Бэргэһэлэнии

Егор Макаров

Өлөксөй оҕонньор кыра уолун Дьөгүөссэни икки саастааҕар эдьиийигэр Суоппуйаҕа ииттэрэ биэрбитэ. Оҕо турбатах ыала. Суоппуйа кэргэнэ эдэр сааһыттан икки хараҕа суох буолта, онон, баҕар, улаатан баран харах-көс буолуо диэбитэ дуу? Дьөгүөссэ 14 саастаҕар ииппит ийэтэ өлөн, хараҕа суох аҕатынаан ыалы кэрийэн хаалбыттара. Ол иһин Өлөксөй оҕонньор уолун бэйэтигэр төттөрү ылбыта.

Дьөгүөссэ төрөппүт дьонун дьоҥҥо холуммат, ииппит дьонугар тириэрдибэт этэ. Ол иһин Дьөгүөссэ 16 сааһыгар тиийиитигэр Өлөксөй оҕонньор уолун хайдах бэйэтигэр сыһыарар, олохсутар туһунан үгүстүк толкуйдуура.

Оҕонньор бэйэтэ да сүрдээх бардырҕаабыт саҥалаах, дьиэтин кэргэттэригэр сүр хардааччы, муҥур ыраахтааҕы этэ. Уола киниттэн куттанарын билэрэ, ол да буоллар мөҕөн-этэн, сынньан да тохтотуо суоҕун сүрэҕэ-быара таайар буолбута, онон уолун сыһыарар атын суол көрдүүргэ санааламмыта.

Арай биирдэ Өлөксөй оҕонньор киһи сөҕүөн курдук сыатааҕар сымнаабыт, арыытааҕар ньалҕарыйбыт этэ, уолун Дьөгүөссэ аттыгар чугаһаан тиийэн кэлбитэ.

– Тукаам, Дьөгүөссээ! Улахан киһи буоллуҥ, уон алтаҕын туоллуҥ, быйыл сүөһү байтаһырда. Онон эйиэхэ Сэгэр Сэмэн кыыһын кэргэн кэпсэтэн кэллим. Дьахтар халыымыгар үс байтаһын ынаҕы, биир бээдэрэ арыгыны, балтараа мөһөөк харчыны биэрэр буоллум.

Оҕонньор аҥар илиитинэн төбөтүн төгүрүччү имэриммэхтээн ыла-ыла:

– Оҕом ыал буоллун, киһи буоллун диэн дьахтар сыанатын түһэрсибэтим, ороскуотун кэрэйбэтим, –диэтэ.

Ити тыллар уол тириитин таһынан киирдилэр. Уола сөбүлээбэтэҕин билэн, оҕонньор кытаанах соҕустук саҥаран барда:

– Хайа нохоо! Хайыыгыный?

Дьөгүөссэ умса төҥкөйөн, икки илиитин хардарыта убахтыы олорон эмискэ:

– Пахай, ылбаппын, бэйэҥ ыл!..

Аҕата ити тылы наһаа сүлүһүннээхтик иһиттэ, кыыһыран дэлби ыстанна.

– Бу хара ыт тылын истиҥ эрэ. Бачча бэкир бэйэлээх ойоҕо суох ороспуой буолан бараары гынаҕын дуо? Быйылгыттан ордук өҥ, үчүгэй дьыл аны кэлиэ суоҕа. Сүөһү байтаһырбыт кэмэ. Ити бэйэлээх сэниэ ыал кыыстарын дьон былдьыахтара. Удьуор ыал кыыһа, буруйа диэн дьүһүнүнэн эрэ хара соҕус. Ол туох буолуой, маҥан да буолан, онно син биир суорат кутан салыаҥ суоҕа! Ыл да сабаас, онон бүтэр!

Сутуругун болточчу туппутунан Өлөксөй абааһытын киллэрээт, уолугар субу ынан кэллэ.

