Көлүөһэ

Семен Новиков

Суол онон-манан харааран, куоһах сирдэргэ чалбах тахсыталыыр буолан эрэрэ. Суолу былдьаһан кэлии-барыы күөстүү оргуйар. Биһиги колхозпут шофера Коля уол эмиэ, сиэмэ бурдугун тиэйэн, күннэри-түүннэри түҥкүнэтии бөҕө. Бэйэтэ да ити түбүктээх сырыыга ананан төрөөбүт киһи. Хаһан да кини холкутуйбутун, наҕылыйбытын көрбөккүн. Биир кэм уот үрдүгэр үктэнэ сылдьар үгэстээх. Айаныгар да көлүөһэ эрэ эргийэр буоллар, икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэҕинэ сатанар.

Биир сырыытыгар мин оройуон кииниттэн тахсыстым. Кабинаҕа колхозпут председателэ Николаев олоруста. Биһи Буокай оҕонньордуун бурдук үрдүгэр кузовка олордубут. Оҕонньорум сэһэнинэн аатырбыт киһи. Оннооҕор кини кэпсээнин ахсынньы бытарҕан тымныыта боппото. Сыарҕаҕа олордор эрэ, хайаан да тугу эмэ булан «саатанар» үгэстээх.

Оҕонньорум бүгүн, миигин кытта аргыстаспыт аатыгар, эриэн ыт саҕынньаҕын саҕатын туруоран баран, саал былаатынан тууна бааммыт. Көхсүбүтүнэн даҕайсан сытан кэбистибит. Массыына көнө суол устун халыһытан тыаһа иһиллибэт. Оттон суол тоҕойдоругар, иҥнэри сирдэргэ киирдэҕинэ үҥкүрүҥнэһэн тэйсэ-тэйсэ сыстыһабыт. Кузовпыт салҕааһын маһа үрдүк буолан соччолоох кыһаллыбаппыт.

Саҕабынан, уолукпунан кутуллар тымныы салгын суоҕа буоллар, утуйуо эбиппин. Тэһийбэккэ, суол кытыытын кыҥастаһабын, киһини сэргэхситиэх көстүбэт. Сотору-сотору утары иһэр массыыналар, тугу эрэ сууллары аспыттыы күр гынан ааһаллар. Тымныы салгын саба охсор. Кэннилэриттэн туман оргуйар.

Кабина иһигэр дьонум кэпсэтэн ньамалаһаллар. Бөппүрүөскэ минньигэс сыта дыргыйар. Күөмэйим кычыгыланан сиэппин хасыһан эрдэхпинэ, массыына оллурдаах сиргэ киирэн, бокуойа суох быраҕаттаан, илгиэлээн-садьыалаан киирэн барда. Аҥар илиибинэн кыайан тутуспакка, оҕонньорбор тиийэн тайана түстүм. Оҕонньорум саҕынньаҕын иһигэр, түүрүллэҥнээн, көппөҥнөөн баран, төбөтүн өндөттө.

– Туох баарый, Дьөгүөр? – диэн ыйытта.

– Ээ суох, табахтыахпын баҕардым, – диибин.

– Мин эмиэ баҕарбыппын ээ… син барбахтаабыппыт дуу, быһыыта? – Салҕааһын мас быыһынан моонньун уһата-уһата, суол кытыытын одуулаһар. Былаатын аллара баттаан, суптугур сэҥийэтигэр кыбыта анньар. – Чэ, эрэ, көмөлөс, мин туран үчүгэйдик олоруум. –Сыттанан испит куулбут үрдүгэр тахсаары аччарыста. – Аат таҥаһа, итиитин итии гынан баран, о-о дьэ, көлөттүгэс сордоох буоллаҕа. – Синньигэс биилигэр эриллэн тахсыбыт сагынньаҕын, аҕылыы-аҕылыы, аллара баттыыр.

Оҕонньорум дьэ дьоһуннанан олордо. Сыыс киирбитинии хараҕын чыпчыҥнатар. Сонньуйбукка дылы туттан олорон, хара тыаны хайа солоон киирбит киэҥ үрэҕи одуулуур. Токур умнастаах удьурҕай хамсатын оборон икки омурда күөт тириитинии көппөҥнүүр. Ол аайы иэдэһин уһаты түспүт сирэйин мыччыстаҕаһа дириҥии-дириҥии сүтэр.

Табах тардан киһим санаата көнньүөрдэ быһыылаах, көхсүн этитэр, көп хаастаах билигин да сытыы харахтарынан тулатын көрөн чолбоодуҥнатар. Ол кэннэ суол уҥа өттүгэр, кытыйаны умса уурбукка дылы, үрэх үөһүгэр баар кыракый булгунньаҕы ыйда.

– Көр эрэ ити, Кэрэх ыйаабыт диэн ааттаах сир, – диэтэ.

