Нуучча оҕонньотторо
Иван Бетюнскай
Билигин аҕай курулаччы түспүт күүстээх ардах кэнниттэн уулуссаҕа сиэркилэ таастыы килбэччийэр. Таҥалай былыттар быыстарынан күһүнҥү күн чаҕылыччы көрөр. Мин «П» куоракка «увольнениеҕа» кэлэн бараммын, чааспар төнөөрү, вокзалга барабын. Илийбит тротуарга саппыкым тилэҕэ биир тэҥник лаһыгырыыр.
Вокзалга кэлэрбэр «Москва – Соликамск» поезд, хаһыытаан дуораһытаат, хамсаан барар. Киһи барыта, туохха эрэ тиэтэйбиттии, төттөрү-таары хаамсар. Мин олорор вагоммар билет ылаары уочаракка турабын.
«Табаарыстар, билеты түргэнник атыылаһан иһиҥ!» – диэн билет атыылааччы кыыс ыксатар, дьоҕус илиилэрэ кыракый түннүк нөҥүө элэҥнэһэллэр.
Эмискэ аттыбар, адьас чугас: «Эмиэ проезпын куоттарбыппын», – диэн сахалыы саҥаны истэбин. Саҥа хоту эргиллэ түспүтүм – эдэр дьахтардаах эр киһини кытары оҕонньор турара. Үһүөн нууччалар этилэр, кинилэртэн ураты, чугас ким да суоҕа.
Хайдах хайдаҕый, чахчы сахалыы саҥарбыттара ээ. Чуолкайын билээри тулабын чинчийэн көрбүтүм, сахалыы дьүһүннээх киһи олох да суоҕа. Ама, санаабар буолуо дуо? Суох, адьас илэ-чахчы саҥарбыттарын иһиттим диэн, бэйэбин уоскутунабын.
Уорбалаабыттыы бу үс киһини одуулаһабын. Мин моһуогурбуппун таайбыттыы, күлэ түһээт, оҕонньор миэхэ тиийэн кэлэр:
– Бырастыы гын, хантан сылдьар оҕоҕунуй? – диэн ыйытар.
– Саха сириттэн сылдьабын .
– Саха сириттэн да, хайа доҕоор, биир дойдулааҕым эбиккин буолбат дуо? – оҕонньорум адьас уу сахалыы кутан кэбиһэр.
– Хайдах, эн Саха сириттэн сылдьаҕын дуо? – диэн омуннаахтык быһа түһэн ыйытабын.
– Саха сиригэр сүүрбэччэ сыл олорбутум, эдэр сааспын атаарбытым. Дойдубар кэлбитим уон үс сыл буолла, – диэн киһим кэпсээн киирэн барар.
– Чэ көрсүспүччэ кэпсэтэ түһүөххэ, барарым билигин даҕаны сыалай балтараа чаас баар, – диибин.
– Үөрүүнү кытары. Саханы көрсүбэтэҕим ыраатта. Биэс сыллааҕыта Москваҕа бара сылдьан институтка үөрэнэр оҕону көрсүбүтүм да, үөрэҕэр баран иһэр буолан, соччо-бачча кэпсэппэтэхпит.
Сахалыы дьүһүннээх киһини көрдөрбүн эрэ сахалыы саҥарааччыбын, үксүгэр алҕаһааччыбын.
Биһиги ааппытын билсиһэбит.
– Нуолур, ол ыскамыайкаҕа олоруох! – диэт, оҕонньор илиибиттэн тардар. Вокзал иһинээҕи ыскамыайкаҕа баран олоробут. Киһибин дьэ өйдөөн, үчүгэйдик сирийэн көрөбүн. Кини үрдүк килэрийбит сүүстээҕэ, хойуу хааһын аннынан, уота мөлтөөтөр даҕаны, арылхай күөх харахтааҕа. Бэриэйдэммэтэх иэдэстээҕэ. Сэҥэйэтигэр уһуктаах бытыктааҕа. Кубарыйбыт хортууһун аннынан туртайан эрэр чанчыктара көстөллөрө.
– Александр Фомич! Саха сиригэр тоҕо бара сылдьыбыккыный? – диэн ыйыттым.
– Бэйэм баҕабынан көннөрү үлэлии барбытым. Бардаҕым маҥнайгы сылларыгар колхозка трактористаабытым, кэлин араас үлэлэргэ үлэлээбитим.
– Ханнык оройуоннарга сылдьыбыккыный?
