Арай дьон бука бары…

Лев ГАБЫШЕВ

Ити Муза кыыс туох ааттаах үтүө санааланна, амарах сүрэхтэннэ? Урут Даайыс эмээхсини кытта, биир коммунальнай дьиэҕэ олорор ыкса ыалын кытта, бэл дорооболоспот да этэ ээ. Бүгүн буоллаҕына, эмээхсин иккис мэндиэмэҥҥэ, хоhугар, муус таhа сылдьан, кирилиэс анныгар тыын ыла турдаҕына, үлэтиттэн түбэһэ кэлэн: «Ой, баабыска, аҕал эрэ, мин таһаарыым», — диэтэ сүрдээх эйэҕэс баҕайытык. Итиэннэ устунан уһааччыгын толору мууһу таһан, көйөн биэрдэ.

Урут эмээхсин бэл ыалдьан хааллаҕына, ити ыала кыыс көрүдүөрү сүгүн-саҕын хомуйбат буолара. «Эн уочаратыҥ! Баҕар, эн уон сыл тыҥаахтыаҥ. Мин эйиэхэ уборщица буолбатахпын!» — диэн кыыһыран охсурҕаланара. Бэл диэтэр, харчы иэс ылан баран, кэнники муоста сууйуутугар аахсан кэбиһэрэ.

Оттон билигин, уочарат аахсыбакка, сарсыарда эрдэ туран, үлэтигэр барыан иннинэ, көрүдүөрү, эмээхсин ирээтин кытары, килбэҥнэс гына сууйан кэбиһэр буолла. Уопсай куукунаҕа, батыспакка, дьахталлары кытта этиһэр кэмэлдьилээҕэ, билигин онтун эмиэ тохтоппут.

Бэл ити Кириллин кэргэнин, уруккута кыр өстөөҕүн кытта, үчүгэйдии буолбута эбээт: дьахтар онно-манна бардаҕына, Муза кини кыһыл оҕотун көтөҕө сылдьар.
Дьэ дьикти. Киһи уларыйар да буолар эбит. Бэл дьүһүннүүн тупсубукка, киэркэйбиккэ дылы.

Ыала кыыс хайдах ити курдук тосту уларыйан хаалбытын Даайыс тобула сатаан кэбистэ. Музаттан бэйэтиттэн ыйытыан тоҕо эрэ туттунар. Кэмниэ-кэнэҕэс бэйэтэ кыыс эрдэҕинээҕитин эргитэ санаан: «Ээ, сөп даҕаны, уолу таптаатаҕа, кэргэннэнээри гыннаҕа. Чахчыта оннук: кыыс оҕо санаата дьэгдьийэр, сүргэтэ көтөҕүллэр, быһыыта-майгыта тосту уларыйар буолара», — диэн түмүктээтэ.

Бэйи, ол эрээри, Музаҕа биир да уол сылдьара биллибэт ээ. Арай бу кэнникинэн бииргэ үлэлэһэр кыргыттара субуруһар буоллулар.

Аны Даайыска кийиит буолаары ньымааттыыра буолаарай?! Үнүр кини оҕото экспедицияттан кэлэ сылдьан дьиэтигэр уонча хоммута. Биир киэһэ бэркэ көх-нэм буолан, «Отелло» диэн испиэхтээх туһунан мөккүһэн эрэллэрэ. Таптал туһунан. Онтон Ромео диэн ханнык эрэ уол туһунан мөккүһэн бараннар, кыыс хоһугар киирэннэр, ол уол уонна кини таптыыр кыыһын туһунан суруллубут кинигэни ааҕар этилэр.

Ээ, ол гынан баран, эдэр дьон көннөрү да сэһэргэспит буоллахтарына көҥүл. Даайыс уола үрдүк үөрэхтээх, геолог-инженер, оттон кыыс буоллаҕына хара үлэһит, тутууга штукатурдуур. Сирэйинэн да бүрэ соҕус. Уол суругар Муза туһунан тугу да ахтыбат. Таах, таах эбит.

Бу курдук нэдиэлэ кэриҥэ ааһар. Муза кыыс эмээхсиҥҥэ аны мэлдьи көмөлөһөр. Сүрдээх аламаҕай, ийэтин курдук көрөр буолан истэ. Урут дьоҥҥо-сэргэҕэ бүтүннүү өстүйбүккэ дылы, мэлдьи кыыһыран буугунуу, кынчыаттыы сылдьар курдук бэйэтэ, аны киһиэхэ барытыгар кыһаллар курдук туттар-хаптар. Дьикти.