Тоҕо инньэ диэн ааттаммытын ыйытыах бокуой биэрбэккэ, киһим аргыыйдык, кэпсии үөрэммит үгэһинэн, үрэх баҕарахтарын, синньиир хапчааннарын, үрүйэлэр төрүттэрин, куоһахтары, томтордору биир-биир ааттаталаан киирэн барда. Ити эҥин-араас сирдэр бары ааттаахтарын, кини ону барытын билэттиирин сөҕөн кэбистим. Улахан үрэхтэри мин да билэттиирим. Оттон ити мокордоонун-икэрдээнин, тумуһаҕын арааһын саҥа истэбин. Бэккиһиибин.

– Хайа бу чөҥөчөктөр кытта ааттаах буолаайаллар? – диибин.

Оҕонньорум бэтиэхэлээхтик мичик гынна.

– Барыларыгар да буолбатар, син бииргэ баар. Ол гынан баран эппэппин, култуурунайа суох аат… Дьэ, биэрэстэ той суоҕар, итинэн барыллаан, төһөнү кэлбити-барбыты билэрбит. Аны бу массыына барахсан үөскээн икки хонон айанныыр сиргин, барбах икки чааһынан элэҥнэтэн кэлэҕин. Оо, үтүө сэп буолаахтаатаҕа, – диэн баран кабина үрдүн имэрийбэхтиир, тугу эрэ өссө эбээри уоһун чорбоҥнотор.

– Доҕоор, Дьөгүөр, эн манныгы истибитиҥ баара дуо? – тоҕоноҕунан ойоҕоско имнэннэ.

– Ол тугу? – үөрүүбэр буолан сыҕарыс гыммыппын бэйэм билиминэ хааллым. Оҕонньорум ыт үтүлүктээх илиитинэн ньилбэкпин кууһа түстэ.

– Аата киһи омунун, сууллары кэйэн кэбиһэ сыстыҥ дии, – лаппыйан олоҕун булунна. Суол алын өттүнэн субуһа үүммүт бөлкөй талахтары ыйда: – Чэ иһит, –ахсарбатахтык хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. – Көр оол, быллараат иһигэр хойуу талахтар төбөлөрө көстөллөр дии, ити талах иһигэр туруйа хараҕын саҕа кыракый элгээн баар, ол элгээни «Ийэбит охтубут» диэн ааттыыллар. Дьэ, ол маннык буолбут. Былыр биир ийэбит, ол аата аҕабыт ойоҕо, куораттан тахсан испит. Былыргы хотуттар, тойоттор бары дьаамынан тиэллэр этилэр. Оччотооҕу дьаамнар эрэйдээхтэргэ, киһи киһиэхэ кэпсиир күттүөннээх сэбэ-сэбиргэлэ кэлиэ дуо? Мас тэлиэгэ дуома, бэйэ оҥоһуута дуҕа, хомуут буолаахтаатаҕа дии. Дьаамсык саҥардыы сырыыга сылдьан эрэр уолчаан буолан биэрбит. Уол ити элгээн үрдүнээҕи кыйыаны тумнубакка, үрдүнэн лиһигирэтэр киһи буолбут. Былыргы эмньик паара ат, күүһэ-күдэҕэ кэмнээх буолуо дуо, үнтү барчалаан тэлиэгэ кыйыаҕы киирэн ыарыырын кытта күүстэрин былдьаһан, чиччигинэһэ түспүттэр. Ол икки ардыгар тэлиэгэ аҥар кэлин көлүөһэтэ дириҥ куоһахха охсуллубут. Били олорон иһэр ийэбит, тиэллэн иһэр таһаҕас ыарахана чыыста барыта көлүөһэ үрдүгэр сүктэрэ түспүттэр. Арыычча сылдьар сахсайбыт көлүөһэ оннуоха биирдэ «харк» гынан хаалбыт. Уобуруччута буоллаҕына, эрэйбиттэн дьэ быыһанным диэбиттии, эниэни таҥнары дьурулуу турбут.

