Туһах

Петр ТОБУРУОКАП

Ардах былыта, күн киирбитэ-киирбэтэҕэ биллибэт гына, арҕаа саҕахтан саба ыадастан таҕыста, ойуур иһэ мунчаарбыт киһи сирэйин курдук бүппэҕирдэ. Сиик сыта билиннэ. Хаппар Тайыла миинэн иһэр тойтоҕор кутуруктаах сайылык соноҕоһун туйаҕын тыаһа бүтэҥирэн барда.

Тайыла, күн уота сиэн ньалҕарыппыт кэтит сирэйин былыт тахсар сирин диэки сотору-сотору мылас гыннаран ыла-ыла, балай да ыраас ыллык устун ходьоччу соҕус сэппэритэн истэ. Айылҕа маннык уларыйыыта кинини хомоттор даҕаны, биир курдук эргитэ быраҕан санаатаҕына, эмиэ да үчүгэйгэ дылы: маннык халлааҥҥа дьон мээнэ быданнаабат, ат туйаҕын суолун ардах сотору сүтэрэ охсуон сөп.

Хаппар Тайыла — колхоз сайыҥҥы түүлээхситэ, бэйэтэ оонньоон ааттанарыныы, «Моҕотой муҥур тойоно, күтэр күн ыраахтааҕыта». Кини бүгүн, иллэҥ киһи сиэринэн, күнү быһа кэриэтэ бырабылыанньа дьиэтигэр тэпсэҥнээн таҕыста. Онно сылдьан, сылгыһыт Охоноостон Лааҥкылаах үрэх үрүйэтигэр тимир туһахха бэрт эмис тайах иҥнэ сытарын, ону сылгыһыт сытыйбатын диэн иһин хостоон кээспитин туһунан иһиттэ.

Ол — кини туһаҕа буолуохтаах. Tөhө да куттаннар, төһө да сокуон-ыстараап олуура баарын иһин, эhэкээн имнэниитэ тулуппакка, үс туһаҕы кумаар түһүөн аҕай иннинэ ити үрэх тыатыгар баайбыта. Улаханнык холондоорботох буоллар үчүгэй этэ: бачча сайын кырбас да хара күндү.

Сотору буолаат ыллыга бэс чагданан барда, самыыр түстэр түһэн биэрбэтэ, кумаар арыый убаата, оҕонньор хайдах эрэ эгди буолла. Тулата абына-табына хаппыт тииттэрдээх, онно-манна иҥнэҕэр муҥурааттардаах хас да курааһырбыт маардары ааста, биир бадарааҥҥа ата охтон, балачча өр ырычаахтаһан таһаарда. Өрөҕөтө, ойоҕоһо ньоҕоххо буккуллан, соноҕоһо хайдах эрэ куччаата, дьүдэхсийдэ. Ыллык ырааттаҕын аайы бырдах хойдон, киһини тулуппат буолан барда.

Куһаҕан суолга балтараа да көс ыраах айан.
Бырдах сабыта биэрэрин быыһынан таммахтар билиннилэр, өҥө баранан эрэр халтаҥ ыстаанын курдары онон-манан инчэҕэй өттө.

Лааҥкылаах аларыгар киириитигэр лаппа түүн буолла, самыыр дьэ табыгыраччы түстэ. Хаппар, ынах былырыыҥҥы киитин курдук, кубарыйан хаалбыт киэпкэ бэргэһэтин кулгааҕар диэри ыга тардынна, өҥүс баһын хамнатан, хайдах эрэ тэтимирэн, самыыртан-бырдахтан өһөспүттүү дьохсоччу туттунна, соноҕоһун ойоҕоһун татыр гына тиҥилэхтээн кэбистэ.

Эһэ хастыы охсубут тииттээх тоҕойун эргийэн, ыарҕалаах үрүйэҕэ киирдэр эрэ, үрүйэ уҥуоргу саҕатыгар кини бастакы туһаҕа баар тыата көстө түhүөхтээх.

Эмискэ кэннин диэки ыта үрэн тоҕо барда, Хаппар ходьох гынна, тэһиинин тарта. Ыта, нэмийэн ыла-ыла, биир сиргэ туран үрэн ардыргыыр саҥата, суол хаҥас өттүттэн иһиллэр, субу турар. Атыттан ньылбырыс гынаат, модьу титириккэ көнтөһүн туомтуу тарта. Ыта үрбүтүн курдук үрэн мартыйар.