Биир күн Даайыс эмээхсин, маҕаһыынтан иһэн, уу баһар сир аттыгар халты үктэнэн, тобугун уҥуоҕа эчэйиэр диэри оһоллонон, балыыһаҕа киирдэ.

Суббота, өрөбүл күн кинини кытта биир палатаҕа сытар дьахталларга, эмээхситтэргэ кэргэттэрэ, оҕолоро, уруулара, бииргэ үлэлиир доҕотторо кэлэн көрсөллөр. Даайыс эмээхсиҥҥэ кимэ кэлиэй, ииппит соҕотох уоллаҕа экспедицияҕа, хайа эрэ үрэх баһыгар сылдьар. Телеграмма да кыайан тиийбэт сиригэр. Чугас уруу-аймах эмиэ суох.

Тулаайах ээ кини. Тулаайаҕын-соҕотоҕун, манна киирэн баран, саҥа өйдөөбүт курдук, санаата тууйуллар, муунтуйар? Ордук бу бүгүн, баскыһыанньа күн.

Күнүскү утуйуу-сынньаныы кэмэ бүппүтэ ыраатта. Даайыс эмээхсин, туран олорбокко, улаҕа диэки хайыһан сытар: ыарыһахтар үөрэ-көтө дьоннорун көрсөллөрүн көрдөҕүнэ, санаата оонньуур, атаҕын ыарыыта тииһиктэнэргэ дылы буолар.

Арай ол сыттаҕына: «Эмээхсиэн, эйиэхэ киһи кэллэ», — диэтилэр. Итэҕэйбэккэ, сытан эрэ эргиллэн көрдө. Уoha эйэҕэстик сэгэйэн, хап-хара төгүрүк хараҕа күлэр-үөрэр мичиктэнэн, кини тумбатын аттыгар Муза үрүҥ халааттаах киирэн турара. Суумканы толору араас аhы аҕалбыт. Утарыта олорон, өр сэһэргэстилэр.

Муза барбытын кэннэ, эмээхсин үөрүүтүттэн хараҕар уу-хаар баста; өйө-санаата дьайҕаран, тулаайахсыйбыта-түүппэҕирбитэ астан хаалла.

Сирэйэ бүрэ соҕуһа туох буолуой, таптаһаллара билиэ. Сүрэҕэ-быара уйаҕас, үтүөкээн кыыс эбит ээ. Кыра да буоллар, син үөрэхтээх. Киниэхэ кийиит буолаары гыммыта чахчы эбит. Бэл балыыһаҕа кэлэн көрүстэ. Урут бэл дорооболоспот этэ. Бэйи, аны кэллэҕинэ сэрэх-таамах курдук ыйытан көрүө, дьэ туох диир эбит. Малтаччы эппэтэр да, сирэйиттэн-хараҕыттан көрө таайдахха син. Сэрэйэрин курдук буоллаҕына, аны да кэлэ сылдьыаҕа. Бэйи, бэйи…

Иккис баскыһыанньа күн эмээхсин, олоппоско тайанан, түннүк аттыгар тиийэн кэтэһэ олордоҕуна, Музата эмиэ үөрэн мичилийбитинэн палатаҕа киирэн кэллэ. Бу сырыыга астаммыт ас уонна — саамай күндүтэ — оҕотуттан кэлбит суругу аҕалбыт.

— Муза… эйиэхэ Сима суруйар дуо? — суругу аахтаран истэн баран, эмээхсин ыйытта.
— Суох, суруйбат. Ол миэхэ тоҕо суруйуохтааҕый? — Кыыс соһуйа соҕус иһиттэ.

— Ээ, таах, көннөрү ыйытабын…
— Даайыс баабыска, мин доҕор кыргыттарым эйигин кытта эмиэ көрсүһэ кэлистилэр. Киллэртиибин дуо?

— Бай, ол хайдах… Миигин билэллэр дуо? Билбэттэр даа? Уонна ол туоҕум иһин… — эмээхсии ситэ эппэккэ, долгуйан бөтө бэрдэрэн, ах барда. Онтон: — Чэ, киллэртээ, кукаам… Баһаалыста буоллаҕа дии.