Хотун дьахтар быһыытынан ходьоччу олорон испит ийэбит, тэлиэгэ көлүөһэтэ алдьанан иҥкэс гыныытыгар элгээн диэки, туох ааттаах олбоҕунуун баҕастыын таҥнары куугунаан хаалбыт. Уол эрэйдээх, тэлиэгэни эһэ-охсон ылаары, чиччигинэһэр аттарын тохтотоору тэбинэ-тэбинэ, тардан чыраахтаһар. Аттар уохтара хараан, муоһаны истэр буолтарын кэннэ уол дьэ эргиллэн көрбүт. Хотуна олорон испит дьааһыгыныын тэлиэгэ үрдүгэр суох үһү. Куттанан ыстанан хаалбыт буоллаҕа дуу дии санаабыт. Онтон өйдөөн көрбүтэ, олбох дьааһыга уу кытыытыгар кырыытынан түһэн сытар эбит. Ол анараа өттүгэр, илби сытыйбыт ийэбит хотун, сототун ортотугар диэри бадарааҥҥа батыллан арбайан турарын көрбүт. Дьахтар атаҕын оруу тардан ылаары, хат сирэйинэн бадарааннаах ууга умса барбыт. Уу өрө ыһыллыытыгар куһаҕан саҥа иһиллибит. Аттар, өрө хаһыҥыраһа түһээт, туора ойбуттар, мас тыаһа баччаламмыт, уол кулгааҕа эрэ чуҥкунаан хаалбыт. Биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, тэлиэгэтин адарайыгар кыбыллан баран сытар эбит. Аттара биир тиити, иккиэн икки өртүнэн барабыт диэн, холбуу бааллыбыт тэһииннэриттэн иҥнэн тураллар үһү. Оронон туран тэлиэгэтин көрбүтэ, сиһин кытта куорабын иитэ, аҕыйах адарай маһа ордубут. Алдьаммыт көлүөһэ уоһа ханна да хаалбыта биллибэт. Уол аттарын иҥнибит тииттэригэр баайаат элгээнин кытыытыгар ыстанар.

Кэлбитэ, ийэбит буолуохсут, икки илиитэ тоҕоноҕор диэри хара бадараан буолан, сирэйигэр харахтара эрэ кылайан көстөр гына уу күөх ньалбаҕынан бүрүллэн турарын көрөөт, уол чинэрис гына түһэр. Абааһыга да, айыыга да маарыннаабат буолбут хотун илиитинэн далбаатаан, уолу ыҥырар быһыытыйбыт. Ийэбит хотун килэбэчигэс солко ырбаахыта илби сытыйан этигэр сыстан хаалбыта, икки атаҕын иннинэн ыыппат гына кыаһылыы сылдьар үһү. Уол көмөлөһөн хонууга таһаарсыбыт. Дьахтар, олоро түһээт, бадарааннаах илиитинэн сирэйин батыччы харбаабыт уонна кыра оҕолуу ытаан ньиккирээбит. Өйүттэн тахсыар диэри куттаммыт уолчаан ийэбит аттыгар көмөлөһө кэлбитин, анарааҥыта устан олорор саппыкытын харбаабытынан ойон турбут уонна уолу ханна түбэспит сиринэн кулаардаабытынан барбыт. Уол илиитинэн сирэйин саба туттан көмүскэнэн көрбүт да туһа тахсыбатах, муннун тоҕу оҥустаран кэбиһэр. Биирдэ быыс булан туора ойобун диэн, били дьааһыктан иҥнэн, тас уорҕатынан кулаһыйар. Дьахтар уолу миинэн олорон, омунугар часкыйа-часкыйа икки илиитэ улук буолуор диэри түҥэлиир. Кэмниэ-кэнэҕэс сылайан дьэ уурайбыт. Ыарыытын күүһүттэн, кырбаммытын абатыттан уол уйаара-кэйээрэ суох ытыан санаталыыр. Ол да буоллар туттунар, сымыһаҕын быһа ытыран, суунан-тараанан баран, нөҥүө тиийиэхтээх дьаамыгар үнүөхтүү турбута.

– Элгээммит остуоруйата дьэ итинник, —оҕонньор былаатын көннөрүннэ, ыт үтүлүгүнэн сирэйии сотунна. – Дьэ хайдах эбитий, – диэн салҕаан барда. – Көр ол ийэбитиҥ кырбаабытынан астымматах. «Дьаамсык уол аҕалан иһэн миигин муокастаата» диэн улуус кулубатыгар дьыала түһэрбит.

Аны аҕыйах хонон баран, уолу улуус кулубата ыҥыттарбыт. Уол эрэйдээх быстыа дуу, ойдуо дуу, тойон ыҥыттарбытын кэннэ, түүннэри-күнүстэри айаннаан тиийэн кэлбит. «Нохоо, нуорайа сытыйаҥҥын ийэбитин аҕалан иһэн тоҕо муокастаатын?» – дии тоһуйбут улуус кулубата. «Мин кинини дьиибэлээн тэлээгэбин алдьаппатаҕым, куоһахха түһэн аттарым кыайтарымына үлтү тардан кээспиттэрэ дии», – уол боппуруоһун олох да өйдөөбөтөҕүттэн кулуба бэйэтэ да сонньуйбут. «Дьиккэр оҕолоор, мин көрөн турбуппар дылы “кээспиттэрэ” буола-буола… Нохоо, бачча сааскар дылы эр киһи дьахтары муокастыырын истэ илик бэдиккин дуо?! Чэ, үс хонукка сибииккэлээн кэбиһиҥ», – диэн кулуба уолу үгүс кэпсэтиитэ суох хаайтаран кэбиспит. Дьэ хайдах дьүүл эбитий?!!»– Оҕонньор көхсүн этиттэ уонна сонньуйан ылла.

