Соргучаан үрэҕэр

Семен Никифоров

Саха сирин кырдьаҕас геологар

Ленин орденнаах Г. П. Ефимовка аныыбын.

Алексей халлааҥҥа харбаһа, үөрбэлии өрө үүммүт туруук таастары хантайан көрө-көрө, Геннадий кэнниттэн аа-дьуо хааман иһэр. Атахтарын анныгар чэй таастар кычыргыыллар. Уҥа өртүлэригэр дохсун сүүрүктээх Соргучаан үрэҕэ устан дэбилийэр.

Кини бу маннык баараҕай хайалары, дохсун сүүрүктээх таас үрэҕи төрөөн баран көрө илик. Омос көрүүгэ, бу хамсаабат хара тайҕа ортотугар ким эрэ, модун илиилэринэн көтөҕөн аҕалан, дьикти таас дыбарыастары, храмнары, үрүт үрдүлэригэр кыстаталаан кэбиспитин курдук. Оттон үрэх харылыы устар сүүрүгэ ити дьикти тутуулары тулалыы турар фонтаннар суугунуу тыгар тыастарын санатар. Бу өндөл халлааҥҥа өрө харбаспыт үөрбэ хайалары, үрэх уҥуор көстөр баараҕай тэҥкэ тииттэрдээх хара тыаны көрөн бараҥҥын, айылҕа модун күүһүнэн, кини уран илиитинэн айыллыбыт олоҥхоҕо хоһуллар улуу дойдуну илэ хараххынан көрбүт курдук саныыгын эбээт!

Дьэ иҥиэттэн түһэн дойду, сөҥүдүһэн, дьиппиэрэн түһэн хайалар да хайалар диэтэҕиҥ.

Геннадий Иванович көхсүгэр сүгэн иһэр рюкзагын икки илиитинэн өрүтэ аспахтаата итиэннэ, кэннин хайыһан, киһитин көрдө.

— Ол тумулга тохтоон чэйдиэхпит, — диэтэ киһитэ сахалыы, тутан иһэр тозовкатынан инники тумуллуу киирэн турар сыгынньах очуос хайаны ыйан баран. — Хайа, бириэмэ да ыраатта.

Алексей киниэхэ быһаарыыта суох тоҥхох гынан эппиэттээтэ. Чаһыытын көрбүтэ икки чаас буолбут.

Кини, быйыл университет техническэй факультетын төрдүс курсун бүтэрэн баран, бу экспедицияҕа практиканы бара сылдьар. Кини экспедицияҕа геологтар бары, тус-туспа партияларга хайдыһан, тыаҕа тарҕаспыттарын кэннэ кэлбитэ. Кинилэртэн арай бу Геннадий Иванович Коровин эрэ хаалбыт этэ. Алексей геологоразведка кылаабынай инженерин кабинетыгар киирэн кэпсэтэ олордоҕуна, үөһээ уоһугар хойуу кугас бытыктаах, күп-күөх киэҥ харахтаах, кылгас тирии сонноох киһи көтөн түспүтэ. Кылаабынай инженер, соноон эрэр, сааһырбыт киһи, кинини кытары өндөс гынан эйэҕэстик илии тутуһан дорооболоспута. Киирбит киһи Алексейы кытары эмиэ илии тутуспута итиэннэ кыратык киҥинэйэн араспаанньатын эппитэ да, сатаан истибэккэ хаалбыта.

— Дьэ, доруобуйа хайаста, Геннадий Иванович, — диэбитэ, кириэһилэтигэр тиэрэ түһэн олорон, кылаабынай инженер.

— Букатын муус доруобай киһини сордоотулар, Василий Ильич, — диэт, Коровин, ытыһын нэлэс гыннаран баран, киһитин диэки аһыннарыах курдук, унаарыччы көрбүтэ. — Олох тугу да билбэт врачтар… Хааныҥ баттааһына үрдээбит диэннэр, түөрт истиэнэ иһигэр хаайа сытыардахтарa үһү.

— Ону үөһээ тэрилтэлэргэ үҥсүөҥ этэ буоллаҕа дии… — Василий Ильич, кырдьык-хордьук сэҥээрбитэ буола-буола, чанчыктарыгар эрэ ордон хаалбыт, абына-табына баттахтаах муус тараҕай төбөтүн ытыһынан өрө имэрийбитэ. — Дьэ буоллаҕа… Үҥсүбэтэх буоллаххына, ол аата саарбах дьыала диэххэ сөп…

— Хайа, оттон муус доруобайбын диэн эрэриҥ дии. — Василий Ильич тыл бырахпыта.

— Суох, суох, мин дууһам ыалдьар. Эн, Василий Ильич, бэйэҥ да бэркэ билэр эрээри сордоомо.

Кэпсэтэн бүтүүлэригэр кылаабынай инженер Алексей диэки эргиллибитэ.

— Ити, эдэр геолог Алексей Тумууһабы кытары үчүгэйдик билсис. Университет төрдүс курсун бүтэрэн, практикаҕа кэлбит. Өйүүн бииргэ барыаххыт. Бииргэ үлэлиэххит.

Коровин Алексейы кытары иккиһин илии тутуспута.

— Сахалары кытары өр үлэлээбит киһибин, — диэбитэ кини. Эһиги тайҕаҕытыгар сүүрбэ сыл сырыттым, сааһым үтүөтүн атаардым. Өссө соччо сыл сырыттарбын диибин. Сөбүлээтим. Сахалыы «дьиэ-буо» диэн эрэ сатаан ыллаабаппын.

Кини кэнники тылларын сахалыы бэрт имигэстик саҥарбытыгар Алексей соһуйа түспүтэ.

Кинилэр өйүүнүгэр иккиэн ыҥыыр атынан полевой партия түһэн олорор сиригэр айаннаабыттара. Сиргэ икки хонон, бу Соргучаан үрэҕин төрдүгэр кэлэн, дьонноро түһэн олорор сирдэрин булбуттара.

Онтон ыла ый аҥарын кэриҥэ ааста. Партияҕа баар уонча киһи күн тура-тура бу Соргучааны өрө-таҥнары сыыйар, таас хайаны дабайан сыаналаах металлы көрдүүр үлэлээхтэр. Алексей куруутун Коровины кытары бииргэ сылдьар. Геннадий Иванович күнүс хааман иһэн наадатын эрэ кэпсэтэр. Элбэхтик саҥарбат идэлээх. Кини: «хааман иһэн элбэхтик саҥарар сатаммат, итиниэхэ киһи күүһэ эстэр, иккиһинэн, ити геолог үлэтин мэһэйдиир», диэччи. Ол оннугар күнүскү уһун тохтобулга, эбиэт кэмигэр, итиэннэ киэһээ, утуйуох иннинэ, олус элбэх саҥаланар, барыны-бары кэпсиир-ипсиир. Кини оонньуута-күлүүтэ үксээтэҕинэ, биэс уончалаах бэйэтэ эдэригэр түспүккэ дылы буолар: сирэйин дириҥ быччыстыылара сүтэн хаалаллар, харахтарыгар эҕэлээх кыымнар оонньууллар.

Коровиннаах тохтуох буолбут тумул хайаларыгар тиийэн кэллилэр. Алексей истиэнэ курдук туруору үүммүт баараҕай очуоһу хантайа-хантайа одуулаһар. Геннадий Иванович улахан сымара таас аттыгар тохтоон, тозовкатын тааска өйөннөрдө итиэннэ, сүгэһэрин түһэрээт, онтон кыракый сүгэтин хостоото. Алексей ботуоҥкатыттан котелогун ылаат, үрэхтэн уу баһа тэбиннэ. Онтон иккиэн, үрэх кытыытыттан мас хомуйан, уоттарын оттон, чэй өрдүлэр.

— Хайа, Алеша, төһө сылайдыҥ? Сылайбытыҥ иһин, эдэр киһи — эн, аһаатыҥ да тиҥ гына түһүөҥ буоллаҕа. — Коровин боппуруос биэрээт, онтукатыгар бэйэтэ эппиэттии оҕуста. — Арай, мантан инньэ бу мин курдуктар мөлтөөн иһэрбит буолуо. Үлэлии-хамсыы, олох үөһүгэр сырыттахха, сыллар хонук курдук ааһаллар. Аны икки сылынан биэс уоммун туолабын. Ити саас эбээт… Киһи олох олорбутун төрүт да билбэккэ хаалар. Дьэ дьиибэ.

Алексей уот кытыытыгар олорон, икки таас үрдүгэр ууруллубут кыра лаппаҕар котелогун анныгар мас уган биэрэр. Сотору котелоктаах чэй оргуйан сырылаата. Геннадий Иванович, суумкатыттан эт кэнсиэрбэтин хостоото, Алексей суухараны хостоон, хаһыакка уурда.