Хаппар мастар төбөлөрүн олоотоон, салгын хантан охсорун чуолкайдаата уонна кэлбит сирин диэки хадьыйан, ыт үрэр сирин күөйэ тыаһа суох хааман, ыстаанын буута халбычыҥнаата.

Ат үрдүттэн иһиттэххэ, чугас курдугун иһин, ыта тэйиччи эбит. Кыһалҕатыгар, бөлкөй уҥуор тахсыбыта, синньигэс да буоллар, уулаах баҕайы сиики хаайан кэбистэ. Оҕонньор антах-бэттэх көрүтэлээтэ да, туоруохха айылаах кураанах сир чугас биллибэт.

Ол иһин үктэннэҕин аайы собус-соруйан илгистэргэ дылы гынар от дулҕаларга бэркэ кичэйэн, бигии-бигии үктэнэн, туораан барда. Сиики уҥуоргу титириктэр лабааларын, таас иһити тутардыы бэрт сэрэҕинэн, кумаары-ардаҕы аахайбакка, биирдии-биирдии арыйан, тыынарын тохтото сатыы иһэн, оройго бэрдэрбит курдук төйө түстэ: мэйиитэ уула сытыйыах баара, саатыгар сүнньүөх уктарын умнан кээспит, кус иитиитинэн иһэр эбит…

Иһигэр төһө да араас тылынан бэйэтин үөҕүммүтүн иһин, сайыҥҥы куһу уоран ытарга ииттиммит кып-кыра доруобунньуга тайаҕы хотутар күүстэммэт, ол иһин атыгар, умнубут батарантааһыгар төннөрүгэр тиийдэ. Ыта, иччитин тиэтэппиттии, эбиллэ-эбиллэ үрдэ.

Хаппар кыһыытыттан, тиэтэлиттэн ыгыллан, үллэ буһа оҕуста, ырбаахыта көхсүгэр хам сыһынна, көлөһүнэ айаҕар киирээри муҥнаата, хаста да аһыҥас амтан биллибитин илиитин көхсүнэн соттон кээстэ. Уулаах сиикитин чычаас өттүн этэрбэһин сототун ортотунан кэһэн, дириҥин дулҕалаан туораата.

Атаҕар уу киирбитин аахса барбата, атыгар кэлэн, бэрэмэдэйин быата ыйыллыбытын быһа тардан, илиитин батары биэрдэ, булкуйбахтаан көрдө да, батарантаас биллибэтэ. Нөҥүө бэрэмэдэйин хаҕа … Ыа, ситимэх!» — диэн иһэн, алтан ботуруон айаҕар тарбаҕын сүһүөҕүн ньылбы аста.

Батарантааһын хостоон таһаараат, төннөн дьөгдьөрүйэн иһэн ботуруон уларытынна. Самыыр лаппа эбиллибитин, ытын саҥата ах барбытын дьэ биллэ.

«Һэ, бу бөөхүллэ туох буолла?» — диэн иһигэр ытын үөхсэ-үөхсэ, сиикитигэр тиийдэ. Ыта эмиэ, бу сырыыга лаппа чугас, барбах «ар-бур!» диэтэ. Хаппар, «хор» дии түһээт, хап-сабар эмиэ туораан дулҕалаан барда. Этэрбэһэ маарын уу киирбититтэн сытыйа охсубут, мөхсө турар дулҕаҕа улахан эрэйинэн таба үктэнэр: этэрбэһэ да, дулҕата да ньып-ньылбырхайдар.

Ол истэҕинэ ыта эмиэ ах барда, онтон уһаабата, хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ сиики уҥуор маҥан моойтуруга туртаҥалаата. Иччитэ соһуйан: «То… тоҕо?..» — диэн саҥа аллайа, олооруҥнуу испитэ баара да, курданарыгар диэри уулаах бадарааҥҥа биирдэ кур гына түстэ. Сонно тута быттыгар-буутугар киһи сиргэниэхтии уу холдьугураата. «Оо бу сору!» — кини үөгүлээтэ.

Ыта, онтон соһуйан чолос гынаат, хата чахчы булт бу диэххэ айылаах, иччитин диэки ыстанан кээстэ, уу ыһылла түстэ. Өр гыммата, дулҕа быыһынан ыт төбөтө бу ньолооруҥнаата, үөрүйэҕинэн кус көрдөөн суллуруйан барда.

