох эрэ дьикти куйаҕы кэппит курдугум, итинник тыллар, ону хоппокко, төттөрү тэйэллэрэ. 

Ол күн бүтүннүү даҕаны, ыарахан түүл курдук ааспыта: өйдүү сатыыргын кыайан өйдөөбөт, көрө сатыыргын кыайан көрбөт туман курдук, киһини илиһиннэрэр түүл баар буолар, оннук этэ ол күн. Мин төбөбөр туох да быһаарыыта суох, суос-соҕотох «синэ биир… Хайаатыннар даҕаны» диэн санаа баара.

Уонна… Уонна ол мунньахха эн кэлбэтэххэр эмиэ да махтанар санаа баара.

Өскө Андрей Николаевич суоҕа буоллар, ол мунньах, бука, мин туспар ыараханнык түмүктэниэ эбитэ буолуо.

Андрей Николаевич, урут маннык мунньахтарга тыл этэрин сөбүлээбэт бэйэтэ, тыл көрдөөн ылан, киһи олоҕор араас кэм, араас күн баар буоларын, киһи дууһата, киһи өйө-санаата өрүү сүрдээх уустугун, киһиэхэ истиҥник сыһыаннаһыы, өрүү көмө илиини уунуу наадалааҕын, партия биһигини итинник үөрэтэрин, Лена төһө да холустук сыыспытын иннигэр, кини үчүгэй үөрэнээччитин аахсар, бүгүҥҥү түбэлтэ кини аҥардас «атааҕыттан» буолбатаҕа чахчылааҕын, үчүгэй да киһи олоҕор араас түбэлтэ баар буоларын туһунан дьоһуннаах, ылыннарыылаах баҕайытык тыл эппитэ.

– Онон мин Ленаны аныгы өттүгэр итинник быһыыламматыгар сэрэтэргэ уонна нуучча тылын 10 «Б» кылааһы кытта күн сарсын туттарарыгар модьуйарга этэбин; Лена кыаҕа суох буолбатах, туттарар кыахтаах. Кинини уонна комиссияны кытта мин, кылаас салайааччытын быһыытынан кэпсэтиэм, – диэн түмүктээбитэ.

Бюро оннук быһаарбыта».

Андрей Николаевич!.. Мин кинини олус үчүгэйдик өйдүүбүн. Маҥхайа сатаан баран, саһара барбыт, быһаарыыта суох тарааныылаах кылгас баттахтаах, киһини кытта кэпсэтээри гыннаҕына, өрүү, көрдөспүт курдук, уоһун мэрбэҥнэтэн мичээрдиир, мунньахха саҥардаҕына, кыбыстыбыт оҕо курдук, умса көрөн туран, остуолтан туох эрэ сыыһы булан сөмүйэтин төбөтүнэн сыҕарыҥната оонньоон тахсар, алта уончалаах, кыра уҥуохтаах, хайдах эрэ ис-иһиттэн сэмэй, сымнаҕас, аҕыйах саҥалаах оҕонньору мин кылгас кэм иһигэр олус сөбүлээбитим, кэлин өргө дылы кинини ис сүрэхпиттэн ахта саныырым.

Кини ол күн, Лена эппиэттии туран эмискэ таһырдьа ыстанарын кытта, миэхэ бэйэтин туох эрэ алҕаһын дуу, буруйун дуу билинэр курдук, ыгыллыбыт, көрдөһөр куолаһынан кулҕаахпар сибигинэйэн:

– Ити эһигиттэн кыбыстан… Үөрэҕэр үчүгэй кыыс – Лена, – диэбитэ, ону чахчы өйдөөтүм.

Ол киэһэ хойуут баҕайы, мин утуйаары олордохпуна, кини киирэн бэйэтинэн оҕотун көмүскүүр курдук, Лена эбэтин, кини сэриигэ баран сурахтыын сүппүт аҕатын, кыыһын быраҕан, кэргэнин көһүтэ барбакка, атын киһиэхэ эргэ тахсыбыт ийэтин, Лена туохтан килбик буолбутун туһунан кэпсээбитэ уонна комсомол комитетын бюротун уурааҕын этэн туран, Лена сарсын 10 «Б» кылааһы кытта туттарарыгар көҥүллүүргэ сөбүлэһэрбэр көрдөспүтэ.