— Эн, манна кэлэн баран, дьоҥҥуттан сурук ыла иликкин ээ, бадаҕа? — дии-дии Коровин, кэнсиэрбэтин аһан баран, киһитин диэки сыҕарытта.

— Сурук туппатаҕым ый аҥарын чугаһатта. Билигин устун дьэ кэтэһиэххэ сөп буолан эрэр.

— Ол аата кэлээт суруйбут суруккар эппиэт кэтэһэр эбит буоллаҕыҥ. Бэйэҥ туох дьоннооххунуй?

— Ийэлээхпин. Балтылаахпын.

— Аҕаҥ?

— Өлбүтэ… 1943 сыллаахха Орел куорат таһыгар.

— Даа… Онно улахан кыргыһыылар буолбут сирдэрэ. Мин Волгоградка тыҥабын көҥдөйдөтөн турабын. Ыарахан кэмнэр этилэр…. Оо, сэрии!..

Геннадий Иванович, киһигэ кэри-куру буолбутун көрөн, кэпсэтиитин атын темаҕа уларыта оҕуста.

— Бу эһиги дойдугут ураты кэрэ айылҕалаах ээ. Аҥаардас сарсыардааҥы күн саһарҕатын биитэр сайыҥҥы күн киириитин да ылан көр. Күн уотун сардаҥата дьарҕаа-таҥалай былыттарга тыгарын саҕа үчүгэй ама туох кэлиэй! Художнигым эбитэ буоллар, ол кэрэ көстүүнү холустаҕа түһэрэн ылыам этэ.

— Саха художниктарыгар айылҕаны ойуулаан көрдөрөр элбэх хартыыналар бааллар, — олорбохтоон баран, Алексей сэргэхсийэн кэллэ. — Биһиэхэ, сахаларга, федерация үтүөлээх художниктара эмиэ бааллар ээ. Кинилэр араас темаларга киһини кэрэхсэтэр үгүс хартыыналардаахтар.

Кини саха художниктарын үлэлэрин туһунан итийэн-кутуйан кэпсиир. Геннадий Иванович, куруускалаах хойуу чэйин сыыйан иһэ-иһэ, умуллан эрэр уотун одуулаан олорон, киһитин кэпсээнин болҕомтолоохтук истэр. Алексей, киһитэ сэҥээрэринэн туһанан, өссө балачча кэпсиэҕин эмискэ тыал түһэн тохтотто.

— Доҕоор, былыттарбыт аллараа санныйдылар, — диэтэ Коровин. — Айанныахха. Баҕар, уһун ардах буолуо. Онон хонук сири сөпкө буллахха сатанар. Ыл, бу ас тобоҕун суумкаҕар хаалан.

Сээкэйдэрин хомунан бүтүөхтэригэр диэри тыал өссө күүһүрдэ. Чаҕылҕан чаҕылыйда, этиҥ этэн лүһүгүрээтэ. Үрэх уута хараара, харылыы туллэҥнээтэ, уҥуор иирэ талахтар сиргэ тиийэ ирбэнньиктийэ тоҥхоҥностулар, олор анараа өттүлэригэр баараҕай тиит мастар лабаалара суугунуу хамсаатылар.

— Билигин икки-аҥыы айанныахтаахпыт. Эн манан, бу тумулунан, ити куоллаҕас устун хайаны дабайан тахсаҥҥын, тус хоту диэки көс аҥарын кэриҥин бардаххына, эмиэ бу үрэххэр тиийиэҕиҥ. Онно үрэххэ түһүү сырыынньа хайалаах. Үс сыллааҕыта манан биирдэ быһа охсон ааспыттааҕым. Онно биир балыксыт үүтээнэ баара. Биһиги ол үүтээҥҥэ хонуохпут. Тиийэн, үрэххэ күөгүлээн, киэһээ балыкта буһаран тоһуйаар… Хайдаҕый? Сөп ини?.. Сөп. Оттон мин бу үрэҕи кэрийэ айаннаан, ырааҕынан төгүрүйэн тиийиэм. Хаама сатыам. Олус хойутаабатарбын сөп этэ.

— Ол төһөнөн төгүрүмтэний?

— Балтараа — икки көс курдук баара дуу… Даа… баара буолуо. Ордук да буолуон сөп.

— Эйигин киэһэ төһөҕө кэтэһэбин?

— Быһаччы этэр кытаанах. Үлэбит оннук. Сөпкө тиийэ сатыам.

Алексей, икки уостаах тозовкатын, ботуоҥкатын сүгээт, хайа куоллаҕаһын устун тыбыгыраччы хааман үөһэ тахса турда.

Геннадий Иванович эмиэ үрэҕин кэрийэ, иһигэр киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, очуос тэллэҕин устун хаамта. Кини ойуурга соҕотох буоллар эрэ, ырыа аргыстаах сылдьар идэлээх. Тыал, өссө күүһүрүөх курдук гынан иһэн, эмискэ налыс гына түстэ. Ыас хара былыттар намтаан, сири үрдүнэн быардарынан сыылаллар. Уу-чуумпу. Лүҥ курдук хараҥара быһыытыйда. Долгуннура, дьалкыйа турбут үрэх чуумпуран, «сүнньүбүн дьэ буллум» диэбиттин, арыый уоскуйа устубута. Бастакы бөдөҥ таммахтар мөл-мөл түстүлэр. Геннадий Иванович, ардах уоҕун аһара түһээри, туруору очуос күлүгэр сыһынна. Тыһыынчанан таммахтар үрэх уутугар дьиэрэҥкэйдии тэптилэр. Ардах ыаҕастаах уунан кутан курулатта. Очуостар сирэйдэрэ уунан суунан килэристилэр.

Ардах бастакы уоҕа улам мөлтөөтөр-мөлтөөн, сэниэтэ суоҕунан ибиирэр буолла. Сибилигин аҕай сири үрдүнэн сатыылаабыт ыас хара былыттар ыһыллан-быданан, иҥэн-сүтэн хааллылар. Геннадий Иванович, турбахтыы түһээт, эмиэ хааман барда. Хараҕын сиртэн араарбакка одуулаһар. Кини бүгүн икки сиргэ балачча тохтоон, хас да суол боруода таастары хомуйда. Коровин эбиэттээбит сириттэн лаппа ыраатта, айаннаабыта чаастан орто. Геннадий Иванович, сөп буола-буола, хараҕын сиртэн арааран, хайалары хантайан көрүтэлээн ылар. Иннигэр, очуос сирэйин кэрийэ, ыллыкка маарынныыр сырыынньа куоллаҕас үөһээ тахса турда. Коровин тохтоон, «манна биһиги эрэ баарбыт» диэбиттии, кэлимсэ сис хайалартан чорбойон, уһулута ойон тахсыбыт икки улахан очуостары одууласта. Саараабыттыы, турбахтыы түһээт, куоллаҕас устун үөһээ тахсан барда.

Балачча тахсымахтаан баран, аллараа көрбүтэ — үрэҕэ үөдэн түгэҕэ дойдуга хараара сытар. Хааман иһэр куоллаҕаһа очуостар анныларынан ааһар истиэнэ курдук субурҕа таастар кэтэхтэригэр киирдэ. Коровин ол таастар кэтэхтэригэр киирэрин кытары үрэҕэ, уҥуоргу тыаҕа көстүбэт буолла. Кини очуоска улам чугаһаатар-чугаһаан истэ. Илиитигэр тутан иһэр өтүйэтинэн, үөрэммит идэтинэн, дөрүн-дөрүн таастары охсуолаан ылар.

Геннадий Иванович хааман испит ыллыга чочумаас таастар быыстарыгар киирэн сүтэн хаалбытыгар тохтоон, сиэбиттэн эриэхэбэй хамсатын ылан, табах уурунна. Табаҕын буруотун иҥсэлээхтик оборо-оборо, букатын үрдүгэр турар, күнү-ыйы күлүктүү өрө үүммүт баараҕай очуоһу одууласта. Кини хараҕа бэйэтэ турар сириттэн балачча үрдүккэ — хайа сирэйигэр ханнык эрэ кыһыллыҥы кыраасканан оҥоһуллубут элбэх ойууларга иҥнэ биэрдэ. Коровин ойуулары сирийэн көрүтэлээтэ.

Кини Саха сиригэр сылдьыбыт уһун кэмин устатыгар тааска оҥоһуллубут итинник ойуулары, дэҥҥэ да буоллар, көрүтэлиир буолара. Геннадий Иванович, айылҕа аһаҕас халлаан анныгар туруоран көрдөрөр, ол дьикти хартыына галлереятын олус кэрэхсиир идэлээх. Төһө эмэ сүүһүнэн, баҕар, тыһыынчанан да сыллар анараа өртүлэригэр олорбут, бука былыргы уран тарбахтаахтар дэппит дьоннор оҥортообут бу, ардах-хаар, тыал-куус барыны уларытар баламат-бардам күүһүгэр баччааҥҥа диэри бас бэриммэккэ турар ойуулара билигин да кини болҕомтотун улаханнык тартылар. Ох саалаах, үҥүүлээх-батыйалаах дьоннор үҥкүүлүүр дуу, сырсар дуу курдук үөмэхтэһэн тураллар. Кинилэр иннилэригэр эһэҕэ, табаҕа, ханнык эрэ улахан көтөргө маарынныыр харамайдар оҥоһуллубуттар. Ол ойуулар хайа сирэйин кэрийэ бара турдулар.