– Чурапчынан, Тааттанан, Амманан, кэлиҥ Намҥа олохсуйбутум.
– Оттон оччо өр олорон бараҥҥын тоҕо Саха сириттэн кэлбиккиний?
– Дьэ, доҕоччуок, онтукаҥ кэпсээтэххэ сыалай остуоруйа. Оҕонньорум, туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэриммиттии үөһэ тыынан ылаат, ырбаахытын уолугун төлөрүтүнэр.
– Вера, Верочка, тохтоо, аргыстаһыах!
Волейбол мээчиги туппут уолчаан аттыбытынан сүүрэн ааһар. Вокзал кэтэх өртүттэн хара былыт халыйан тахсан күммүтүн саба бүрүйэр.
– Нуолур, ардахтаары гынна быһыылаах, ресторанҥа барыах, кэпсэтэ түһүөхпүт, – оҕонньорум күөх харахтара эйэҕэстик сырдаан ылаллар.
Тугу гыныахха? Оҕонньору кытары барыым дуу, бардахпына поездпын куоттарабын, арай киэһээҥҥи поеһынан барарбар тиийэбин. Чэ барыахха .
Туран автобус тохтуур сиригэр хаамсабыт.
***
«Ресторан» диэн улахан уот буукубаларынан суруллубут икки мэндиэмэннээх үрүҥ дьиэ иннигэр кэлэн автобуспут тохтоото.
– Нуолур, кэллибит, түһүөххэ, – диэт, оҕонньорум сэрэхтээхтик тутуһан автобустан түһэр. Мин кини кэнниттэн ыстанан кэбиһэбин. Кэтит киэҥ уулуссаны туораан рестораҥҥа киирэбит. Төгүрүччү сиэркилэ ыйаммыт кыра хоско таҥаспытын туттараат, аһыыр сиргэ ааһабыт. Остуолга баран олорооппутун кытары, официанка кыыс уһун синньигэс кумааҕыны туппутунан тиийэн кэлэр:
– Тугу сакаастыыгыт? – харандааһын чочоҥнотор. Биһиги остуолга сытар менюну көрөн бараммыт, төһө кыахпыт тиийэринэн көмөлөөн үчүгэй буолуо диэбит аспытыттан суруйтарабыт.
Уһаппакка эрэ сакаастаабыт астарбытын аҕалаллар. Култаҕар дьэҥкир үрүүмпэлэргэ «Московскайы» толору кутаталаан баран оҕонньорум: «Нуолур, Сахаҥ сирин иһин үчүгэйдик сулууспалыыргар иһиэххэ!» – диэт, илиитин өрө көтөҕөр.
– Кэбис, Александр Фомич!– сатаммат – сулуусба бэйэҥ ис.
Оҕонньорум аһыырҕатар, биилкэлээх этин айаҕар тириэрдэн иһэн өй ылбыттыы:
– Нуолур кэргэннээххин дуо? – диир.
– Суох, симиттибиттии хардарабын.
– Оттон таптыыр кыыстааххын дуо?
– Баар.
– Ол кыыһын эйигин таптыыр дуо?
– Туох диирбиний, дьэ билбэтим.
– М-да, оҕонньорум, тугу эрэ көрдүүрдүү, сирэйбин-харахпын одуулаамахтыыр.
– Хас кылаас үөрэхтээххиний?
– Уону бүтэрбитим.
Биһиги кэпсэтэрбитин истэн, аттыбытынааҕы остуолга олорор дьоннор муодурҕаабыттыы көрөллөр.
– Бырастыы гыныҥ, биир дойдулаахпын көрүстүм, биһиги бэйэбит тылбытынан кэпсэтэбит,– диэн оҕонньорум сэмэйдик быһааран биэрэр.
– Баһаалыста-баһаалыста, доруобуйаҕыт кыайарынан кэпсэтиһиҥ, – дэһэллэр.
Муостаҕа тиийэ намылыйбыт кыһыл баархат быыс аһылларын кытары, киһи сүрэҕин үүйэ тутар «Коробушка» музыката ньиргийэ түһэр.
Эдэр уоллаах кыыс «Под Москвой» («Москуба анныгар») диэн нуучча норуотугар киэҥник тэнийбит үҥкүүтүн толороллор.
Оҕонньорум көстүүмүн сиэбин хастан хас даҕаны «Социалистическая Якутия» хаһыаттан кырыйталаан ылбыт хаартыскаларын таһааран көрдөртөөтө. Онно саха күүстээх бөҕөстөрө, хайыһардьыт, гимнаст кыргыттара бааллара.
