Оттуу сылдьан

Гаврил Колесов
(Оҕолорго аналлаах кэпсээн)

Күөлэ үрэҕин баранар баһа ыраах сискэ тахсан, аата-ахса биллибэт үрүйэ, аппа буолан бүтэр. Кинилэри үрдүлэринэн арай хаа-дьаа хара суор эрэ хаһыытаан ааһар. Сис тыаларыгар эһэлэр бэйэлэрин аһыҥастарын биэбэйдээн улаатыннараллар. Үрдүк кындалларынан мас аппаларынан кыыл тайахтар быһыта охсуталаан ааһыталыыллар.

Күөллэригэр көччөх кустара көҥүл көрүлээн, суунан-тараанан ыраах айаҥҥа бэлэмнэнэн, үөр-сүүрүк хомуналлар. Арай күүлэй тыала эрэ хам-түм күөллэрин уутун долгуннурдан, тыаларын баһын суугунатан ааһар.
Итинник чуҥкук, туора, ыраах дойдуга биһиги алтыа буолан оттуу тахсыбыппыт.

Бу түбэлтэ 1943 сыллаахха буолбута. Оччолорго эр дьон сэриигэ баран колхозка үлэһит илии тиийбэт, бэрт ыарахан кэмэ этэ.

Мин убайым Армияттан атаҕынан араанньы буолан кэлбит Дьөгүөр Луукус биһиэхэ биригэдьиир этэ. Кинилиин биһиги иккиэн түөрт атынан солбуһа от оҕустарарбыт. Чөҥөчөккө түспүт кыстык хаар муус маҥан баттахтаах Ньукулай Чыычаахап оҕонньор ат кыраабылынан от мустарара.

Оттон бэһискэ үөрэнэр Акуша, алтыска үөрэнэр Аня уонна Еля массыына субуутун бэйэлэрэ харбанан бугуллууллара. Ити биһиэхэ кырдьаҕас оҕонньорго, инвалид киһиэхэ уонна кыра оскуола оҕолоругар чэпчэкитэ суох үлэ этэ.

Сарсыарда күн кылайа тахсыыта турарбыт. Киэһэ үс туман түспүтүн кэннэ бүтэн отуубутугар кэлэрбит.
Биһиги отуубутун ортотугар быыкаайык көлүччэ оҕолоох үрүйэ баһын халдьаайытыгар, эргэ от күрүөтүн муннугар оҥостубуппут.

Көлүччэбит тулатыгар уһун, уһун хойуу сөкү үүммүт буолан, хайдах эрэ ууллубут арыылаах хобордооҕу санатара. Тиит мастаах үрүйэ саҕатыгар сэдэхтик үүммүт хахыйахтар маҥнайгы хаһыҥтан хагдарыйан, сайын ааһан эрэрин санатан саһаран тураллар.

Биһиги биир күн, отуубутуттан икки биэрэстэ холобурдаах арҕаа, үрүйэбит «Күөлэ» киирэн тамаҕар түһэр тамаҕар тиийэн үлэлии сырыттыбыт. Мустарааччыларбыт сэтиэнэхтээх онуоха эбии, хагдарыйан эрэр күһүҥҥү от сытыйааччыта суох диэннэр бэҕэһээ оҕустарбыппытын утары хомуйан иһэллэр. Инньэ гынан үксүгэр биһигиттэн ол курдук көстөр сиргэ үлэлээччилэр. Б

иһиги оҕолор оччолорго, төһө эмэ күүстээх үлэҕэ ыран-сылайан, ардыгар хоргуйан-аччыктаан да сырыттарбыт мэлдьитин ыллыы-туойа, оонньуу-көрүлүү сылдьарбыт. Бэл оннооҕор чугастан иһиттэххэ, Ньукулай оҕонньор иһи түгэҕэр сахалыы ыллаан кигинэйэр эбит этэ.

Оттон мин ырыган аттарбын саттыырым таһынан күнү быһа билэр ырыаларбын барытын хос-хос ыллаан чугдааран тахсарым. Ол курдук ыллыы-туойа бэһиэлэйдик сырыттахха, үлэ да кыайтарымтыа, олох да чэпчээбиккэ сэриигэ да биһиги кыайыыбыт да эрэллээххэ дылы буолара.

Ити күн ол миэстэҕэ оҕустарар сирбит бүтэр буолан, убайым киэһэлик биир атын миинэн, туора тыымпылар үүнүүлэрин кэрийэн көрө барбыта. Кини отуутугар киэһээ хойут эргиллиэхтээҕэ.

Күн арҕаа сис тыа быыһыгар түһэн төкүнүйбэхтээн иһэн, устунан ымсыырбыт курдук ньимис гынан, сүтэн хаалбыта. Сыччах халлааҥҥа онон-манан арҕам-тарҕам уста сылдьар кураан былыттарыгар тыкпыта, сылгы хаһатын кудук буолан саһаран көстөллөрө.