Коровин: «Туох дьикти хайатай! Манныкка куруутун түбэһэр биллибэт, үөһээ ыттан көрө түһүмүнэ», — дии санаата. Кини, тозовкатын тааска өйөннөрөн баран, хайыр таастары быыстарынан улам-улам үөһэ тахсан истэ. Кэнникинэн суола олус туруору, эрэйдээх буолан барда. Үөһээ таҕыстаҕын ахсын очуос сирэйигэр баар ойуулар өссө хойдон истилэр. Коровин, балачча тахсымахтаан баран, үрэҕи, уҥуоргу тыаны күлүктээбит хас да хос чочумаас таастар намтыыр сирдэригэр тиийэн, аллараа өҥөйөн көрдө. Үрэҕэ быдан аллараа дойдуга дьиримнии уста сытар, оттон кини бэтэрээ кытыла син биир көстүбэт.

Геннадий Иванович чочумаас таас төбөтүгэр тирэнэн туран, очуос сирэйигэр баар туга да биллибэт төгүрүк ойууну көрөн баран: «Бу баҕас мээнэ оҥоһуу эбит, хата, ойо охсон ылан кырааскатын састаабын көрбүт киһи», дии санаата. Кини, тааһын төбөтүгэр күүскэ тирэнэн баран, били ойууну сэрэнэн-сэрэнэн өтүйэтин кырыытынан оҕуста. Онуоха ойуута туох да буолбата.

Коровин күүскэ тирэнээт, иккиһин далайыахча гынан эрдэҕинэ, тирэнэн турбут тирэҕэ туура ыстанна да, кини тас уорҕатынан аллараа барда… Чоху көхсүн курдук таас устун тохтоло суох аллараа сурулаан иһэн, онтон-мантан хапса сатаата да, тугу да булбата. Онтон таас быыһыттан быган турар болбукта төбөтүн аҥар илиитинэн харбаан ылбыта, тулуйуохча курдук гынан иһэн, быһа ыстанан хаалла да, эмиэ аллараа сурулаата. Эмискэ хабыс-хараҥаҕа ньим гына түстэ. Түһэн иһэн сүгэһэрдээх көхсүнэн туох эрэ кытаанахха ыарыылаахтык охсуллан ааста. Онтон биирдэ өйдөөн көрбүтэ — ытыс таһынар ыас хараҕа синньигэс биилинэн тыбыс-тымныы ууга турар эбит. Уҥа атаҕа хайдах эрэ ыбыс ыарахан… Атыллаары гыммытыгар атаҕын бэрбээкэйэ уот аһыйа түстэ… Үөһээ хантайан көрбүтэ — кини түспүт сирэ үөлэс үүтүн курдук кыратык сырдаан, чөҥөрүйэн көстөр.

Геннадий Иванович, атаҕын ыарыытын тулуйа сатыы-сатыы бэрт бытааннык хааман, уу улам чычааһыыр сирин диэки барда. Уу анна муус, чэҥ буолан, сороҕор халтарыйан ылар, ол аайы ыалдьар атаҕа уот тымтар. Сотору ууттан тахсан, илиитин иминэн истиэнэ курдук тааһы кэрийэ хаамта. Онтон сытар сымара тааска тиийэн анньылынна. Ол тааска олорон, ыалдьар атаҕыттан саппыкытын олус өр уһулла. Көхсүттэн суумкатын устан, онтон кыра фонаригы ылан, атаҕын көрүннэ. Атаҕа бүлгүрүйэн, бэрбээкэйинэн логлоччу испит. Фонаригынан тула өртүн сырдатынан көрүтэлээтэ.

Иннигэр таас хайа иһигэр, балачча улахан уу мэндээрэ сытар. Хам-түм үөһэттэн бөдөҥ таммахтар чоллургууллар. Үөһээ кини түспүт хайаҕаһа олус үрдүк, киһи хайдах даҕаны хатаастан тахсыа суох сирэ эбит. Коровин айылҕа ынырык хаайыытыгар түбэспитин дьэ өйдөөтө. Сытыйбыт таҥаһын устан ыгынна. Олус титирээбитин билиннэ. Онтон таҥнан баран, илиитинэн тааска тайана-тайана, эмиэ аргыый иннин диэки сыҕарыйда. Кини фонаригын батареятын харыстаан туттарга быһаарынна. Кырдьык даҕаны, бу түҥ балай, муус-чэҥ «хаайыыга» төһө өр сылдьара биллибэт эбээт. Манна сырдатынара суох хайдах да сатаммаккын. «Баҕар, манан, аллараанан бу хаайыыттан төлө көтөн тахсар үүтү-ааны булаайабын, — диэн саныыр Коровин. — Ол табыллыбатаҕына, тугу эмэ тобулан, үөһэ тахсар суолу-ииһи көрдөөтөххө сөп». Кини санаатыгар, бу хайа иһинээҕи уу ханан эрэ үрэҕи кытары холбоһор буолуохтаах. Ону булуохха наада.

Бу хамсаабат хара тайҕа ортотугар турар таас хайа иһигэр маннык уулаах, муус-чэҥ дойду баара буолуо диэн ким саныа этэй! Оннук сиргэ бу Коровин түбэстэҕэ. Кини түспүт сирин таас эркиннэрин сырдатан көрүтэлээтэ да, киһи хатаастан тахсыах сирэ буолбатах: олус туруору, онуоха эбии өссө үөһээ өртө үмүрүк, туох да омуна суох көтөр кынаттаах да тыҥыраҕа хатаныах сирэ көстүбэккэ дылы. Хата, кини дьолугар, үөһээттэн түһүүгэ тумуллаан киирэн турар таас баар буолан, онно охсуллан ааһан, сиргэ этэҥҥэ түспүт, онтон атын кини аллараа букатын ньиччи түһүө эбит. Иккиһинэн, бу тымныы, муустаах уу кини сиргэ түһэн охсуллар күүһүн эмиэ улаханнык мөлтөппүт быһыылаах.

Коровин сынньанан ыла-ыла биир кэм аргыый аҕай иннин диэки сыҕарыйан иһэр. Бүлгүрүйбүт атаҕа хас үктэннэҕин ахсын уотунан хаарыйар. Бу иһэн атаҕа туохтан эрэ иҥнэн арыыйда охто сыста. Сиэбиттэн фонаригын ылан сырдатан көрбүтэ: киһиэхэ маарынныыр туох эрэ бороҥнуҥу дьүһүннээх сытар. Коровин итини дьиибэргээн, сирийэн көрөн баран, этин сааһа дьар гына түстэ: кини иннигэр сарыы таҥастаах киһи дьардьамата сытар эбит. Өлбүт киһи куругар быһах кураанах кыына баайыллыбыт. Кини аттыгар тостубут мастаах, былыргы чокуурунан эстэр бинтиэпкэ сытар.

Коровин фонаригынан уу кытыытын кэрийэ сырдатта. Иннигэр, уонча миэтэрэлээх сиргэ, эмиэ туох эрэ хара сытара көһүннэ. Тиийэн көрбүтэ — онтуката эмиэ былыргы үйэтээҕи адьырҕа эһэ кыыл дьардьамата буолла. Кини аттыгар икки харыс кэриҥнээх, дьэбин сиэбит, былыргы саха быһаҕа сытар эбит. Геннадий Иванович быһаҕы ылан эргим-ургум тутан көрүтэлээтэ. «Бу быһах ити киһи киэнэ эбит, — дии санаата кини. — Арааһа кини эһэни кытары биир кэмҥэ өлбүт». Коровин элбэҕи эргитэ санаата. «Бу киһи уонна эһэ манна хайдах түспүттэрэй? Алдьаммыт мастаах бинтиэпкэ эмиэ киниэнэ эбит… Дьэ дьикти».

Коровин тааска олорон, улам-улам улаханнык титирээн, тоҥон барда. Туран эмиэ аргыый иннин диэки сыҕарыйда. Бүлгүрүйбүт атаҕа көһүйэн, өссө эбии ыарыыламмыт.