– Нуолур бу балары кырыйталаабытым ыраатта. Дьоннор Саха сирин туһунан ыйттахтарына. Саха сирин барҕа баайын киэҥ тайҕаларын, кылааннаах түүлээҕин, хорсун дьоҕурдаах дьоннорун тустарынан кэпсээн бараммын, бу балары көрдөртүүбүн.
Аны билигин аан дойду үрдүнэн биллэр алмаас таас хостонор. Саха сирэ улахан кэскиллээх дойду буолла, бу сэттэ сылларга биллэрдии сайдыаҕа. Саха сирин баараҕай үлэтинэн мин киэн туттабын. Оо уруккум, курдук эдэрим буоллар, Саха сиригэр баран алмаас хостоһон дьолбун холбоон көрүөм этэ.
Аны билигин кырыйдым, алта уонум чугаһаата? – оҕонньор абарбыттыы тэриэлкэтин «талыр» гына аста.
– Александр Фомич, эн оҕолордооххун дуо? – диэн ыйытабын.
– Суох, Нуолур, суох, мин соҕотохпун, миэхэ ким да суох. – Оҕонньорум, илиитинэн сирэйин саба туттаат, остуолга бүк түһэр. Эмискэ туох эрэ куөһаҕаны истибиттии төбөм иһэ «ньир» гына түһэр, иэдэстэрим итийбэхтииллэр.
– Александр Фомич, – диэт, аргыый илиибин санныгар уурабын.
– Нуолур, чэ сүрэхпэр баас гына сылдьыахтааҕар эйиэхэ барытын сиһилии кэпсиим. Билэҕин дуо? Мин саха кыыһын таптыы сылдьыбытым, онтукам… онтукам табыллыбатаҕа, – диэт, куолаһа титиристээн ылар. Мин, оҕонньорум кэпсээнин истээри, олохпун булунабын, гимнастеркам үөһэ тимэхтэрин төлөрүтэбин.
– Чэ иһит, кэпсиим, – оҕонньорум үрүүмкэлээх арыгытын амтаһыйбакка даҕаны, түһэрэн кэбиһээт, сирэйэ-хараҕа туран, кэпсээн киирэн барар.
***
Сайын этэ. От ыйын өҥүрүк куйааһа түһэн турара. Мин Намҥа олохсуйбутум үһүс сылыгар Лена өрүс арыытыгар оттуу сылдьаммыт, табаарыс сахабыныын күнүскү омурҕанҥа сөтүөлүү киирбиппит. Өрүскэ чугаһаан иһэн, кыра оҕолор ытаһар саҥаларын истибиппит.
– Тоҕо эрэ оҕолор аймалаһаллар. Саша, түргэнник барыах, аны оҕолор кыра оҕолору ууга чачатыахтара, – диэн доҕорум эппитэ. Биһиги саҥа хоту сырсыбыппыт. Биэрэккэ кыракый уоллаах кыыс ытаһа тураллара. Эмискэ үөс диэки киһи төбөтө хараарыҥнаабытын көрбүппүт.
Мин, сүүрбэ сэттэбэр сылдьар доруобай киһи, (оччотооҕуга хорсун да этим) үгүһү толкуйдуу барбакка, саппыкыларбын уһулута тэбиэлээн, таҥастыын ууга ыстаммытым. Балайда буолан бараммын оҕону сиппитим, көхсүбэр сытыаран бараммын аҥаар илиибинэн кытыы дьулуспутум.
Сүүрүгү утары харбыырга ыарахан этэ, илиилэрим адьас улук буолбуттара. Хата, дьолго, табаарыһым хантан эрэ оҥочо булан иккиэммитин ууттан таһаартаабыта. Кытыыга тахсан бараммыт, оҕону илиитин-атаҕын хамсатан тыын киллэрбиппит, испит уутун сүөкээбиппит. Кимтэн эрэ истэн, эдьиийэ сүүрэн кэлбитэ. Кини олус долгуйбут көрүҥнээҕэ.
Быраата тыыннааҕын көрөн, үөрүүтүттэн ытыы түһээт, үрдүгэр саба түспүтэ. Биһиги Сардаананы уоскутан бараммыт, оҕону отууга илдьибиппит. Кэлин Кеша үчүгэй буолбута, киин уонугар сылдьар сытыы сэмэй оҕо этэ.