Мин үөрүүнү кытта сөбүлэспитим.

«Аны санаатахха, оччолорго кэнэн да муҥнаахтар эбиппит! Мин ол түүн утуйбатаҕым, эбэм эрэйдээҕи эмиэ утуппатаҕым. Майгым-сигилим уларыйбытын, кистээн ытыырбын биллэҕэ буолуо – эбэм миигин, ыалдьыбыт диэн, биллибэтинэн-көстүбэтинэн харабыллаан тахсыбыта…

Санаабар, барар-кэлэр сир бараммыт курдуга: аттестат ылар туһунан кыракый да эрэл суоҕа, ол гынан баран оччолорго ити туһунан үгүстүк санаабат этим.

Суох, ити үөрэҕи аанньа ахтыбаппыттан, үөрэххэ баҕарбаппыттан буолбатах… Мин 10 кылааска үөрэнэр сылбар тосту уларыйбытым, өйдөннөҕүм буолуо, син кыһаллан үөрэнэрим…

Зоя ол түүн эмиэ утуйбатах быһыылааҕа, кини сарсыарда миигин туруора кэлбитэ. Мин туспунан кини тугу санаабытын билбэт этим, ол гынан баран кини ол сарсыарда, бээһээ туох да буолбатаҕыныы, уруккутун курдук көрдөөхтүк, эйэҕэстик, дьүөгэ быһыытынан киирбитэ, илиитигэр хас да ньургуһуну туппут, хасыыҥкатын аҥаар санныгар быраҕыммыт, куолутунан айдаарбытынан тыалы-холоругу кытта:

– Утуйар да кыыскын! Тура оҕус, күн ыраатта! –диэбитинэн көтөн түспүтэ.

Ол эрээри, туох эрэ уруккуттан ураты, саҥа дорҕоон кини куолаһыгар иһиллэрэ.

Кини кэлбэтэҕэ буоллар, ол күн 10 «Б»-лары кытта экзамен туттара барарым биллибэт этэ: «Аны кэлэн хаһан туттараары… Син биир кини баар буолуо… Ыйытыа…» –диэн санаалар мин төбөбөр наһаа дириҥник сөҥмүт этилэр. Эн бааргына, ити үлүгэрдээх саакка киирэн баран, иккиһин туттарыам диэн өйүм хоппот этэ.

Зоя кэлэн күлбүтэ-үөрбүтэ, мин «ыарыым» туһунан эбэбэр тиэхэлээхтик имнэнэ-имнэнэ, тугу эрэ сибигинэйбитэ; Коля уол экзамеҥҥа эмиэ буккуллан хаалан баран, туох эрэ дьиктини саҥартаан, «булугас өйүнэн ууттан кураанах тахсыбытын» туһунан олус көрдөөх куолаһынан, саһыгыраччы күлэ-күлэ, кэпсээбитэ.

Мин хайдах эрэ сэргэхсийбит курдук буолбутум, саба халыйбыт туман онон-манан ыйдаҥарарга дылы гыммыта.

Онтон Зоя, оонньуу-күлүү курдук, миигин аһатан, таҥыннаран түҥ-таҥ тутан илдьэ барбыта.

Эбэм ону сөбүлээбэтэх быһыынан төбөтүн илгистэ-илгистэ:

– Бу кыыс… ыалдьыбыт оҕону… эчи, айыбын… Зоя… Зоя!.. – дии хаалбыта.

Оскуола боруогун атыллаат, мин сүрэҕим эмиэ тэбэн, санаам тууйуллан, уҥуоҕум салҕалаан барбыта.