***

Алексей аа-дьуо айаннаан, сис тыаны нөҥүө түһэн, күн улаханнык киэһэрэ илигинэ үрэх үрдүгэр тиийэн кэллэ. Манна үрэххэ түһүү сүрдээх сырыынньа эбит. Уу кытыытыгар киирэн, илин-арҕаа көрүтэлээтэ. Илин диэки үрэх тумулугар, букатын уу кытыытыгар, күөх буруo apгыый бургучуйара көһүннэ. Ол аттыгар, ыраахтан көрдөххө, кубаххай таҥастаах, уһун хатыҥыр киһи туран эрэ тугу эрэ букунайар. Алексей бу иччитэх лиҥкир хара тайҕа ортотугар киһини көрбүтүгэр үөрэ санаата, уһуннук толкуйдуу барбакка, кини диэки тиэтэйэ-саарайа хаамта.

Маарыын халлааны саба бүрүүкээбит халҕаһа былыттар букатын ханан да суох буоланнар, лаппа арҕаалаабыт сайыҥҥы күн күөх ойуур үрдүнэн сандаара тыкта. Үрэх суһумнуу устар уутугар күн чаҕылхай сардаҥалара араас өҥнөрүнэн толбоннура оонньууллар. Алексей санаата хайдах эрэ көтөҕүллэн кэллэ. «Сахам сирэ барахсан» диэн ырыаны киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, буруо тахсар сиригэр чугаһаан истэ.

Үрэх кытыытыгар хаар маҕан баттахтаах оҕонньор туруору мастарга ыйаммыт, балачча улахан кыл илими бэрийэ турар эбит. Алексей уот аттыгар анньыллан турар саһарчы буспут биэс-алта үтэһэ балыгы ымсыыра көрдө. Уу кытыытыгар иччитин курдук кубарыччы хаппыт, эргэ туос тыы умса уурулла сытар.

Оҕонньор, Алексейы ыраахтан көрөн турар буолан, илимин бэрийэрин ууратан, сиэбиттэн хамсатын ылан уотун кытыытыгар тиийэн сүөһү ханнын саҕа тааска олорунан кэбистэ. Кини кэлбит киһини үөһэттэн аллараа көрүтэлээн баран, сиэбиттэн сарыы саппыйатын ороон таһааран, хамсатыгар сэбирдэх табаҕы симнэ. Алексей, кэлбит киһи быһыытынан, дорооболоһон баран, көхсүттэн ботуоҥкатын уһулла итиэннэ уот нөҥүө олорон кэбистэ.

— Тугу кэпсиир оҕоҕунуй? — диэтэ оҕонньор олорбохтоон баран.

— Бу эргин сири-дойдуну чинчийэ сылдьабыт. Геологтар диэннэри, бука, истибит кырдьаҕас буоллаҕын буолуо?

Оҕонньор хамсатыгар испиискэлээх уоту, даҕайыахча гынан иһэн, тохтотон ылла. Онуоха кини мыччыстыбыт, үрдүк, силээннээх сүүһэ өссө үгүс дьурааланан ылла, билигин даҕаны сытыы, сэргэх харахтарыгар сырдык толбоннор көстөн аастылар.

— Истэн… Истэрин ааһан кинилэри көрбүтүм ээ. Олор бары нууччалар этилэр дии… Арба, олохтоох да дьонтон, бу эһиги курдук эдэрдэртэн, оннук идэлээх элбээн истэҕэ. Оннооҕор мин сиэним Дьөгүөрчээн эмиэ оннук идэҕэ үөрэнэ ханна эрэ ыраах — Магадан диэн сиргэ сылдьар ээ.

— Мин эмиэ үөрэхпин бүтэрэ илик киһибин. Эһиил бүтэриэм этэ. Быйыл сайын бу экспедицияҕа үлэлии сылдьабын. — Алексей бэйэтин экспедициятын соругун, үлэтин туһунан оҕонньор өйүгэр түһэр гына лоп-бааччы кэпсээтэ.

Оҕонньор, табаҕын тардан бүтээт, туран уот кытыытыттан үтэһэлээх балыктары хомуйа тутуталаата, уҥа илиитинэн былыргы үйэтээҕи хап-хара, онон-манан хомуллуталаабыт чаанньыгы эһэ охсон ылла. Итиэннэ:

— Чэ, тукаам, үүтээҥҥэ тахсан чэйдиэххэ, — диэн баран кини ойуур саҕатын диэки хаамта.

Алексей ойуур саҕатыгар сири кытары сир буолбут кыра, намыһах үүтээни дьэ өйдөөн көрдө. Үүтээн аанынан киһи лаппа төҥкөйөн эрэ киирэр сирэ эбит. Иһирдьэ үс кыра түннүктэр син сөп соҕустук сырдаталлар. Үүтээн саамай ортотугар атахтара буорга батары саайыллыбыт түөрт муннуктаах остуол турар. Остуол аттыгар эргэ лэкээ олоппостор тураллар. Оҕонньор саҥата суох икки тимир куруускаҕа чэй кутуталаата, остуолга үөлүллүбүт балыгы кытары үрүҥ бурдукалаайытын, миискэлээх арыыны уурталаата. Кини, хаста да күүскэ ытырдан ылан баран, сөтөллөн хахсайда.

— Бачча уот куйаас ортотугар сөтөл киирдэҕэ үһү. Оо, дьэ кырдьар диэн кырыыс муҥа эбит.

— Мин санаабар, эн тымныйбыккын быһыылаах, — диэтэ чэйдии олорон Алексей.

— Тымныйыы да ханна барыай… Бэҕэһээ сарсыарда эрдэ бу эбэбэр киирэн илим көрө сылдьан, хайдах эрэ этим сааһа аһыллан, титирээн ылбытым ээ.

— Хайа, оччоҕо эмтэнэ таарыйа кыратык испиир иһиэҥ буолаарай? — дии-дии Алексей суумкатыттан бириһиэн хаалаах билээгэни хостоон таһаарда.

— Кыратык син буолуо, — оҕонньор хайдах эрэ сэргэхсийэ түстэ.

Алексей оҕонньорго испиирин курууска кыра ортотунан кутан баран уулаата, оттон бэйэтигэр бэрт кыраны кутунна. Оҕонньор куруускалаах арыгытын тутан баран:

— Бэйи, мин аал уоппун аһаттахпына сатанар. Баалаама, тукаам, миигин, кырдьаҕас баҕайыны, — диэтэ, итиэннэ таһырдьа тахсан, уотун диэки хаамта. Онтон сотору төннөн кэлэн остуолугар олорон эрэ, баһыыбалаан баран, арыгытыттан омурдан ылла.

— Ким диэн ааттаах кырдьаҕас этигиний? — Алексей, тоҕооһунан туһанан, кэпсэтэргэ сананна.

— Бу ытык эбэм ыччатабын. Ньукуучаан оҕонньор диэммин. Аҕам булчут саха, оттон ийэм эбээн этэ. Аҕам бокуонньук үллэр үйэтин тухары олоҥхо, ырыа-тойук аргыстаах сылдьыбыт киһи. Кини отуччалаах эрдэҕинэ, бу дойдуга кэлэн олохсуйбута эбитэ үһү. Баайдары үгэргээн-хопорҕоон ыллаан, дойдубуттан үүрүллэр кэриэтэ кэлбитим диэн кэпсиирэ.

— Ол аата, эн былыргы төрүттэриҥ Дьокуускай диэкилэр буоллахтара дии?

— Оннук… Өлүөнэ эбэ хотун кытылыгар олохтоохторо эбитэ үһү. Онтон манна, эбээн сиригэр кэлэн, мин ийэбин кэргэннэнэн, оҕолонон-урууланан барбыт. Биэс уол оҕо төрөөбүт. Олортон түөрт уол былыргы хара буоспаҕа өлбүттэр. Кинилэртэн саамай кыралара — бу мин эрэ ордон хаалбыппын. Ол ыарыы аанньа аһа-таҥаһа суох, сыарҕа үрдүгэр олохтоох эбээннэри ньимси охсон ааспыт. Дьэ, алдьархайдаах суол диэтэҕиҥ… Мин ийэм оҕолорун аһыытыгар, ытыырыгар-сонууругар буолан, икки хараҕынан улаханнык мөлтөөн, эдэр сааһыгар кырдьан эрдэ өлөөхтөөбүтэ.

Оҕонньор арыгытыттан эмиэ омурдан ылла. Кэнникинэн тыла-өһө улам өһүллэн истэ. Алексей, кини кэпсээнин иһиллээн олорон, Коровины саныы биэрэн, чаһыытын көрдө.

— Хайа, тукаам, хас чаас буолбутуй? Киэһэрэн эрэр ээ.

— Аҕыс чаас… Мин табаарыһым кэлиэхтээҕэ. Хойутаары гынна ээ…

— Ээ, кэлиэҕэ… Бу үүтээни кыһыннары-сайыннары киһи быһа ааспат сирэ. Манна сорох дьыл кыһын чубукуһуттар, тииҥньиттэр олорооччулар. Ол муннукка кинилэр тимир оһохторо сытар.

Оҕонньор арыгытын тобоҕун сып гыннаран баран, чаанньыгыттан хойуу барбыт чэйи кутунна. Алексей, үөлүллүбүт балыгы тутуһа-тутуһа, эмиэ ыйыталаһан барда.