Биһиги Кешалыын адьас арахсыспат доҕордуу буолбуппут. Биииргэ сылдьан кустуурбут, балыктыырбыт. Мин кинилэргэ куруук сылдьарым, арыт хонорум даҕаны. Киэһэ аайы күүстээх үлэ кэнниттэн эдэр ыччат мунньустан оһуохайдыыллара, көрү-нары тардаллара. Миигин оһуохайга үөрэппиттэрэ, дьоҕурдаах буоламмын, өр эрэйдээбэтэҕим, үөрэммитим.
Оонньуу кэнниттэн Сардаананы дьиэтигэр атаарарым. Арыт ону-маны кэпсэтэн, күн тахсыар диэри Лена чуумпу кытылынан хаамсарбыт. Сардаананы биир эмэ күн көрбөтөхпүнэ, тэһийбэт буолбутум, сүрэҕим туой киниэхэ тардыһара. Кини хойуу, мөлбөччү өрүммүт уһун суһуохтара, куруук мичилийэ сылдьар хара харахтара, ис киирбэх мөссүөнэ – миэхэ туохтааҕар да күндү буолбуттара.
Ол дьоллоох сыл биллибэккэ аспыта. Нөҥүө сылыгар умайар уот кураан дьыл, сэрии буолбута. Миигин армияҕа ыҥырбыттара, оо, онно арахсарга ыарахан да этэ! Барааччылар сельсовет аттыгар мустубуппут, атаарааччылар айманаллара. Сардаана миигин атаарарыгар харахтара толору ууламмыттар этэ. Кини миигин утары көрбүтэ уонна аргыый сибигинэйэн: «Саша, эйигиттэн оҕо…» – диэт, илиибин ыга туппута.
Мин Сардаананы кууһан ыламмын туох да харса суох уураабытым-сыллаабытым. Сүрэҕим быһыта ытырбахтаабыта. Массыынаҕа олорорбор иэдэспинэн сылаас таммахтар сүүрбүттэригэр ытаабыппын дьэ билбитим…
Оҕонньорум балайда саҥата суох олорбохтообута.
– Александр Фомич, дьэ онтон кэнники туох буолбутай? – диэн кэпсээнин ситэ исээри ыйытабын.
– Онтон биһиги куоракка кэлбиппит. Якутскайтан хоннуохпут иннинэ, бириистэҥҥэ атаарааччылары кытары тиһэх аһылыкпытын аһаабыппыт, тиһэх тылбытын кэпсэппиппит. Сүүһүнэн киһини борокуокка ыга симэн бараннар, тыраабы хомуйбуттара.
Борокуоппут иҥсэлээхтик кыламмахтаан ылаат эрдинэн күпсүммүтэ. Биһиги улам биэрэктэн тэйбиппит, эрэһэ долгуннар икки аҥы силэллэн испиттэрэ. Борокуот тумсугар кытыастар уот кыһыл былаах, киһи санаатын күүһүрдэрдии тэлибириирэ. «Кыайан-хотон, этэнҥэ эргиллэн кэлиҥ!» – диэн хаһыытаһаллара.
Барааччылар сирэйдэрэр-харахтара турбута, дойдуларын көмүскүү улуу дьыалаҕа баралларын өйдүүллэрэ. Бэйэлэрин хотой оҕотун курдук сананаллара. Уонтан тахса суукканан Иркутскайга тиийбиппит.
Иркутскайга икки ый баыаннай дьыалаҕа үөрэнэн бараммыт, дьэ дьиҥнээх охсуһуу хонуутугар тиийбиппит. Кырдьыга бастаан утаа хоруорбут куораттары аттыгар сүүрэн иһэр саллаат табыллан хаана тыкпытынан сууллан түһэрэ ынырык курдуга. Кэнникинэн өлөрбүтүн-тиллэрбитин билбэт курдук сылдьыбыппыт. Мин сынньанар түгэн булларбын эрэ, Сардаананы куруутун саныырым. «Хайдах оҕолонуой, олоруой?» – диэн муучу буоларым.
Сардаанаттан сурук туттарбын эрэ, санаам көтөҕүллэрэ, өстөөҕү төттөрү охсорбор күүспэр күүс эбиллэрэ. Ол эрээри Сардаана оҕо туһунан суругар олох ахтыбатаҕа. Сэрии буолбута үһүс сылыгар Севостополь анныгар улаханнык бааһыран, алта ый госпитальга сыппытым.