– Зоя!.. Кэбис… Син биир… Туох да тахсыа суоҕа…

– Ииримэ, хотуй, кытаат кыһан… Комсомолка! Барыта үчүгэй буолуо. Эн саҕа үчүгэйдик билэр, үчүгэйдик нууччалыы саҥарар ким баарый? Бары туттардыбыт буолбат дуо?.. Чэ, кытаат, Лена. Эппиэттээн таҕыстаххына, күүлэйдии барыахпыт… Мин күүтүөм!.. – Зоя миигин, эргитэ саныыр, өй ылар бокуой биэрбэккэ, дэллэритэн аҕалан кылааска анньан кэбиспитэ.

Көрбүтүм: комиссия састааба мустубут. Эн биир кыыс эппиэттиирин истэн, кыһыл харандааһы төкүнүтэ оонньуу олороруҥ… Барыта хайдах эрэ суостаах, хайдах эрэ ыраах.

– Ээ, Лена! Билиэттэ ыл, кумааҕыта ыл уонна ол партаҕа баран олорон үчүгэйдик бэлэмнэн! – диэбитэ холкутук Андрей Николаевич.

Хастыыга да ааҕан (бастаан өйбөр туох да киирбэт этэ). Мин үчүгэйдик билэр боппуруостарым түбэспиттэрин өйдөөбүтүм. Онтон тоҕо эрэ эн олорор сириҥ диэки хайыһан көрбүтүм. Тыый. Тахсыбыт дуу?.. Комиссияны барытын эргиччи көрдүм, кылааһы көрдүм – ханна да эн суоххун.

«Түргэнник… Түргэнник… Киириэн иннинэ эппиэттии охсуохха».

– Мин… – диэбитинэн ойон турдум.

– Бэлэмнэммэккин дуо? Бэлэмнэн, Лена.

– Суох, билэбин.

Мин, сотору-сотору аан диэки уолуйа одуулаһа, өрүскэлэспит курдук эппиэттии оҕустум.

Мин эппиэттээн бүтэн тахсыахпар диэри эн киирбэтэҕиҥ. Оо, онно эйиэхэ махтаммыппын эриэхсит!.. 

III

«Ити кэннинээҕи экзамеҥҥа мин эмиэ куолубунан өйдүүн-санаалыын тууйуллан, толло-толло киирбитим. Хата барыта этэҥҥэ ааспыта. Оҕолор эйигин: «Алгебраны ахсарбат, эбэтэр олох тугу да билбэт: наар ааҕан, эбэтэр тугу эрэ суруйан тахсар…» – диэн миигин сэргэхсиппиттэрэ.

Мин туттарар бириэмэбэр, эн, кырдьык, биирдэ даҕаны ааҕар кинигэҕиттэн арахсыбатаҕыҥ, мин диэки хайыһан көрбөтөҕүҥ… Мин, истибэтэр ханнык диэн, эйиэхэ кырыыбынан туран эрэн, төһө сатанарынан симиктик саҥарыам.

Ол күн эмиэ этэҥҥэ ааспыта… Ол гынан баран, өскө эн биирдэ мин диэки көрбүтүҥ, биирдэ биир тылы саҥарбытыҥ эбитэ буоллар, бастакы күн соро-муҥа хайаан да хатыланыахтааҕын сүрэхпинэн таайарым…

Онтон ыла улам соччо наһаа кыбыстыбат, толлубат буолбутум: бука, кэргэннэһэн барбытым эбитэ буолуо.

Уонна мин эйиэхэ сыһыаным ити экзамен бириэмэтигэр эмиэ уларыйбыт курдук буолбута: аан бастаан төһө кыбыһыннарбын, толуннарбын, эйиигин өрүү ыраахтан көрүөхпүн баҕарбытым иһин, эн экзамеҥҥа кэлэн олороргун абара көрөрүм, абааһы көрө саныырым, онтон улам кэргэнниһэн истэҕим ахсын аны эн аахайбатах курдук туттунаргыттан, мин хоруйбун болҕойон истибэккиттэн улам кыһыйар, улам испэр өһүргэнэ саныыр буолан барбытым.