— Оттон эн аҕаҥ төһөлөөххөр өлбүтэй?

— Уон аҕыстаах уол эрдэхпинэ… — оҕонньор көхсүн этиттэ итиэннэ, бэрт өрдөөҕүнү санаан, сири одуулаан, саҥата суох сөҥөн олорбохтоото.

— Эрдэ өлбүт эбит, — Алексей оҕонньору эмиэ кэпсэтиэн санаата.

— Кини хайдах суох буолбутун туһунан кимиэхэ да сиһилии кэпсии илигим, — оҕонньор кэпсии олорон ах баран ылла. — Ол эйиэхэ, эдэр үөрэхтээх киһиэхэ, кэпсиэхпин да син. Бэйэм үөрэҕим суох, былыргы киһи буоламмын, испэр араас санаа охсуһар. Бу дьикти түбэлтэни урут ыраахтан сылдьар үөрэхтээх дьоҥҥо кэпсээбэтэх эбиппин диэн сороҕор хомойо саныыбын эбээт. Арыт эмиэ кэпсээн да туох туһа тахсыай дии саныыбын… Маннааҕы кырдьаҕастартан ол түбэлтэни икки эбээн оҕонньотторо итиэннэ биир ойуун үчүгэйдик билэллэрэ. Билигин кинилэртэн ким да суох — бары өлбүттэрэ.

Ньукуучаан хамсатыгар иккиһин табах уурунан уматынна.

— Оччолорго мин, саҥа улаатан, сүһүөхпэр турбут эдэр киһи, аҕабын кытары бииргэ сылдьан бултаһар этим. Биһиги, бу дойду кырдьаҕас олохтоохторо, сааны-саадаҕы, үҥүүнү-батыйаны туппутунан үөскээбиппит. Былыргыга оннук эрэ буоллаҕына сатанара. Оччоҕо эрэ киһи-хара буоларбыт эбээт. Биһиги түөрт ыал биир сайын бу Соргучаан эбэ хотун уҥуор, мантан, чэ, түөрт көс кэриҥэ таҥнары, көһөн кэлбиппит. Табаларбытын сиргэ ыыталаан кэбиһэн баран, дьиэ эргин үгэспитинэн бултаан, балыктаан барбыппыт. Биирдэ, сайыҥҥы ичигэс күн, аҕабыныын уонна кини арахсыспат доҕоро Дьөгүөрчээнниин бултуу, балыктыы бу үрэхпитин өрө өксөйбүппүт.

Үрэх үрдүгэр биир сиргэ тохтоон, кыракый хахха оҥостубуппут. Сарсыныгар кинилэр, миигин отуугуттан олус ыраатыма диэн бараннар, иккиэн бултуу барбыттара: аҕам үрэх уҥуор тахсыбыта, Дьөгүөрчээн түспүт сирин өртүнээҕи сис тыаны кэрийэ барбыта. Оттон мин, киэһээ дьонум кэлэллэригэр аһылыктарын бэлэмнээн, отуубун ардах хоппот гына бүрүйэн тоһуйуохтаах буоламмын, чугас эргин сылдьыах буолан хаалбытым.

Дьөгүөрчээн, сүрдээх түргэн тутуулаах киһи этэ, сып-сап курдук хомунан элэс гыммыта. Аҕам тохтуу түһэн баран, туос тыытыгар олорон, туруору сыгынньах таас хайалардаах уҥуоргу кытылга тахсыбыта.

Мин соҕотоҕун хаалан, отуубун оҥосто сылдьыбытым. Сотору үрэх уҥуор саа тыаһа ньиргийбитэ, ону кытары тэҥҥэ киһи куйахатыгар хатанар сүрдээх хатан хаһыы иһиллибитэ. Мин дьиибэргээн, үлэлии турбут үлэбин быраҕан, өр иһиллээн, таалан турбутум. Суох, кэнники туох да иһиллибэтэҕэ. Ол икки ардыгар халлаан ыас хара былытынан бүрүллэ охсубута. Тыал түспүтэ. Бу эбэ-хотун кыһыл долгуннарынан кырбаһа оонньообута. Бука, эн билбэтин буолуо, бу үрэҕи… Ньүөл сыл уута хаатын таһынан бычыахтааччы. Сүүрүгэ түргэнэ бэрт уонна анна бөдөҥ-бөдөҥ, кырыылаах хадьыр таастаах буолан, кинини туох да киһитэ кыайан харбаабат ээ. Дьэ онон сотору дохсун ардах түстэ. Мин киэһээ, отуубун оҥостон бүтэн баран, эт буһаран, балык үөлэн олордохпуна, Дьөгүөрчээн дьэ кэллэ. Ол күн бултуом кэлиэ дуо, үрэх уҥуоргу ынырык хаһыыттан хайдах эрэ сүрэҕим хамсаабыта. Үрэҕи туоруохпар — тыым суоҕа.

Киһибэр ити түбэлтэ туһунан кэпсээн биэрдим. Онуоха кини тугу да саҥарбата. Ол киэһэ хойукка диэри кэпсэтэ-кэпсэтэ, утуйбакка олордубут. Иккиэн испитигэр мин аҕабын кэтэһэбит. Суох, аҕам эрэйдээх кэлбэтэ. Ардах уурайан, уу чуумпу буолла. Түүн ортото ааһан барда. Бу олордохпутуна уҥуоргу хайа диэки туох эрэ лүҥкүнүүр бүтэй дуораан иһиллитэлээн ылла. Биһиги, таба тэллэхпитигэр өр түктүү түһэн сытаммыт, иккиэн олоро биэрдибит. Хайа иһигэр тыас эмиэ лүҥкүнээтэ… Бу сырыыга ол дьикти дуораан чахчы хайа диэкиттэн иһиллэрин биллибит.

Сарсыардааҥы күн саһарҕата уҥуоргу очуостарга тыкта. Биһиги хайа диэки көрө сатаатыбыт да туох да биллибэт. Онтон киһим: «Эн хаал, аҕаҕын кэтэс. Мин бараммын тыыта аҕалыым. Уҥуор тахсан, киһибитин көрдүөхпүт», диэтэ. Мин сөбүлэстим.

Дьөгүөрчээн тордоҕор тиийбитэ — киниэхэ нүһэр хоноһолор — сиэмэҕинэн аатырар Батаҥа ойуун уолунаан кэлэн олороллор эбит. Дьиэлээх киһини Батаҥа, күлэн күһүгүрүү-күһүгүрүү, үөрэ-көтө көрсүбүт. Дьөгүөрчээн ыалдьыттарын кытары, үгэс быһыытынан кэпсэппэхтээн баран, били биһиги моһуогуруубут туһунан сиһилии кэпсээн биэрбит. Ону ойуун олус сэргии истибит.

Кэлбит ыалдьыт наадатын кэпсээбитинэн барбыт. Ойуун уолугар Дьөгүөрчээн Маайысчаанын кэргэн кэпсэтэ кэлбит эбит. Маайысчаан барахсан Дьөгүөрчээн суос-соҕотох кыыһа этэ. Кини сити сайын уон сэттэтин туолбута. Кинилиин биһиги кыра оҕо эрдэхпититтэн бииргэ оонньоон-көрүлээн улааппыппыт. Ийэбит өлбүтүн кэннэ аҕам биһиги Дьөгүөрчээннээҕи кытары куруутун бииргэ олорбуппут. Аҕаларбыт иккиэн олус доҕордуу дьон этилэр, онон бадаҕа биһиги туспутунан эрдэ кэпсэтэр быһыылаахтара. Ити саас бултуу сылдьан аҕам: «Хайа, доҕоор ити Маайысчааны кэргэн ылыан этэ дуо?» — диэбитэ. Мин тута сөбүлэспитим… Мин кыыспыныын бэйэ-бэйэбитин эмиэ олус сөбүлэһэр этибит, санаабытын өтө билсэрбит. Аҕам, сонно тута: «Эйигин дьонун сөбүлүүллэр ээ», — диэбитэ. Мин онуоха үөрэн, сүрэҕии мөхсө түспүтэ. Бэйэбин, бу аан дойдуга, муҥура суох дьоллоох киһинэн санаммытым.

Дьэ туран, били, ойуун этиитигэр Дьөгүөрчээн: «Мин оҕом кэпсэтиллэн турар», — диэн хоруйдуур. Онуоха Батаҥа ойуун сүүһүн аннынан уоттаах харахтарынан сургуччу көрөн олорон: «Ол кимий?» — диир. Дьөгүөрчээн мин ааппын ааттыыр. Онуоха туран ойуун тордох иһигэр оттуллубут уот кытыытыгар олорон эрэн, дүҥүрүн охсо-охсо, кутуран киирэн барар. Дьөгүөрчээн миэхэ тыы аҕала кэлээри гыммытын: «Үрүҥ тыыҥҥар өһүн суох буоллаҕына, барыма», —диир. Оо, ол Батаҥа ойуун сүрдээх суоһар киһи этэ. Сулардыы бытыктаах, арбайбыт уһун баттахтаах, адаарыйбыт, сүрдээх улахан баҕайы киһи кыыран илгистэ турарын олох бу баар курдук өйдүүбүн. Оо, обургу хараҕын көрүөҥ этэ. Кыыһыран баран, киһини уоттааҕынан батары көрдөҕүнэ, төбөбүтүн умса туттар буоларбыт эбээт. Көр, былыр ойууннар диэн оннук суостаах дьон буолаллара.