Чыычаахап оҕонньор куолутунан «Оҕолоор, сиик түстэ. Сарсыарда кэлэн бугуллаарыҥ. Билигин баран уоккутун оттон чэйгитин өрө туруҥ» диэтэҕэ буолуо, кыргыттар атырдьахтарын, кыраабылларын сиргэ батарыта анньаат, отууларын диэки хаамса турдулар.

Кинилэр ыллаан-туойан аймалаһан, маҥан сиидэс былааттара үрүйэ токуруйуутунааҕы тумус хатыҥнар быыстарынан элэҥнэһэн иһэн сүттүлэр. Ити икки ардыыгар мин бэстилиэнэй эргиирим тобоҕо бүтэ оҕуста. Сарсын атын сиргэ көһүөхтээх буоламмын, массыынабын хадьыга таттаран таһааран, аттарбын сыгынньахтаан кэбистим.

Аттарым төһө да илиһиннэллэр киэһээ үлэ кэнниттэн отууларыгар баралларыгар тиэтэйэн түргэнник хаамааччылар. Сотору буолаат хаҥас диэки салаа буолан тахсар ыарҕа үрүйэҕэ тиийэн кэлээт, сонно тута мин төбөбөр тиэхэлээх санаа көтөн түстэ. Аттарбын ол үрүйэнэн хаанньары тардан таһаардым уонна быһа биэрэн кымньыылаан баран, тиҥилэхтээн кэбистим.

Аттарым быллаардаах куһаҕан сиргэ күнү быһа умса түһэ-түһэ массыынаны тардан дьүккүспүт көлөһүннээх моонньуларын өрө көтөҕөн, айаннаан сэпсиҥнэһэн бардылар. Мин үнүр чаанньык өрөөрү мутук хомуйа сылдьан бу ыарҕа үрүйэ бүтүүтэ биһиги отуубут арыый анараа өттүгэр тиийэн мас аппа буолан холбоһорун билибитим.

Өр гымматым, онно тэптэрэн тиийэн, аттарбын икки аарыма тиитэр холбуу сиҥнэн түспүт сыгынахтарын кэннигэр баайталаан кэбистим. Уонна аппаттан киирэр дулҕалаах хотоолунан уу-хаар диэбэккэ ат буолан үөмэн киирэн, күөл кытыытынааҕы хойуу баҕайы сөкү быыһыгар сытынан кэбистим.

Өр буолбатылар, оҕолорум арҕаа саҕахтан бу аймалаһан тиийэн кэллилэр. «Көр эрэ, иннилэригэр түспүт эбиппин ээ» диэн испэр улаханнык үөрэ санаатым. Кыргыттар аара тыа саҕатыттан мас хомуйан аҕалан, уот оттон күүдэпчилэтэн кэбистилэр. Онтон арай биирдэ өйдөөн көрбүтүм икки илиитигэр чаанньык тутуурдаах Аня күөлтэн уу баһаары оруобуна мин диэки уун-утары сүүрэн таҥкынаан иһэр эбит.

«Туу-сиэ уу баһалларын өйдөөбөккө түбэстэхпин», – диэбитинэн бадарааҥҥа хап сирэйбинэн умса түһэн, тыыммакка да кэриэтэ саһан сыттым. Арай кыыһым миигин үрдүбүнээн үктүүрэ үс-түөрт хаамыы холобурдаах хаалбытын кэннэ «пахаай!» диэбитинэн төттөрү ыстанна.

Чэ, ити, көрдө дии санаабытынан туруох буолан иһэн өйдөөн көрбүтүм, ол курдук тиийэн түнэ түүппүлэтин уста сатыы турар эбит. Сонно тута хаптас гынан саһан сыттым. Этиэх түгэнэ эмиэ бу сүүрэн сирдьигинээн кэлэн быластаан сытар илиибин чуут сыыһа үктээт, чаанньыгын түгэҕинэн кэтэххэ охсон баран, билбэккэ ааһа турда.

Мин кини эргиллиэр диэри кыратык халбарыйан биэрдим. Аны чаанньыктарын оллооҥҥо уурталаат отуутугар баран киирэрин кытта мин ынырык куоласпынан ынчыктаан тиҥиргэттим.

– Оҕолоор, Васябыт кэллэ, – диэбитинэн Еля таһырдьа ыстанна таҕыста.
Уонна туох да суоҕуттан дьиксиммиттии көрүтэлээтэ. Онуоха мин эбии ынчыктаан биэрдим. Кыыс, соһуйан өрө кэдэрис гына түһээт, отуутун иһигэр дьылыс гынан хаалла.