Ол да буоллар, экзамен бириэмэтигэр кэнники үөрэҕим да, олоҕум да туһунан, эйиэхэ сыһыаным да туһунан тугу да эргитэ санаабат этим. Арай итинник санаа аан бастаан биһиги аттестаппытын ылар, оскуолабытын кытта бырастыылаһар биэчэрбитигэр миигин үүйэ-хаайа туппута.

Мин төрөөн баран ол биэчэртэн ордук үчүгэй тэриллиилээх, өрө көтөҕүллүүлээх, көрдөөх-нардаах биэчэргэ сылдьыбыппын билбэппин. Оскуола киэҥ-куоҥ уһун көрүдүөрэ устатын тухары кыһыл таҥаһынан, араас сибэккинэн, үүнээйинэн киэргэтиллибит. Көрүдүөр толору оҕо: кэлии-барыы, күлсүү-салсыы.

Чочумча буолаат, үөрүүлээх биэчэр аһыллыбыта.

Зоя биһикки үһүс дуу, төрдүс дуу кэккэҕэ, аан чугаһыгар олорбуппут. Эн бастаан ханна да көстүбэт этиҥ.

Оскуола директора, биһигини 10-с кылааһы ситиһиилээхтик бүтэрбиппитинэн эҕэрдэлээн баран, тылы үөрэх чааһын сэбиэдиссэйигэр биэрэн эрдэҕинэ, эн кэтэхтэн киирэн, президиумҥа саамай биһиги туспутунан олорунан кэбиспитиҥ уонна сааланы эргиччи көрүтэлээн ылбытыҥ. Мин акаары санаабар, эн кими эрэ (арааһа миигин) көрдүүр курдугуҥ. Эн хайаан да миигин бэлиэтии көрбүт буолуохтаах этиҥ, онтон атын буолуон, мин оччотооҕу санаабар, хайдах да сатаммат курдуга.

Ол киэһэ мин эйигин дьиҥнээхтик болҕойон көрбүтүм уонна туох да эҥкили булбатаҕым: бэл эн бэйэҕэр сөбө суох таллаҕар улахан кулгааҕыҥ, модороон уоһуҥ, сатамньыта суохтук сарайа сылдьар ырбаахыҥ саҕата барыта туох эрэ ураты, кэрэ, истиҥ курдук көстөллөрө… Оттон эн ачыкы нөҥүө көстөр хараҕыҥ! Кинилэр күн бүгүнүгэр диэри миигин тобулу одуулууллар… Субу бааллар… 

Онтон ыла кулуупка туох буолбутун: завуч Петр Иванович тугу саҥарбытын, оҕолор туохтан ытыстарын таһыналларын, арыт күлсэн тоҕо баралларын, кимиэхэ эрэ сибэкки туттаралларын – тугу да өйдөөбөппүн, барыта түүл-бит курдук этэ.

Мин онно олорон эн тускунан, бэйэм туспунан, кэлэр өттүгэр туох да күлүгэ суох олоҕум туһунан мин өйүм-санаам төһө кыайарынан, төһө сатаан киэргэтэринэн эргитэ санаабытым. Эн биһикки манна хайаан да билсиһэбит. Эн миигин Якутскайдааҕы педагогическай институтка киирэн үөрэнэрбэр сүбэлиигин. Мин биир тыла суох сөбүлэһэбин. Эн Якутскайга хайаан да көрсүһүөхпүт дии-дии, мин диэки таптыыр хараххынан көрөҕүн. Мин сүрэҕим тэбэр, мэйиим эргийэр: «Көрсүһүөхпүт…» – диибин сылайбыт курдук. Якутскай. Мин институтка аан бастаан тиийэбин. Эн хайы үйэҕэ кэлэн көһүтэ олорор эбиккин. Наһаа үчүгэйдик көрсүһэбит. Билэр киһи, эн көмөҕүнэн институтка дьыалабын түргэнник бүтэрэн, күүлэйдии барабыт. Киэһэ, араас өҥнөөх уоттарынан симэммит парка үчүгэй салгыныгар бэс сыта, сибэкки сыта сүрэҕи-быары хаба ортотунан киирэр; ким да суох сиригэр кэлэн эн илиибин сүрэххэр ыга тутаҕын: «Лена, Леночка! Мин… Мин эйигин… эйигин таптыыбын!» – диигин, төхтүрүйбэхтээн ыла-ыла. Мин саҥата суох эн сылаас түөскэр төбөбүн уурабын. Эн төбөбүттэн аргыый сыллаан ылаҕын. Мин үөрэнэ сылдьабын, барыта дьэҥкэ. Эн биһикки күн аайы көрсүһэбит. Кыһыннары үгүстүк дьаарбайабыт. Кыһалҕата суох күлсэбит. Киноҕа, театрга сылдьабыт. 