Дьөгүөрчээн эрэйдээх оннук суоһар тылы истэн, ойуун уоттаах хараҕынан кынчарыллан баран, илиитэ атаҕа баайыллыбыт курдук буола түһэр. Батаҥа ойуун ол сарсыарданы, күнү быһа кыыран тахсар. Дьэ сылайбата да бэрт этэ.

Мин ол түүнү, күнү быһа утуйбакка олоро сатаан кэбиһэбин. Киһибин кэтэһэ сатаан бараммын, киэһээтигэр эмиэ дьиэбэр тэбинэбин. Сайыҥҥы сырдык түүн үс көс сири сүүрэр-хаамар икки-ардынан өр гымматым. Тордохпор чугаһаан иһэн, дүҥүр тыаһын иһиттим. Хайдах эрэ куйахам күүрдэ, этим саласта. Тордохпор көтөн түспүтүм — сүрдээх улахан, арбайбыт баттахтаах, хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт киһи уот иннигэр аргынньахтаан, умса туттан олорон, дөрүн-дөрүн дүҥүрүн охсо-охсо, кутуран дьигиһитэ олорор эбит.

Кини ол олорон миигин хараҕын кырыытынан өр тонолуппакка одууласта. Ойуун миигин эмиэ төттөрү ыыппата. Киэһээ, сарсыарда аһыыр эрэ кэмҥэ тохтоон ыла-ыла, күннээх-түүнү быһа кыыран илгистэн таҕыста.

Оо, онно Маайысчааммын аһыммытым эриэхсит. Маҥнайгы түүн тордоххо көтөн түһэрбэр барахсаным сыыһа ийэлээх аҕатын икки ардыгар түгэххэ олороро. Кини, үүйүү талах иһит иһигэр хаайыллыбыт татыйык чыычаах курдук буолан олорон, түгэҕэ биллибэт чүөмпэ курдук хара харахтарынан мин диэки «миигин, аһын, абыраа», диирдии көрүтэлээн ылара. Уһун суһуохтарын иннигэр намылытан баран, санаарҕаабыт харахтарынан тордох өһөн эрэр уотун одуулаһара. Кини номоҕон, кэрэ мөссүөнэ ыар санааҕа ылларбыт көрүҥнээҕэ, сирэйэ кубарыйан хаалбыт этэ.

Үһүс түүнүгэр ойууммут көрүүлэнэн киирэн барда. Көр, ол көрүүлэммитэ мин өйбөр-санаабар кытаанахтык хатанан хаалбыт ээ.

Соллоҥноох суор буоламмын

Соргучаан эбэ хотуну

Соҕуруу баһыттан

Супту өрө батаммын,

Үрэххит үрдүгэр

Өрө үүнэн турар

Үрдүктэн үрдүк

Өргөстөөх үөрбэ хайалар

Үрдүлэригэр кэлэммин,

Үстэ күөлэһийээт,

Чаачыгырыыр таас таҥалайдаах,

Чуучугуруур тордуохтаах тумустаах,

Өһөхтөөх хааннаах

Өксөкү кыыл буола түспүтүм.

Онтон Очуос үрдүгэр олороммун

Манныгы көрбүтүм.

Саар тэгил уҥуохтаах

Саха киһитэ

Саатын өрө тутан,

Улуу очуос

Уу-дьулайын талаһан,

Тахсан иһэн

Таас хайа иччитин,

Таллан эриэн кыыл буолан,

Таалалаан сыттаҕына,

Саанан ытан соһуппута.

Онуоха уордайан,

Улуу хайа иччитэ

Уордаахтык кыламмыта

Уонна ол булчуту

Кэтит уораҕайыгар кистээбитэ,

Киһи булбат сиригэр дьууктаабыта.

Көрдүүбүт диэн

Күн сириттэн матаайаҕыт.

Ирдэһэбит диэн

Иэдээҥҥэ түбэһээйэҕит.

Дьэ итинтэн ыла ол очуостары дьон эрэ барыта тумна сылдьар буолбуттара. Ол хайаны «Киһи көппүт хайатынан» ааттаабыттара. Аҕам дьэ ити курдук суоллуун, сурахтыын мэлийэн турар…

Оҕонньор кэпсии олорон, төбөтүн умса туттан, ах баран тохтоон хаалла. Алексей кэтэһэн көрөн баран, эмиэ ыйытта:

— Оттон Маайысчааны?..

Ньукуусчаан киһитин ыйытыытын өр, истибэтэх курдук туттан олордо. Онтон кэмниэ-кэнэҕэс төбөтүн өндөтөн, үүтээнин түннүгүн диэки көрдө.

— Батаҥа обургу соругун ситиспэт бэйэлээх буолуо дуо?.. Төрдүс киэһээтигэр арыгы бөҕөнү иһии, ас бөҕөнү аһаан айбардааһын буолбута. Ол түүн ойуун уола Маайысчааны хоонньоспута. Ити киэһээ арай мин эрэ, уһун сордоох, ыар санааҕа ылларбытым. Бэйэбэр тиксэр арыгыбын, дьон көрбөтүнэн, сиргэ кута олорбутум. Доҕорум барахсан, дэлби ытаан, сирэйэ дыгдайбыт, харахтара кытарбыт этэ, улаханнык хомойбута-санаарҕаабыта өтө биллэрэ. Хайыахпыный, дьон утуйарын саҕана, тугут тэллэҕим сыыһын кыбынан, көхсүм харааста-харааста, таһынааҕы ыал тордоҕор тахсыбытым… Түүн, утуйбуттарын кэннэ, туран, хараастыбыт санаабын аралдьытаары, үрэҕим кытыытыгар киирбитим. Үрэх кытыытын кэрийэ хааман, аҕыйах хонуктааҕыта доҕорбунуун илим үппүт сирбитигэр тиийбитим. Онно, суулла турар эмпэ сыыр үрдүгэр, үс баараҕай тииттэр кэккэлии тураллара, олор аттыларыгар икки кыра хахыйахтар бааллара. Олору Маайысчаан: «Бу үс улахан тииттэрэ — эн биһиги бэйэбит төрөппүттэрбит, оттон ити икки хахыйах тар — эн биһикки буолабыт» дии-дии, өгүрүк-төгүрүк көрөөхтөөбүтэ. Биһиги ол хахыйахтар аттыларыгар олороммут, татыйыктар ырыаларын истэрбит. Мин ити түүн ол хахыйахтар аттыларыгар сарсыардааҥҥа диэри олорбутум.

Маайысчааным куһаҕан майгылаах баҕайыга түбэһэн, дэлби кырбанан, атаҕастанан сордоммута. Эһиилигэр сырдык дууһатын бэйэтэ көҥүлүнэн бу эбэ хотуҥҥа биэрээхтээбитэ. Очуостар быардарын кэрийэ эрийэ-буруйа субуллар ыллык суол араастаан өрө тахсыылаах, таҥнары түһүүлээх буолар. Киһи дьылҕата диэн, көр, эмиэ оннук. Оттон мин кураанах хаҕым эрэ хаалан баран, хойут нэһиилэ өрүттэммин, түөрт уончабар кэргэннэммитим. Соҕотох кыыстаахпыт. Онтукабыт оҕото билигин ол эн үөрэнэр идэҕэр үөрэнэ сырыттаҕа… Мин олоҕум үтүөтүн былыргы хараҥа үйэҕэ аһаран, эрэй-муҥ бөҕөнү эҥэрбинэн тэлбитим. Бу эһиги, эдэрдэр, толору дьоллоох дьоҥҥут. Ол биһиги көлүөнэ дьон эрэйдээх-буруйдаах олохпут туһунан кырдьаҕастар эрэ кэпсээннэриттэн истэҕит. Ол былыргыны эһиги хантан билиэххитий?..

Оҕонньор аргыый туран, былыр үйэҕэ сойон хаалбыт чаанньыгын харбаан ылла.

— Хайа, тукаам, киэһэрдэ ээ. Киһиҥ биллибэтэ дии.

Алексей өйдүү биэрэн, чаһыытын көрбүтэ, уон биир чаас aaha oxсубут. Кини соһуйан, тура эккирээтэ.

— Тыый, бу киһим олус да хойутаата. Хайдах буоллаҕай?

— Бэйи, ол ханна хаалбытай?