Онтон аны бары тахсан иһиллээтилэр. Ол-бу диэки көрүтэлээтилэр. Сирэйдэрэ-харахтара турбутара сүрдээх.
– Ээ арааһа Вася иһэрэ буолуо. Кини аттара тыбыырарын этэҕин быһылаах, – диэтэ Аня аанньа ахтыбатахтыы.

– Ол Вася күөлэн тахсар үһү дуо. Күөл диэки ынчыктаабыта диибин буолбат дуо уонна ат тыбыырара икки киһи ынчыктыыра иккини билбэт оҥорбуккут дии… Вася эбитэ буоллар мааҕыттан кэлээ эбитэ ини. Хайа уонна Вася хаһан маннык эрдэ кэлбитэ баарай? – диэн Еля өһүргэнэн, кырдьыгын дакаастыы сатаата.

– Бу да кыыһы көрүҥ. Мөккүөрэ диэн сүрдээх. Дьэ оччоҕо эн эттэххинэ тугуй! Абааһы үһү дуо… Уонна пионер эбээт! – диэн аны Аня хомуруйан киирэн барда.

– Чэ, чэ, ээх үчүгэй! Пионер баһаатайа буоллаҕыҥ. Мин ханна абааһы диэтим дуо. Кырдьык, чуолкай киһи ынчыктаабыта диибин буолбат дуо, – Еля мөккүөрүн кубулуппата.

– Ээ, арба да аҥыр саҥатын иһиттэҕиҥ. Мааҕыттан ону өйдөөбөккө этиһэ тураҕыт. Чэ, хата киирэн ыллыаҕыҥ, – диэн мааҕыттан саҥата суох турбут Акуша улахан киһи курдук буойда.

– Оҕолоор, ырыанньык ити мин сыттыгым анныгар баар, – диэбитинэн Аня чаанньыгар чэй кута таҕыста.
Мин дьиибэлэниибиттэн туох да тахсымаары гыммытыттан кыһыйан, туох баар күүспүнэн, саамай дьиикэй куоласпынан сарылаан;

Ас биэрбэккэ,
Аал уоппар
Айдааран-куйдааран,
Аймаан-уймаан,
Адаҕыйан аххан эрэҕит
Айаккабыын! Айыккабыын!
Хара быарым аҕай! – диэн сир иччитэ буолан, ыллыыр икки ынчыктыыр икки ардынан хаһыытаан бытарыттым.

Сонно тута Аля сарылаабытынан, илдьэн эрэр чэйин тоҕо ыһаат, иннин хоту сүүрэн иһэн оллоонтон иҥнэн умса баран түстэ. Онуоха оргуйа турар чаанньык уулара уокка тоҕо түһэн, үрүҥ күл өрө бурҕачыйа түстэ. Ити түгэҥҥэ тэбис-тэҥҥэ икки кыыс отууттан сулбурута ойон тахсаат, эмиэ часкыспытынан арҕаа диэки тэбилиннилэр.

Мин буоллаҕына, отууттан аҕыйах саһааннаах сиргэ сытан, ити үлүгэр умса-төннө түһэллэрин, от быыһынан көрө-көрө, күлэн быара суох буоллум. Былааным дьэ табыллан эрэриттэн дьиҥнээхтик үөрэн, күлэрбин нэһиилэ туттуна сатыыбын.

Ол икки ардыгар Агаша тохтоон охтон баран кыайан турбакка ат буола сатыы сылдьар Аняны туруору татта. Уонна:
– Оҕолоор, арба да тохтооҥ! Төннүҥ! – диэн хаһыытаата. – Ити күрүөйэх биһигини куттаталаан ыытан баран, сээкэйбитин илдьэ бараары албынныыр быһыылаах, – диэн оҕолорун өйдөтө сатаата.

Кырдьык ити бириэмэҕэ биһиги дойдуттан армияҕа иһэн күрээбит Айа уола диэн киһини, оҕонньоттор «субу эргин хорҕойо сылдьара буолуо» диэн сабаҕалыылларын истэр этибит. Онон аны мин онтон өй ылан, кырдьык ол киһи эбит дэттэрээри хаста да улахан киһи курдук сөтөллүбүтэ буоллум.

Урут оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, драмкруһуокка куоласпын эҥин араастаан уларытарбыттан оннооҕор учууталлар сөҕөр буолар этилэр. Ону ол диэбэккэ, кыра, хатыҥыр илиилээх-атахтаах Акуша кыыс бэйэтигэр сөбө суох улахан куолаһынан:

– Оҕолоор, ылыҥ, Вася саатын аҕалыҥ! Мин сатаан ытабын. Куттанымаҥ!.. Күрүөйэҕи тутан ылыаҕыҥ! – диэн хамаандалаата.