Онтон ылата Сардаанаттан сурук туппатаҕым. Кини мин аадырыспын сүтэрбит быһыылааҕа, мин киниэхэ тоҕо эрэ суруйан биэрбэтэҕим. Эмтэнэн үтүөрэн бараммын, иккистээн сэриигэ киирбитим. Урукку байыаннай чааспын сураҕа суох сүтэрэн кэбиспитим.
1945 сыллаахха кыайыы кэнниттэн дойдубар төҥнүбүтүм. Кырдьаҕас ийэлээх аҕабар үс сыл олорон бараммын, Саха сиригэр иккистээн эргиллибитим. Онно Сардааналаах Кешаны көрсүбүтүм. Сардаана армияттан кэлбит саха киһитигэр кэргэн тахсыбыт этэ, икки оҕолоохторо, миигиттэн оҕо куоппутун кэлин Кешаттан истибитим.
Кеша, онуһу бүтэрэн, учуутал үөрэҕэр киирээри сылдьара. Кини миигин итиитик көрсүбүтэ. Кыра сылдьан устан иһэр бэрэбинэни миинэн ууга өлө сыспытын быыһаабыппытын ахтыбыта.Мин доҕор сахам, тыллаах кэлэн биһигини иккиэммитин ууттан быыһаабыт киһи, сэриигэ өлбүтүн туһунан бэркэ хомойон кэпсээбитэ. Якутскайга аҕыс сыл тутууга үлэлээн, харчы мунньунан бараммын дойдубар төҥнүбүтүм.
Дойдубар кэлэммин кэргэн ылбытым, онтукабын кытары икки сыл олороот арахсыбыппыт. Дьэ ити курдук киһи олоҕо табыллыбатаҕына, төттөрү эргийэр эбит. Итиннэ барытыгар мин бэйэм буруйдаахпын, – диэн кэпсээнин түмүктээбитэ.
– Дьэ кырдьык, олоххо табыллыбатах киһи эбиккин, – диэн сөбүлэспитим.
– Нуолур Сардаана хаартыската уонна бэлэҕэ миэхэ дьиэбэр баар. Аныгыскы кэлиигэр көрдөрүөм. Эн манна хаһан кэлэ сылдьыаххыный? – диэн ыйыппыта.
– Кыһын кэлэ сылдьыам, эн олорор сириҥ ханна баарый? – диэбитим.
– Чэ, вокзалга барыах, аны хойутаан хаалыаҥ, аадырыспын онно этиэҕим, – диэт, олоппоһуттан турбута.
Мин киниэхэ кэпсээнигэр уонна итиитик көрсүбүтүгэр махтаммытым. Гардеробтан таҥаспытын ылан таһырдьа тахсыбыппыт.
Ардах курулаччы түһэ турара. Күһүҥҥү тыал киһи этин сааһынан сайа охсоро. Ыаһырбыт хараҥа былыттар, аан дойдуну саба баттыах айылаах, санньыспыт этилэр. Киэһээҥҥи силбик бүтэй музыка, ааспыт эрэйдээх олоҕу санатардыы, бүтэҥитик дьириһийэрэ.
Оҕонньорум, табах тардаары, испиискэ уматтыбыта, онно кини сылайбыт, дьоло суох кубархай сирэйэ, киһи аһыныах кыччаан көстүбүтэ. Табаҕын уматтынаат, иннибэр киирэн, төбөтүн санньыччы туттан аргыый хаампыта. Мин кини кэнниттэн олох туһунан саныы испитим.
Вокзалга кэлэн уочараттаһан билет ылбытым. Билеппин ылаат, оҕонньорум баар сиригэр барбытым. Өйдөөн көрбүтүм, оҕонньорум ыскамыайкаҕа минньигэстик утуйа сытара. Мини кинини уһугуннараары тардыалаабытым да, уһуктубатаҕа, уоһун иһигэр тугу эрэ ботугураат, мичээрдээн ылбыта.
Буфеттан ылбыт хаалаах бэчиэнньэбин хоонньугар угаат, вагоммар сүүрбүтүм. Вагоммар киирэн эрдэхпинэ, поеһым хамсаан барбыта, эмискэ вокзал иһиттэн киһи сулбу ыстанан тахсаат: «Нуолур, Нуолур, суруйаар!» – диэн үөгүлээбитэ.
– Суруйуом, аадырыскын эт! – диэн хаһыытаабытым.
– И-и-жевск… диэбитин эрэ истибитим. Өссө тугу эрэ эппитэ да, поезд тыаһа уонна тыал тириэрдибэтэхтэрэ.
Арай прожектор сырдыгар оҕонньорум маҥан баттаҕа долгуннурара.