— Мантан төһө эбитэ буолла… — Алексей мунааран ылла. — Мин бу араҕас хайаны нөҥүө түһэн кэлбитим. Киһим этэринэн, кини эргийэн кэлэр сирэ икки көс кэриҥэ буолуохтаах.

— Ол эһиги хайа сиртэн арахсыспыккыт эбитэ буолла?

— Биһиги маҥнай үрэх бэтэрээ өртүнэн, кыра мастаах-оттоох сырыынньа хайалаах сиринэн айаннаабыппыт. Кэлин ол хайаларбыт сыгынньах суорба таастар буолбуттара. Ол суорба таастарга тиийэн баран, икки биэрэстэ кэриҥин өрө кэлэн, сүүнэ улахан очуостар аттыларыгар тохтообуппут. Дьэ онтон ыла икки аҥыы айаннаабыппыт.

— Сөп-сөп… Өйдөөтүм. — Ньукуусчаан чаанньыгын туппутунан өр таалан турда. Онтон үүтээниттэн тахсан, уу кытыытын диэки хаамта.

Алексей, саҥата суох, оҕонньорун батыһан үрэх кытыытыгар киирдэ. Оҕонньор чаанньыгар уу баһан таһааран баран, уотун оттоору кысааһын кыста. Алексей, үрэх кытыытыгар тааска олорон эрэн, тус илин диэки көстөр тумулу одуулаһар. Киһитэ тоҕо хойутаабытын араастаан эргитэ саныыр. «Туох эмэ бултка түбэспитэ буолуо дуо? Суох, баччаҕа туох булда кэлиэй! Тайаҕы, кыыл табаны бобуулаах кэмигэр бултуур сатаммат. Оттон Геннадий Иванович саанан оннук түбэһиэх ытыалыы сылдьар киһи буолбатах. Иккиһинэн, кини тайаҕы, таба кыылы олус таптааччы, «тайҕа кырасаабыссаларын, барахсаттары, мээнэ өлөрөр сатаммат» диирэ. Оччоҕо хайдаҕый? Мунуо дуо? Суох, сатаммат. Үрэх кытыытыттан арахпатах буолуохтаах итиэннэ тайҕаҕа хайдах баҕарар быһыта түһүтэлээн сылдьа үөрэммит киһи. Арай, туох эмэ оннук дьиктини булбута буолуо дуо? Суох, булбутун да иһин кэлэр кэмэ буолла эбээт… Онуоха сарсыҥҥы күн эмиэ баар ээ. Дьэ дьиибэ…»

Сотору оҕонньор уота күөдьүйэн, өрө күүдэпчилэнэн таҕыста. Ньукуусчаан кырдьаҕас, төһө да бохооро кырыйдар, тутуулаах киһи буолан биэрдэ: сиргэ отунан сабылла сытар балыктан ылан, уотун тула биэс-алта үтэһэни үөлэн бачыгыратан кэбистэ.

Чаанньык оргуйуор, үөлүллүбүт балык буһуор диэри түүн ортото ааста. Күн аллараа түһүөх курдук санньыйан иһэн, эмиэ аргыый өрө күөрэйэн, өссө эбии чаҕылыйан, чэмэлийэн кэллэ.

Оҕонньордоох үүтээннэригэр тахсан, саҥата-иҥэтэ суох, арбы-сарбы буолан олорон чэйдээбитэ буоллулар. Алексей, чэйдээн бүтээт, таһырдьа тахсан үүтээнин иннигэр төттөрү-таары хаамыталаата. Онтон ааны өҥөйөн туран:

— Мин киһибин көрдүү бардахпына эрэ сатаныыһы, — диэтэ. Онуоха оҕонньоро чэйин иһэ олорон, бүлүүһэтин уура оҕуста уонна чааскытын остуол ортотугар аста.

— Бу дойдуну билбэт киһи, хайдах соҕотоҕун барыаххыный? Арай мин барсан көрөрүм дуу.

Иккиэн түргэнник хомунан бардылар. Оҕонньор оронун анныттан түүрэ баайылла сылдьар кирис быаны ылан, ботуоҥкатыгар уктан баран, онтукатын мас манааткатыгар баайда итиэннэ биитигэр тирии хаалаах чохороон сүгэтин куругар анньынна.

— Баҕар, табаларбын көрсө түһүөм, — диэтэ оҕонньор. — Совхоһум саһылын ферматыгар балыктыыбын ээ. Онон балыкпын таһарбар түөрт уучаҕы биэрбиттэрэ. Онтукаларым түбэстэхтэринэ, атах тардыстыа этибит. Хата, ол ыраатан хааллахтара буолуо. Алексей ботуоҥкатыттан таһаҕаһын үксүн сүөкээн баран, бухааҥка аҥарын кэриҥэ килиэби, котелогун, куруусканы эрэ ылынна.

***

Алексейдаах үүтээннэриттэн балачча тэйэн истэхтэрин ахсын үрэх кытыытынааҕы хайалар улам үрдээн, улаатан истилэр. Сотору үрдүлэригэр абына-табына мастардаах суорба таастар субустулар. Кэнникинэн ол таастар үрдээтэр үрдээн, үрэҕи таҥнары өҥөйөн сөҥөдүһэн турар олоҥхо бухатыырдарын курдук, сүүнэ очумаас-чочумаас очуостар буолан, хос-хос хаттыгастанан бардылар.

Айаннаабыттара ыраатан барда. Айанньыттар үрэх тоҕойун эргийдилэр. Оҕонньор, суолу быһа айаҕа хам буолбакка кэпсии-ипсии иһэн, саҥата суох буолан хаалла. Ону Алексей «кырдьаҕас киһи сылайдаҕа», диэн быһаара санаата.

Сарсыардааҥы эрдэтээҥи күн уота, ордук чорбойон, уһулута ойон турар баараҕай очуостар төбөлөрүгэр тыкта.

— Оок-сиэ. Сүрдээх да хайалар! — Алексей очуостары ыйан баран, улаханнык саҥа аллайда.

— Аргыый… Саҥарыма, — диэтэ оҕонньор сибигинэйэн, сүрдээхтик сөҥ түһэн иһэн.

Алексей, оҕонньор тоҕо улаханнык саҥардыбатын дьиибэргии саныы-саныы, бииргэм очуостары одуулаһа истэ. Ортоку улахан очуос анныгар тиийэн үөһээ тахсар ыллыкка маарынныыр куоллаҕас аттыгар өрө хантайан турбахтаата. Онтон үөһээ ыттан барда. Балачча үөһээ тахсан баран, ыллыктыҥы куоллаҕас үрдүүр сиригэр туох эрэ, сааҕа маарынныыр тааска өйөнөн турарын көрө биэрдэ. Түөһүгэр биэтэҥнии сылдьар биноклын ылан көрбүтэ — кини сыыспатах: тааска тозовка өйөнөн турар эбит. Итини көрөөт, Алексей бокуойа суох, куоллаҕас устун үөһээ харбыаласта.

Оҕонньор, соһуйбут курдук, даллайбытынан аллараа туран хаалла. Алексей түргэнник өрө тахсан, тааска өйөнөн турар тозовканы сулбу тардан ылан баран, аллараа киһитин диэки далбаатаата. Ньукуусчаан, саараабыттыы, тэпсэҥнээмэхтээн баран, мас тайахтанан, киһитин батыһан, аргыый үөһэ таҕыста.

— Көр бу мин киһим саата, — диэтэ Алексей тозовканы илиитигэр тутан туран. — Оттон бэйэтэ суох… Ханна барыан сөбүй? Дьэ дьикти…

Ити тылларга оҕонньор тугу да хардарбата, саҥата суох көхсүн этитэн кэбистэ. Сирэйэ хайдах эрэ уолуйбут көрүҥнэннэ.

Бу кэмҥэ хайа иһигэр эмискэ туох эрэ бүтэй лүҥкүнүүр тыас иһилиннэ. Онуоха оҕонньор соһуйан, торуоскатын төлө тутан кэбистэ, уҥуохтара халыр босхо бардылар.

— Чэ, аргыый тахсан көрүөххэ, — диэтэ Алексей, киһитэ уолуйбутун билбэтэх курдук туттан.

Оҕонньор тугу да хардарбата. Киһитин кэнниттэн тайаҕынан тирэнэ-тирэнэ хааман истэ. Хааман иһэр ыллыктыҥы куоллаҕастара улам сүтэн, үктэнэр сирдэрэ хадьыр курдук кырыылаах таастар буоллулар. Онуоха эбии очуостара туруорутун, үрдүгүн. Кыратык халты тэбинниҥ да, аллараа дойдуга көтүөххүн сөп.

— Оо, туох дьиктитэй! — диэн саҥа аллайда Алексей үөһээ ыйан баран. — Оол, ойуулар, тааска ойуулар бааллар….