Күн киэһэрэн барда. Дьыбар түстэ. Балайда кэмҥэ үөһэ олороммут хайабыт да тоҥо былаатыбыт. Эмиэ кабина күлүгэр сытарга быһаарынан оннубутун оҥостон бардыбыт. Ол букунаһа сырыттахпытына, массыынабыт иннэ иҥнэх гына түстэ. Мин эһиллэн тиийэн кузов салҕааһын маһыгар саалынным. Оҕонньорум мин үрдүбэр сарайбытынан кэлэн саба түстэ. Ол икки ардыгар массыынабыт доҕолоҥнуурга дылы үөһэ-аллара көтүөккэлээтэ уонна тохтуу биэрдэ. Мин оҕонньорбун бокуойа суох өрө анньабын. Сирэйбин-харахпын бүөлүү түспүтэ тыыммын хаайыахха айылаах.

Туран иһэн хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, иннибитигэр – оол курдук, туох эрэ сүүрэн хороһуйар.

Массыынабыт биир өттө сиргэ батары киирбиттии иҥнэри барбыт. «Итинник үлүгэр туох дирин хаспақа баарай?» — дии санаатым. Оҕонньорум өссө да, кыайан тура илик эбит. Аллараттан өрө мыҥаан олорор, кини көрүүтүгэр хайдах эрэ соһуйуу былаастаах муодарҕааһын баарга дылы… Бурдук үрдүнэн бадаалаан тиийэн, оҕонньорбун туруору тардабын.

Кабина иһэ биир кэм уотунан умайар. Ол икки ардыгар Коля уол сулбу ыстанан таҕыста. Бокуойа суох тугу эрэ саҥаран кутар-симэр. Тугу да туолкалаан истибэтим. Арай биирдэ «футорка» диэн тылы кулгаахпар киллэрдим. Онто да суох этиргэн сирэйэ дыгдайа буспут. Ыйаастыгас харахтарын чабырҕайынан көрөн кэбиспит, атахтара чаахаан чаачарыныы мадьайбыттар, хара лабах буолбут бэргэһэтэ оннун булбат буолбут, арыт умса тардар, эмиэ да кэтэҕэр анньар, ол быыһыгар кулгааҕар саба, иҥнэри уурбахтыыр, дьэ лаппа кыыһырбыт быһыылаах.

– Быйыл кыһыны быһа бу илин көлүөһэ испиилкэлэрин оҥотторун дии сатаан кэбиспитим. Ону олох баардылаабат этигит, күлүү-оонньуу оҥостон иһэргит, дьэ үчүгэйин көрдүҥ дуо?! – Кабина диэки кыырыктаахтык көрүтэлиир. Абаккатыгар массыына иҥнэри түһэн турар крылотун атаҕынан тэбиэлиир.

Колябыт суол устун хааман хороһуйа турда. Өйдөөн көрбүппүт, көлүөһэбит иннибитигэр баран сытар эбит. Туох буолбутун чуолкайын дьэ оройдоттубут. Оҕонньорум аны туһа тахсыбатын билэн, кузовы нөҥүө атыллаан, түспүтүнэн барда, мин батыстым. Председатэлбит кабинатыттан эмиэ таҕыста. Үһүөн саҥата суох турдубут.

– Массыынаны кэмигэр көрбөтөххө, «ийэбит куучардара» билигин да баар буолаллар эбит ээ, – диэтэ оҕонньор уонна Николаевы кэлэйбиттии хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Биирдэрэ тугу да өйдөөбөтө, үүтүн тохпут оҕолуу биир сири тобулу одуулаан, сукуллан турда.

Сотору соҕус Колябыт көлөһөтүн төкүнүтэн, аҕылаан-мэҥилээн кэллэ. Уоһун иһигэр ботугуруур, үөхсэр быһыылаах. Николаевка супту хааман кэлэн:

– Чэ баран тракторда ыыттар, состорон барыахпыт, – массыына нөҥүө өттүн диэки хааман мадьаһыйда.

Николаев саҥата суох, «сорудаҕы» ылбыт киһи быһыытынан, кабинаттан суумкатын ылан хааман курдурҕата турда. Биһи батыстыбыт.

Оҕонньорум кэпсээнин өйдөөн, былыргы эбитэ буоллар, бука, Василий Васильевич Коля уол төппөллүбүт уостарын хаптаталыа этэ ээ дии санаан баран, көхсүн бөгдөччү туттан, кыһанан-мүһэнэн хааман иһэр председателбин көрөбүн.

УлуусМедиа