Мин саам отууга баарын билэр эрээри, хаһан сааламмытын сатаан ыттаҕай. Хайа уонна ол кини икки уостаах сааны кыайан да туппат ини диэн эрэх-турах сыттым. Оттон кыргыттара киниэхэ саа аҕалан биэриэхтээҕэр, отууттан арҕаа диэки балай да ыраах тиийэн, бэйэ-бэйэлэрин дабыдалларыттан тутуһан туран ытаһаары гына-гына:

– Акуша, кэл, кэл түргэнник. Дьоммутугар куоутуоҕуҥ, – дэһэллэр. Кыыстара ону истэ да барбакка отууга ыстанан киирэн, мин саабын уонна батарантааспын сулбу ойутан таһаараат, ботуруон уктан хачыгыраппытынан барда. Ол кэмҥэ санаабар оруобуна мин диэки кыҥыырдыы туһаайа тутта.

Онно көрдөхпүнэ, бэйэм саам бэйэбин кыҥаабыта хаһааҥҥытааҕар ла уостара кэҥээбиккэ, дириҥээбиккэ дылы буолан чөҥөрүһэн көһүннүлэр. Били мин сибилигин аҕай быарым ыалдьыар диэри күлэ сыппытым ханна да суох буола оҕуста. «Тохтоо, мин Васябын!» диэн ыстанан турдахпына, соһуйан кэбиһииһик диэн олус ыксаатым. Тугу да гыныахпын булбакка саҥата суох ньимийэ сыттым.

Ол икки ардыгар:
– Чэ, күрүөйэх, ороспуой, тур! Бэрин! Син ханна да ыытыахпыт суоҕа. Ол-бу буолан кубулунума. Куотуоҥ да ытан кэбиһиэхпит, – диэн Акуша уол оҕолуу хатан куолаһынан бирикээстээтэ. Миэхэҕэ хайдах да гынар кыах суох буолан, оту быыһынан саа кыайан тэппэт сиригэр тиийэн баран бэйэбин биллэрээри, кэнним диэки төттөрү үөмтүм. Б

ука оту хаммнаттаҕым буолуоҕа, саа тыаһа өрө хабылла түстэ. Тула өттүбэр буулдьа тыастара баарга дылы этэ да, кулгааҕым тыаһа «чуҥ» гыммытынан тиэрэ кэлэн түстүм.

Биирдэ өйдөнөн кэлбитим, үрдүбүнэн буорах буруота устан ааһан эрэр эбит. Ону курдат, эн табыллан хааллыҥ, биһиги кынаттаахтар куоттубут, диэбиттии үөр кустар кынаттарын тыаһа суһугураһан аастылар.

Хараҥаран эрэр халлааҥҥа сулустар миигин күлүү гыммыттыы мичиҥнэһэллэр. Саа тыаһа киэһээҥҥи дьыбарга сатараа, аппалар-хаспахтар тардыыларыгар сэнньэкэлээн дуораһыйара өссөда сүтэ илик эбит.

Ити барыта кэпсээтэххэ уһунун иһин, чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр буолбут быһыылаах. Ол сытан өй булан, табыллыбыт киһи маҥнай утаа, бааһа сылааһына ыалдьарын билбэт сурахтааҕа диэн бастаан илиибин-атахпын аргыый хамсаталаан көрүтэлээбитим, тугум да ыалдьыбакка дылылар.

Арай анныбар балай да элбэх инчэҕэй биллэр. Тыый хааным итиччэ элбэх барбыт дуу диэн тутан көрбүтүм, илиим бүтүннүү бадараан буолан хаалла.

Ол курдук өйбүн-төйбүн ситэ була иликпинэ, олох аттыбар:

– Тур! Илиигин өрө уун! – диэн хаһыы иһилиннэ. Мин соһуйан өйбүттэн тахса куттанан:

– Абырааҥ! Ааттаһабын, ытымаҥ! Мин Васябын буолбат дуо? – дии-дии ытаабытынан, сыыҥ-сыраан айгыстан, икки илиибин өрө ууммутунан бу чаккыраан, туран тиийэн кэлээхтээтим.

***
Киэһэ дьоммут кээлтэрин кэннэ, чэй иһэ олорон, мин өйө суох түктэри быһыыбын кэлэйэн, сиргэнэн туран сэмэлээтилэр. Оттон Акуша куттанары билбэт эр санаалаах хорсун-хоодуот быһыытын сөҕөн-махтайан хайҕаатылар.

Мин ол, тугу оҥорорбун өйдөөбөккө, була сатыы-сатыы дьиибэлэммитим сааттаахтык түмүктэммитин санаатахпына, оннооҕор билигин да улаханнык кыбыста саныыбын.

УлуусМедиа