Алексей ойуулаах таастар анныларыгар тиийэн, геологическай өтүйэни булла. Бу эмиэ чахчы Геннадий Иванович киэнэ эбит.

— Эмиэ киниэнэ… — дии-дии Алексей өтүйэни эргим-ургум тутта. Ити кэмҥэ букатын кинилэр анныларыгар эмиэ лүҥкүнэс тыас сүрдээх улаханнык дуораһыйда. Онуоха оҕонньор, улаханнык уолуйан, сирэйэ кубарыччы өлөн хаалла.

— Тукаам, төннүөх, — оҕонньор өлбөөдүйбүт, сүүрэлэс буолбут харахтарынан киһитин диэки ааттаспыттыы көрдө.

Алексей, уонча хаамыыны өрө тахсаат, тобуктуу түстэ.

— Кырдьаҕас, кэл эрэ, кэл, — Алексей тобуктаан баран, остуол оннун саҕа буолан, хараара сытар түгэҕэ биллибэт хараҥа хаспаҕы одуулуу олордо. Хаспах иһиттэн тыбыс тымныы аҥылыйар. Алексей сиэбиттэн фонаригын ылан хаспах иһин тыктаран көрбүтэ — түгэҕэ көстүөх дойду буолбата. Бу сырыыга аллараа чахчы хаспах иһигэр, киһи хаһыытыгар маарынныыр дуораан тыаһа иһилиннэ. Оҕонньор киһитин аттыгар бакаалаан кэлэн, эмиэ хаспаҕы одууласта.

— Киһи, киһи! — дии түстэ Алексей уонна фонаригынан эмиэ хаспах иһин тыктарда. Онуоха алларааттан, букатын алларааттан, эмиэ кыракый уот кылаҥнаата.

— Ко-ро-вин! — Алексей, ытыстарын айаҕар турбалыы туттан туран, аллараа диэки улаханнык хаһыытаата. Онуоха алларааттан киһи тылын кыайан быһаарбат хаһыыта иһилиннэ. Алексей ити курдук үстэ түөртэ хаһыытаата, онуоха барытыгар харда хаһыы иһиллитэлээтэ. Коровин: «Быыһааҥ! Таһаарыҥ!» — диэбит кэнники тылларын үөһээ турааччылар үчүгэйдик өйдөөтүлэр.

Ньукуусчаан оҕонньор туох буолбутун барытын дьэ өйдөөн, дьэ холкутугар түһэн, манааткатыттан түүрэ баайыллыбыт суон кирис быалары хостоото. Барыларын холбооттоон, төбөтүгэр кыра, уһун синньигэс тааһы баайан баран, киһитигэр туттаран кэбистэ. Быатын биир уһугун чочумаас тааска илдьэн баайда.

Алексей быа төбөтүн аргыый аллараа түһэрдэ.

— Быанан бэйэҕин баайын! Үчүгэйдик баайын,  — диэн аллараа диэки хаһыытаата.

— Быаны ыллым! — Коровин саҥата алларааттан иһилиннэ.

— Тукаам, быабыт балачча уһун эбит, — дии-дии оҕонньор быаны бэрийбэхтээтэ. — Аны иккис хос быаны түһэриэххэ. Оччоҕо эрэбил буолуоҕа.

Алексейдаах кэтэһэ түһэн бараннар, быаларын тардан көрдүлэр, онуоха алларааттан:

— Тардыҥ! Тардыҥ! — диэн хаһыы иһилиннэ.

Икки киһи быаны аргыый өрө сыыйдылар. Балачча сыыйдылар.

— Дьэ дириҥ дойду эбит. — Алексей сөҕөр-махтайар. — Чэ, киһибит эрэ этэҥҥэ таҕыстын….

Быа уһуга чугаһаата. Кырдьаҕастаах эдэр дьоннор — иккиэннэрин сүрэҕэ тигиргэччи тэптэ. Быа хаста да хотолдьуйан ылла.

— Аргыыйыҥ! Ити таастан тэбинэбин, — Коровин бэрт холку саҥата иһилиннэ. Сотору кини баттаҕа, онтон сирэйэ көһүннэ. Алексейдаах киһилэрин хонноҕун анныттан өрө тардан таһаардылар.

Геннадий Иванович таҥаһа дэлби сытыйбыт, бэйэтэ улаханнык титирээбит уонна сылайбыт көрүҥнээх. Алексей үөрүүтүттэн киһитин кууһа түстэ. Уурастылар.

— Айык-ка! Бэйи, киһини охтордуҥ, — диэтэ аргыый туох да буолбатаҕын курдук, бэрт холкутук Геннадий Иванович, сырдыктан хараҕын саба тутта-тутта.

— Туохха түбэстиҥ! — Алексей омуннаахтык ыйытар.

— Аат сиригэр сырыттым, — Геннадий Иванович хаамаары атыллыыбын диэн тааска тайана түстэ. — Атахпын бүлгүрүттүм. Аллараа түһүөххэ. Кэпсиэҕим.

Киһилэрин өйөөн, аргыый хааман аллараа түстүлэр. Аллараа түһэннэр, Алексейдаах сүрдээх улахан кутааны отуннулар.

Алексей котелогар чэй оргутта. Геннадий Иванович таҕаһын, ыган бараннар, кутааны тула тоһоҕо мастарга куурда ыйаталаатылар.

— Дьэ мин икки булумньулаахпын, — диэтэ Коровин, Алексей кылгас бириһиэн сонун үрдүгэр уокка сыламнаан олорон. — Ыл, Алеша, аҕал эрэ суумкабын…

Геннадий Иванович суумкатын таҥнары туппутугар хас да бороҥнуҥу дьүһүннээх, тоороххой боруодалар төкүнүстүлэр, ону кытары кыыннаах быһах түстэ.

— Иккиһэ бу саха быһаҕа… — Онтон Коровин аллараа хайдах түспүтүн, онно тугу көрбүтүн — барытын сиһилии кэпсээтэ.

Кинини эдэрдээх кырдьаҕас дьон иккиэн саҥата суох истэн олордулар. Оҕонньор салҕалас буолбут илиилэрин кыыннаах быһахха уунна.

— Тоҕо баҕас дьиктитэй! — дии-дии быһаҕы кыыныттан сыыйа тарта. — Оо! Ол иһин даа!.. Мин аҕам уһун сордоох киэнэ эбит. Бу тимирэ үс сиринэн кириэстии охсуу ойуулаах. Чахчы ол эбит…

Ньукуусчаан оҕонньор өйүгэр бүтүн үйэ аҥарын анараа өртүнээҕи күннэр-дьыллар арылла түстүлэр… Соргучаан үрэҕин уҥуор саа тыаһа, хатан часкыыр, курулас дохсун ардах, сир-халлаан сиҥнэр силлиэтэ… Батаҥа ойуун кыыран илгистэрэ, Маайысчаан уу-хаар баспыт, санаарҕаабыт харахтара — барыта, барыта субу баар курдук элэҥнээтэ.

Алексей котелоктан куруускаларга хойуу чэйи кутталаата. Оҕонньор Геннадий Иванович диэки сылаастык көрдө, былыргы эр бэрдин харахтарыгар сырдык кыымнар оонньоотулар.

— Тукаам, улахан баһыыба, — дии-дии оҕонньор Коровин илиитин холустук сулбу тардан ылан, бобута туппахтаата.

— Туох иһин? Бэйэҕэр баһыыба, дедушка… миигин өрүһүйсүбүтүн иһин…

— Суох, эйиэхэ баһыыба. Бу Соргучаан эбэ хотун дьикти кистэлэҥин арыйбытыҥ иһин… Тукаам, Өлөксөй, «Киһи көппүт хайата» бу турар эбээт, — оҕонньор очуоһу ыйан кэбистэ.

— Оо… Дьэ дьикти, доҕор! — Алексей саҥа аллайда.

— Мин аны иэспин толорон, төрөппүтүм көмүс уҥуоҕун сиргэ кистиирим эрэ хаалла. Аҕам бааһырдыбыт эһэтин кытары охсуһан баран, охтубут эбит. Бааһырбыт эһэ киһи этэ салаһар гына кыланааччы ээ.

Оҕонньор, хойуу чэйи бэрткэ астынан олорон иһэ-иһэ, «Киһи көппүт хайатын» туһунан аа-дьуо кэпсээн барда.

Ханан да кыырпах да саҕа былыта суох бэрт ыраас, чуумпу сарсыарда буолла. Арай Соргучаан эбэ-хотун эрэ бииркэм тиэтэйэ-саарайа сүүрүгүрдэн харылыыр. Үөһээ киппэ, килиэ таас түөстэрин күн уотун сардаҥаларынан сууммут баараҕай очуостар, кистэлэҥин арыйтарбыт килбик кыыс оҕо тэтэркэй иэдэстэрин курдук, кыыһан көстөллөр.

«Хотугу Сулус», №6, 1964 сыл

УлуусМедиа