Хаппар, төһө да илдьи сытыйбытын, көхсө кыынньыбытын иһин, тайах үрдэрбит сирин диэки, бадарааны кэһэн үҥүөхтүү-үҥүөхтүү, ытын тайаҕар ыыта сатаан, иннин диэки ыйа-ыйа, хатан хаалбыт күөмэйинэн, санаатыгар тайах истибэт, ыта эрэ истэр гына: «Ушш! Ушш!» — дии сатыы истэ.

Ыта, тугу да өйдөөбөккө, иччитин диэки көрө-көрө, иннигэр туора-маары сүүрэкэлээтэ. Оҕонньор, уҥуор тахсаат, бокуойа суох тайаҕын диэки өкчөрүйдэ, аҕыйах титириги ааһа түһээт, ырааһыйаҕа быкта, онно тугу да көрбөккө, хорус гынна. Ол турдаҕына иннигэр испит ыта, эмискэ уҥа диэки ойоот, эмиэ «ар-бур!» диэмэхтээтэ. Хаппар, уҥа ойоҕоско саайтарбыттыы, уҥа диэки эргичис гынна уонна икки сылгы турарын хараҕын кэҥэттэр-кэҥэтэн, айаҕын атыттар-атытан көрө түстэ.

«Чуорту, маҥай аллаах! Сылгыны үрбүт буола-буола, айаҕыҥ хайа бар!» — үөхсүү бөҕөнү тоҕо тардаат, ытын хара быарын хаба ортотунан быһа тэбээри Хаппар битигирэйэн тиийбитэ, ыта, иччитин сирэйин көрөөт, ыйылаат тыаҕа мэлис гынна. Буруйу оҥорбутун өйдүү охсубута дуу, иччитин хаанньастыар дылы кыдаҕарыччы кыыһырбыт бадарааннаах сирэйиттэн дьулайбыта дуу, ыта төннүбэтэ.

Самыыр аа-дьуо, биир дэхси талахтар инчэҕэй сэбирдэхтэрин тыаһатан, сэлибирэччи түһэ турда.
Аҕылаабытын, сүрэҕэ көппүтүн аһарынаары Хаппар хаста да аҕала сатаан күүскэ көхсүн этиттэ, сиргэ силлээтэ.

Айылҕа хотун маннык тымныы иэдэһинэн эргийбитин кэннэ хайыаҕай — улахан тиит төрдүн булан уот оттунарыгар, таҥаһын ыгынарыгар, куурдунарыгар тиийдэ. Ээ, иҥин эрэй бөҕө орто дойдуга элбэх диэтэҕиҥ эбээт…
— Туох илиэһэй сылгылара быданнаатахтарай? Били Охоноос Налыйдыырап, ыт уола баара, сылгыларын үчүгэйдик көрбөккө, куһу сырсан хаалбыта аанньа буолуо дуо, үрэх-үрэх аайы ыһылыннахтара ити. Күһүн хас сылгы сүтүктээх тиийиэ биллибэт. Биир эмэ сылгы сүттэр, үөдэн кэм кэһэйиэ этэ… Ытым ити тоҕо сылгыны итиччэ өр үрдэҕэй?

Билигин да тайахха үчүгэйдик уһуйулла илик, оҕотуҥу буоллаҕа. Хор, бу ардах налыччы, уһуурдуу кэллэ эбээт. — Хаппар, уотун буруотугар оҕустара туран, өйүгэр арааһы бары эргиттэ. — Дьон ымсыыта сүрдээх, былырыын күһүн оол күлүгүрэн көстөр сискэ син эмис тугуту өлөрбүппүттэн, хайа эрэ соххор таба хааман, аҥарын уоран ылбыта.

Охоноос да ол өлбүт тайахпыттан биирдэ-иккитэ ыга күөстэнэрин төргүүлэннэҕэ эбээт. Чэ, ол туох буолуой, ол оннугар бүгүн, мээнэ айдаарымына, бэйэбэр эрэ сибис гыннаҕа дии.

Хаппар Тайыла таҥаһа сараҕыйыар, иккитэ хаста дьоһуннанан табаахтыар, таҥныар диэри сарсыарда буолла.
Бу сырыыга били сордоох сиикитин этэҥҥэ туораан, атыгар тиийэн, ытын ыҥыран, туһахтара турар тыатын диэки, инчэҕэй ыллыгынан тылык-чалык үктэнэн, хаамтара турда.