Эн наһаа үчүгэй үлэһиккин, наһаа үчүгэй майгылааххын. Дьон бары хайгыыллар, дьүөгэлэрим миигин ордугургуу, ымсыыра көрөллөр. Мин үөрэҕим бүтэрэ буолар… Үөрэхпэр туйгуммун… Онтон биир кэрэ киэһэ эн дьэ…

Ким эрэ ойоҕоско анньыбытыгар өйдөнөн кэлбитим.

– Лена, эйигин буолбат дуо? Тур, бар! – дии-дии, Зоя миигин илгиэлээн эрэр эбит.

Мин тоҕо эрэ Зояҕа абара саныы-саныы, аат харата туран тиийэн аттестаппын ылабын уонна эйигин көрөбүн: эн эмиэ амарах хараххынан мин диэки көрөҕүн…

Олорор сирбэр төннөн, уоскуйан баран, били ыра санаам туһунан: «Онтон атын буолуон сатаммат. Сатаммат!»– дии саныыбын.

Концерт бүппүтүн кэннэ көрдөөх үҥкүү, оонньуу саҕаламмыта. Эн эдэр учууталлары кытта үҥкүүгэ, оонньууга сатыырыҥ, эн кыттыспытыҥ барыта ордук көрдөөхтүк тахсара, ордук суолталанара, мин санаабар, эйиигин ордук үрдэппитэ. Ханнык эрэ үҥкүүнү бастаан Зоялыын үнкүүлээбиккит, ону көрөн туран мин: «Билигин, бука миигин ыҥырара буолуо… Хайыах баҕайыный?!» –диэн наһаа дьулайа санаабытым. Тугу эрэ кэпсэтэргит. Зоя сотору-сотору күлэн чачыгырыыр этэ: мин ону, «баҕар, мин туспунан кэпсэтэллэрэ буолуо», – дии саныырым. Сүрэҕим бүтэйдии нүөлүйэн, мөхсөн барбыта…

Суох, ол гынан баран, ол киэһэ эн миэхэ чугаһаабатаҕыҥ; мин диэки көрбөтөҕүҥ даҕаны. Наар үһүс кылаас учууталын Надежда Гаврильевнаны кытта үҥкүүлээн, күлэн—оонньоон тахсыбытыҥ.

Ол да буоллар, мин ол киэһэ биир да мүнүүтэҕэ санньыйбатаҕым: эн биһикки хайаан да доҕордуу буоларбытыгар саарбаҕалаабатаҕым.

«Билигин сатаммат… Бэйэ кэмэ кэлиэ…» – дии саныырым.

Түүн дьиэлээн иһэн, Зоя, тугу эрэ санаан, күлэн чачыгырыы түспүтэ.

– Туох буоллуҥ, Зоя?

– Ээ… Эн инспекторгыттан күлэбин… Дьиибэ киһи… Ону-маны кэпсиир, дэлби күллэрдэ.

– Тугу?

– Ханнык эрэ ыт оҕотун, ханнык эрэ түөһэйбит өмүрэх эмээхсин туһунан. – Зоя эмиэ харыыта суох күлэр.

Эн тускунан аанньа ахтыбатахтыы саҥарбытыттан ол киэһэ мин дьүөгэбэр хоргута санаабытым да, тугу да диэбэтэҕим.