Муза доҕор кыргыттарын батыһыннаран киллэртээтэ. Билсиһиннэртээтэ. Кыргыттар бары бииргэ үлэлииллэр, доҕордоһоллор эбит. Оҕолор туох идэлээхтэрин, хайа оройуоннарын, төрөппүттэрэ кимнээҕин эмээхсин барытыи ыйыталаста. Итинтэн ордук тугу да билбэтэ. Кыргыттар аны сэрэдэҕэ кэлэ сылдьыахпыт диэтилэр. Бардылар.

Эмээхсин үнтү буккуллан хаалла: кийиит буолаары ньымааттыыр дии санаабыта, арааһа, алҕас дуу? Сима туһунан ыйыппытыгар, кини кэтэспитин курдук, соччо сэҥээрбэтэ, хата, төттөрүтүн, тоҕо суруйуохтааҕый диэн дьиктиргээтэ. Сүрэҕэр-быарыгар тута сылдьара буоллар, сатаатар, сирэйигэр-хараҕыгар биллиэх этэ.

Сэрэдэ күнү Даайыс бэркэ диэн кэтэстэ. Муза кэлбэтэ. Ол иһин даа, тоҕо мэлдьи кэлэ туруой, туора киһи аата…
Суох, Муза ыала эмээхсини умнубатах! Доҕор кыргыттарын ыыппыт, икки кыыһы.

— Муза субботаҕа кэлиэ. Бүгүн бу биһиги кэлэр күммүт. Музаттан уонна… биригээдэ оҕолоруттан барыларыттан эйиэхэ эҕэрдэ.

«Биригээдэ оҕолоруттан барыларыттан»… Кини хаһан да харахтаабатах дьоно. Ол туох үтүөтүн-өҥөтүн иһин?.. Эмээхсин өссө ордук бутулунна.

Палата враһа киирэн, уруккуттан бэркэ билсэр быһыынан:
— Аа, кэлэр саас хараҥаччылара! — диэт, кыргыттарга ис сүрэхтэн махтанардыы сүгүрүс гынна. Кыргыттар тахсыбыттарын кэннэ, эттэ: — Дьэ маладьыас дьон! Коммунистическайдыы олорор, дьоҥҥо эмиэ коммунистическайдыы сыһыаннаһар холобуру ситиһэргэ күрэстэһэллэр…

Ыарыһахтар сэргэҥнии түстүлэр.
— Арай дьон бука бары бэйэ-бэйэлэригэр кырдьык ити курдук кыһанар, ити курдук эйэҕэстик сыһыаннаһар буоллуннар?..

— Оччоҕо мин да үлэм быда-ан чэпчиэ этэ, — врач, эһэ охсон этэн баран, санаарҕаабыттыы үөһэ тыынна. Түгэх эркиҥҥэ, сылаас сиргэ, батарея аттыгар турар оронтон кэһиэхтээх озҥа кээҕинээтэ:

— Ээ, ким билэр, хой тойуга ини. Арай биһи оҕолорбут, сиэннэрбит оннук олоххо тиийээ инилэр…
— Оттон биһиги?.. Биһиги коммунистическай общество олоҕор тиийиэхпит суоҕа диэн эттиҥ дуу? Вениамин Петрович, эн санааҕар?

Таһырдьа тыал куһуурара иһилиннэ. Бары, врач туох диирин кэтэһэн, олордулар.
— Киһиэхэ коммунистическайдыы сыһыаннаһар диэн тугуй? Бэйэ эрэ туһун санаабакка, атын киһи олоҕор-дьаһаҕар, үлэтигэр баар күчүмэҕэйдэри, эрэйи уйа-хайа суох кэлэн бииргэ сүксүһүү.