Бастакы туһаҕар тиийбитэ, мэри-мэлигир. Хайа эрэ хара түөкүн баара бэрт үчүгэйдик, бэрт наҕыллык сүөрэн сойботон ылбыт, бааллыбыт тиитин хатырыгын ханан да бааһырдан көрбөтөх. Тайах иҥнибитэ, туһаҕын баайыыта сөллүбүтэ буоллар, хайаан да тиит хатырыга эрэ буолуохтааҕар, бэйэтэ кытта быһа аалыллыбатаҕына баһыыба этэ…

Бэртээхэй да боробулуоха этэ, хайаан да эмиэ биир эмэ туһахчыт ыллаҕа.
Иккис туһаҕа бэйэтэ-бэйэтинэн төгүрүйэн, тэрбэллэн турар. Онон-манан дьэбин сиэмэхтээбит да, ол туох буолуой, — Хаппар ааhа турда.

Силбигийбитин аралдьытынан уонна кумаары уҕарыта түһээри табаахтаан бускута-бускута, иһигэр саамай буом сиргэ баайыллыбыт, баартаатаҕына да баартыах айылаах, үһүс туһаҕар чугаһаата. Ол туһах кураанах буоллаҕына — дьэ кыһыы: тайах кини туһаҕар буолбакка, бу эргин бултуур Лэгиэнтэй оҕонньор киэнин таба хаампытыгар тахсар.

Ол эрээри ол баҕайы туһаҕа туох аанньа үһү. Ымсыытыгар биир туһаҕы икки оҥороору, синньигэс баҕайы гынарын былырыын үс тайах быһан турар.
Туһаҕа чугаһаата, Хаппар. сэргэхсийдэ.

Ыраахтан тайах мөхсөн маһы кумалаабыта, титириктэр хатырыктарын дьукку сөрөтөлөөбүтэ көстө түһээтин кытта, Хаппар ботугураан: «О, байанай! О, эһэкээн!» — диэмэхтээтэ.

— Туох тайах бултуйбутун Охоноос чуолкай эппэтэҕэ ээ. Тыһыта эбитэ дуу, аны лөкөй бэйэтэ эбитэ дуу? — диэн мунаара-мунаара, лабаанан саба быраҕыллыбыт тайахха тиийэн иһэн, түһэн, атын баайда, бэрэмэдэйин түһэриннэ.

Ол турдаҕына кэннигэр тыас иһиллибитигэр хайыһа түспүтэ — арай Охонооһо, тураҕас соноҕоһун мииммитинэн, дьоҥҥо барытыгар элэккэ барбыт былыргы баҕайы, хаахыныы сылдьар, ол да буоллар көмүс сирэйдээх ыҥыыра туртаҥнаан, ибири-сибири хаамтаран, бу тиийэн кэлбитэ. Кэлээт, атыттан сулбу ыстанан түһээт, Хаппарга ыга хааман кэллэ:

— Сиэхсит! Сирэйгэ үчүгэй аҕайдык уоптаран ылларбын! Сор бөҕөбүн сордоотуҥ, эрэй бөҕөбүн көрдөрдүҥ. Син түбэһэр күннээх эбиккин, сиэхсит!

Хаппар, соһуйан хаалан, өйүкү-төйүкү барда, киһитин кыыһырбыт сирэйин муҥунан көрө-көрө:
— Бу… Бу туох буоллуҥ, нохоо? И-иирэн кэллиҥ дуу? — диэтэ.
— «Иирэн!» Эн курдук колхоз сылгытын туһахтаан сиэн, «иирэн» кэлэн турабын. Эн тутулуннуҥ! Сааҕын аҕал! — диэн Охоноос күргүйдээн барда.

Онуоха Хаппар:

— «Сылгытын» даа ?!.. — диэн иһэн, этэ дьар гына тымныйа түстэ, туһаҕар тайах буолбакка, сылгы өлбүтүн, Охоноос соруйан кинини албыннаабытын, батыһан тахсан субу «быччаччы» тутан ылаары кэлбитин өйдүү биэрдэ. Икки такымнара салҕалаан, ньаачайан бардылар, күөмэйин, кураанах баата угуллубутун курдук, туох эрэ куһаҕан баҕайы бүөлүү аста, сүрэҕэ тилигирии тэптэ.

Хотугу Сулус/№4/1960.

УлуусМедиа