Итинтэн ыла мин хас да түүн утуйбатахпын, хаста эйигин көрбүппүн, хаста үөрбүппүн, хаста хомойбуппун ким ааҕан ситиэй!

Итинтэн ыла лоп курдук биэс сыл ааста. Ол устатыгар ол биэчэргэ олорон санаабыт санаам биир да ырата туолбатаҕа, мин эйигин кытта быһаарсыахтааҕар буолуох, биир да тылы киһилии кэпсэппэтим. Ол эрээри, эн биһикки хаһан эрэ көрсүөхпүт, быһаарсыахпыт уонна бэйэ-бэйэбитин өйдөһүөхпүт диэн эрэх санаа хойукка диэри умуллубатаҕа, сибилигин даҕаны сотору-сотору кылам гынан ааһар.

Мин онно санаабытым курдук, ол саас эн миэхэ туһаайан эппит биир тылгын истибэтэҕим, эгэ мин саҕалаан этиэм дуо! Эйигин мин атаарбатаҕым, Надежда Гаврильевна уонна Андрей Николаевич атаарбыттара. Институтка эн миигин тоһуйбатаҕыҥ, паркаҕа эн миигин кытта күүлэйдээбэтэҕиҥ, театрга мин биирдэ да эйиэхэ чугаһаабатаҕым. Ол эрээри, мин эйигин үгүстэ көрөрүм, онтон эн миигин биирдэ да таба көрбөтөҕүҥ.

Ити аан бастаан таптаабыт кыыс оҕо сүрэҕэр-санаатыгар төһө ыараханын, абалааҕын эһиги, эр дьоннор, билбэккит. Ол гынан баран, «кыыс оҕо хараҕын уута, от сиигин кэриэтэ» диэн нуучча өһүн хоһооно сүрдээх таба эбит, күн көрдүн да эмиэ кууран кэлэр. Ол кэриэтэ мин ыар санаабын эрэнэр эрэлим өр гыммакка сайгыыра, сырдатара. Мин тапталым ити ахсын улам улаатан, улам күүһүрэн испитэ».

Билигин санаан көрдөхпүнэ, кырдьык, мин кинини Өлөөнө Кэрэмээһэбэни кэлин Якутскайга да көрсөр эбиппин. Көрүстэхпитинэ көннөрү «Ханна эрэ көрбүт кыыһым» дии саныырым бадаҕа. Кини да билэр киһи курдук туттубат быһыылааҕа, онон туох да дорообото, быраһаайа суох хардарыта аасыһарбыт. 

«Мин итинник түөрт сыл олорбутум. Ити мүччүргэннээх үөрэх дьыллара этилэр: үчүгэйдик үөрэнэрим, институт общественнай олоҕор күүһүм кыайарынан кыттарым, элбэхтик ааҕарым. Ол да гыннар, ити мин олоҕум аҥара эрэ этэ. Мин олоҕум иккис аҥаарынан өрүү эн этиҥ… Институтка үөрэнэ сырыттахпына хас даҕаны бииргэ үөрэнэр уолаттарым уонна бэл биир поэт сыстаҥныы, «доҕордуу буоларга» көрдөһө, мин «туналҕаннаах ньуурум, мин үтүө сүрэҕим» кинилэри «абылаабытын» туһунан этэ, хоһоон аныы сатаабыттара. Мин ону барытын оонньуу-күлүү курдук көрөрүм, биир да киһиэхэ санаам хоммотоҕо, биирдэригэр даҕаны дьиэк биэрбэтэҕим. Мин сүрэхпэр эйиигиттэн атын киһиэхэ миэстэ суоҕа.

Тапталбыттан мин бастаан олус кыбыстар, кимиэхэ да ол туһунан эппэт этим, онтон үөрэнэн, соччо кыбыстыбат буолбутум уонна ити кистэлбин саамай таптыыр, ытыктыыр доҕорбор арыйбытым. Туох дии санаан киниэхэ кэпсээбиппин быһааран билбэппин: аһыннараары эбэтэр көмөлөһүннэрээри кэпсиэхпин түктэри, бука, санаабын чэпчэтээри гыммытым эбитэ буолуо.