— Быһата, үөрүүнү-хомойууну, аһыыны-ньулууну бииргэ үллэстии диэн буоллаҕа.
— Соннук! Бэйэҕит да өйдүүр эбиккит. Биир тылынан эттэххэ, бэйэҕэр тугу баҕараҕын да, дьоҥҥо эмиэ оннугу баҕараҕын. Биһиги олохпутугар оннук холобур үгүс. Ол аата коммунистическай обществоҕа хайы-үйэ үктэнэн эрэбит. Оннук олоҕу бэйэбит тутуһабыт. Бэйэбит. Барыта бэйэбититтэн тутулуктаах…

«Бэйэҕэр тугу баҕараҕын да, дьоҥҥо эмиэ оннугу баҕарыы». Даайыс эмээхсин толкуйдаан тобула сатыы олордо. Онтон, аа-дьуо туран, оҕолор аҕалбыт кэһиилэриттэн, ыарыһахтартан кими да матарбакка, түҥэтэлээн барда. Урут буоллаҕына сэргэстэһэ сытар эмээхсинигэр эрэ бэрсэрэ. Дьахталлар истинник мичээрдэһэн кэбистилэр:

— Коммунистическайдыы дуо, баабыска?
— Ким билэр, доҕоор. Бу диэн… кыра ини. Көннөрү киһилии… баҕар, коммунистыы диэҥ…
— Суох, кыра диэмэ, бу эмиэ үөрүүнү-көтүүнү бииргэ үллэстии суотугар киирсиэн сөп. Ол аата, коммунистическайдыы…

— Чэ, оннук да буоллун, — сөбүлэстэ Даайыс. — Биһиги да ити оҕолортон хаалсымыаҕыҥ ээ!
Эйэҕэстик көрсүһэн кэбиһии, намылхай тыл-өс ыарахан ыарыһахтары кытары сэргэхситтэ.

Ыарыһах дьон эгэлгэтэ араас: сорох итииргиир, сорох тоҥор. Бу палатаҕа сытааччылар айдааннара — түннүк форточкатын аһыы-сабыы этэ. Хааттаран олорор дьоҥҥо кыра да суол улахан курдук буолар үгэстээх.

Киэһэ аһылык кэнниттэн били батарея аттыгар оронноох, кубаҕай сирэйдээх дьахтар (кини сиһин тоноҕоһо гипсэ бэрэбээскилээх буолан, хамсаабакка сытара) сулунардыы эҥэлийдэ:

— Һуу, абытай даа… Балыыһа буолбатах — баанньык! Сиэрэ суох оттон кэбиһэ тураллар. Муҥар, форточканы астарбакка сордоотугут…

Түннүк анныгар умса нөрүйэн, кинигэ ааҕа олорор хатыҥыр дьахтар диэки бары көрө түстүлэр: үргүйэр диэн, форточканы кини астарбат этэ. Ороҥҥун атастас диэбиттэригэр силбиэтэнэн кэбиспитэ: манна кинигэ ааҕарыгар үчүгэй үhү. Дьахтар, төбөтүн өндөтөн, куолутунан көбдьүөрэн кэбиһээри, кыһыл чоҕу ытыра сылдьар курдук кырааскалаах уоhун чорботон иһэн, тохтоон, ыарыһахтары кэриччи көрүтэлээтэ.

«Истэҕин дуо, форточканы аһыахха!» — диэн булгу модьуйар хатааһыннаах харахтары көрсөн, кыламаннара ибир, иэдэһэ кытар гынна, онтон сэргэ сытар Даайыска ыйытардыы эргилиннэ. Даайыс, түннүк диэки кэҕис гынаат, тураары үнүөхтээтэ.

— Тохтоо, баабыска… — дьахтар, кинигэтии уура охсон, түннүк форточкатын aha оҕуста.
— Эн тоҥор буоллаххына, ороҥҥун, кырдьык, атастаһыаххын, сэгээр? — диэтэ дьахтарга Даайыс бэрт намыыннык, уруккутун курдук эмиэ кыыһырыа-саҥарыа диэн дьиксинэ-дьиксинэ.

Дьахтар, саҥата суох сөҥөн турбахтаан баран, тоҕо эрэ кыбыста соҕус тутта-тутта, эттэ:
— Манна ньим сытар киһиэхэ табыгаһа суох — үргүөрдээх ээ. Кэм хаамар киһи, аһаҕас кэмигэр мин тэскилээн да биэриэм ээ…

Чэбдик салгын ил гынан, сэргэхсийии, өрүтэ тыыныы. Бэл лаҕыыр сытар ыарыһахтар өндөҥнөстүлэр.
— Арай, кырдьык, ити этэргэ дылы, дьон бука бары…

Уостара сылаанньыйан, харахтара эйэҕэс мичиктэнэн, эмиэ бары күө-дьаа, көх-нэм буола түстүлэр.

Хотугу Сулус/№2/1961

УлуусМедиа