– Кистэлэҥ тапталбын – таайдыҥ ини? – Зояҕа кэпсээбитим, бадаҕа, кэпсии-кэпсии ытыыр быһыылаах этим, онуоха кини, күлүүк бэйэтэ, саҥата суох олорбохтообута уонна аргыый кууһан олорон:

— Дьүөгэм оҕотоо, уоскуй… – диэн иһэн, дьигис гынан илиитин эһэ охсон ылбыта. – Ээх! Лена, эн комсомолка буолбаккын дуо?.. Тугу муҥнана сылдьаҕын: быһаара оҕус: «Эбэтэр, эбэтэр». Туох да тахсыа суох буоллаҕына, сүрэххиттэн ылан бырах, умун… – диэн сүрдээх эрчимнээхтик эбэн эппитэ уонна мин диэки кыбыс-кытаанаҕынан көрөн кэбиспитэ, онтон эмиэ күлбүтүнэн ойон турбута: – Лена, уурай! Хата сөтүөлүү барыах, – диэбитэ. 

Дьүөгэм сүбэтэ онон бүппүтэ.

Мин эйигин саамай кэлин ааспыт сайын биһиги оройуоммут киинигэр Культура дьиэтигэр көрбүтүм. Эн оччоҕо Якутскайтан эмиэ учууталларга тахса сылдьыбытыҥ, кинилэргэ анаан саха литературатын туһунан лекция ааҕарыҥ. Эн лекцияларгын мин биири да көтүппэккэ истибитим. Ол лекциялар миэхэ элбэх сонуну, саҥаны биэрбиттэрэ. Ол эрээри эн үгүс түмүктэргин кытта сөбүлэспэтэҕим, билигин даҕаны сөбүлэспэппин. 

Билигин мин оҕо буолбатахпын, үрдүк үөрэхтээх народнай учууталбын! (Мин «народнай» диирбин сүөргүлээмэ. Ити тылы мин олус сөбүлүүбүн уонна дьиҥнээх народнай буолуохпун баҕарабын, ол иһин ити эпитеты үгүстүк туттабын.)

Эн лекцияларгар олорон, испэр эйиигин кытта мөккүһэрим, мин санаабар, наһаа көстөн турары атыннык быһаардаххына, ис—испиттэн дириҥник кыһыйарым, абарарым. Наһаа дии санаатахпына, тыл быраҕарым: бастаан иһиллэ-иһиллибэттик, кэлин улаханнык… Өйдүүрүҥ эбитэ дуу ону? Мин соруйан эйигиттэн көстүбэт күлүк сиргэ олорорум, саала, бадаҕа, бүтүннүүтэ да хараҥа этэ, онон эн миигин көрбөтөҕүҥ чахчы…

Киһи эҥин буолар: мин былырыыҥҥы лекцияларбар чахчы биир дьахтар сөбүлэспэт, утарар, ону ааһан, бэйэбин харыйар өһөс куолаһын субу баардыы өйдөөн кэлэбин! Кини өрүү биир сиртэн, саала хаҥас өттүгэр турар халааҥка оһох күлүгүттэн иһиллэрэ, мин көрө сатыырым да, барык-сарыкка киһи эрэ күлүгэ көстөрө. 

Мин оччолорго ол куолаһы сөбүлээбэт этим. Соруйан киирэр, эбэтэр «чобоорхойбут эрэйдээх» диэн саҥарааччы киһини хоһулуу саныырым. Биир ыйытыыга хоруйдуурбар даҕайан, «хатыылаах репликалар» тустарынан дьоһуннанан туран, туох эрэ туустааҕы кыһыылааҕы холус, улахамсык баҕайытык саҥардым быһыылаах этэ.

Ол эрээри, ол репликалар наһаа биир сүрүннээхтэрэ, наһаа тыйыстара миигин долгуппуттара: онон мин таарыйар боппуруостарбын дьиҥнээхтик билэр, дириҥник өйдүүр киһи ыйытар дии санаабытым тиһэҕэр. Ол иһин мин кэлин, сойон баран, ити боппуруостары мараҥнатан, эргитэ санаан көрбүтүм – үксэ чахчылаах курдуктар, мин үгүс түмүктэрим көтүмэх, ситэ өйдөммөтөх эбиттэр, онон, кэнники лекцияларбар хас да түмүктээһиннэрбин уонна быһаарыыларбын уларытарга тиийбитим. 

Ол онтум миигин, үгүс уоппуттаах учууталы уонна үгүстүк үлэлээбит, идэтийбит лекторы, баһыйбыт, киниэхэ өй укпут киһинэн, бу суруктан көрдөххө, институту саҥа бүтэрбит кыысчаан буолан таҕыста. 

Ити түбэлтэ төһө да соччо суолтата суоҕун, түбэспиччэтин иһин, мин санаабар Лена Кэрэмээһэбэни өссө киэргэттэ, өссө үрдэттэ: кини таптала икки хараҕа суох балай таптал буолбатах, дьиҥнээх киһилии, улахан, киһини үрдэтэр таптал эбит диэн санааҕа аҕалла. 

Сурук бүтэн барда… Сурук миэхэ үгүс саҥа иэйиини, саҥа санааны үөскэттэ, мин иннибэр үйэлээх сааспар көрдөөбүт, түүл гынан түһээбит киһим… дьүөгэм мөссүөнүн толору ойуулаата.

«Мин эйиэхэ суруйуох буолтум итинник. Мин эйигиттэн тугу да эрэйбэппин, эбэтэр бу суругунан тугу да ситиһэр санаам суох. Ырыаһыт киһи ыллаатаҕына көхсө кэҥиир дииллэригэр дылы, аны санаам чэпчээрэй диэн суруйдум. Мин эйигиттэн биир эрэ көрдөһүүлээхпин, бука диэн эн миигин мөҕүмэ, күлүү-элэк гыныма! Инньэ гыныа суоҕа диэн эрэнэбин даҕаны.

Билигин бу саҥа хардыым иннигэр мин эйиигиттэн атын киһиэхэ кэргэн буоларга хайдах сөбүлэспиппин бэйэм ситэ өйдөөбөппүн. Ол эрээри билигин мин быһаарыныым халбаҥа суох. Киһим дуоспурун, көнө-көрсүө, үчүгэй киһи. Уонна кини миигин сөбүлүүр. Мин киниэхэ эрэллээх доҕор буоларга кытаанах санаабын ылынным, киниэхэ эрэнэбин. 

Чэ, түксү суругум наһаа уһаата. Кыыһырыма. Ааҕарыҥ, аахпатыҥ, көҥүлүҥ. Аахпатаххына да миэхэ туох буолуой, этиэхпин эттим… Аахтахха махтаныам.

Бу сурук көхсүбүн кэҥэтиэ, эйиигин умнарга көмөлөһүө диэн суруйдум. Хайдах буолар.

Оо! Ол эрээри ким билэр…

Быраһаай быдан дьылга! Өлөөнө Кэрэмээһэбэ

Бу сурук тиһэх тылларын ааҕаат: «Тохтоо!» – диэхпин сибилигин ойон тахсан туох эрэ кыптый кынаттаах эбэтэр быһый атахтаах көлөлөнөн киниэхэ… Өлөөнө Кэрэмээһэбэҕэ… мин Ленабар тиийэ охсуохпун, кини сырдык тапталын иннигэр тобуктаан туран саҥата суох нөрүөн нөргүйэн бокулуоннуохпун, кини дириҥ иэйиитин таба көрбөтөх ыар буруйбун бырастыы гынарыгар үҥэн-сүктэн көрдөһүөхпүн уонна… уонна туох да халбаҥа, саарбаҕа суох кинини букатын… ханна эрэ ыраах илдьэ барыахпын баҕарбытым.

Итинник улахан таптал ойоҕолоон ааспытын мин билбэккэ хаалбыппын. 

«Хотугу сулус», 1959 сыл, №4

УлуусМедиа