– Аата тоҕо киниттэн ыйытыһа сатаатаҥый? Урут миигиттэн ыйыппатаҕыҥ да, син ыал буолан олоробут дии. Кини көҥүлэ үһү дуо! Ыга тутан илдьэн таҥара дьиэтигэр бэргэһэлээн кэбиһиллиэ буоллаҕа дии, онон бүтэр, – диэтэ убайа.

«Хата, ол сөп» диэххэ айылаах оҕонньор ах баран хаалла.

Сокуон быһыытынан сааһын ситэ илик дьону баачыка бэргэһэлиэ суохтаах эбит. Ол эрээри Өлөксөй оҕонньор итинтэн да иҥнибэтэ. Аҕабыт бу нэһилиэккэ өртөн олохсуйбут буолан, кини быһыытын-майгытын биэс тарбаҕын курдук билэр. Туох эмэ кэһиилээх тиийэн, муннун-уоһун аҕаатахха баҕас, оҕолор дөбөҥнүк уон аҕыстарын туолбуттарынан ааҕыллыахтаахтар. Дьэ онон туох-ханнык иннинэ баачыкаҕа барарга тэринии буолла. Киниэхэ кэһии диэн ааттааннар биир атах эти, куул собону уонна алта курупаасканы бэлэмнээтилэр.

Үс хонон баран оҕонньордоох уол сарсыарда баачыка туруута дьиэтигэр быһаччы тиийдилэр. Бүгүн таҥара дьиэтигэр сулууспаланар күн буолан, аҕабыттаах эрдэ турбуттар. Күүлэлээх, сүүнэ улахан күкүр хара дьиэ оһоҕун турбатыттан оргучуйан тахсар өһөх хара буруо, тыалга умса оҕустаран киһи тыынын хаайыахха айылаах буолан, тэлгэһэҕэ сабыта биэртэлиир.

Дьиэҕэ киирбиттэрэ, баачыка номнуо аһаан бүтэн, таҥара дьиэтигэр тахсаары киэҥ сиэхтээх, синньигэс биилинэн ыга тутар уһун эрээсэтин кэппит. Куударалаах уһун баттаҕа икки санныгар охсуллан, хааман силикиччийэ сылдьар.

Өлөксөй таҥараҕа үҥэн баран, чуо хааман тиийэн ытыһын тас гынан, аҕабыт лаастыбыанньатын ылла. Баачыка сахалары кытта бэрт уһуннук олорбутун үрдүнэн тоҥуй, олуйа соҕустук саҥарар.

– Өлөксөй кырдьаҕас, туох кэпсиир баар буолла?

– Баачыкаа, туһугар миэхэ кыһалҕа элбээтэ, – диэн икки өттүн көрүнэ-көрүнэ, быһа кэйбэҥнээн, төбөтүн хамсатан мөкүрүҥнээтэ уонна: – Бэйи эрэ, баачыкаа, эйиэхэ кыра кэһиилээхпин, – диэт, уолун ааһан иһэн имнэнэн, таһырдьа тахсан бардылар.

Өр буолбатылар, кэһиилэрин бу көтөҕөн мадьалытан киллэрэн, кэтит остуол үрдүгэр өҥнүбүттүү лис гына тыастаахтык ууран кэбистилэр.

Үпкэ-аска ымсыы баачыка үөрэн, кугас бытыктаах сыҥааҕа илибирэс буола түстэ. Үрүтүн-үөһэ спасибо да спасибо буолла.

Ити саҥаны истэн хаҥас хостон ийэбит (аҕабыт кэргэнэ) эстэрээпэ кыыһыран илдьэ, сиһигэр токуруйан түспүт кутуруктаах, чоҥулуччу көрбүт кыракый тэллэх ытын батыһыннаран, аргыый аҕай күөгэлдьийэн тахсан, туомун дорооболоспута буолла. Уонна кэһиини ылаары туран ытыгар «Ну, Зорька, служи дяде, ну служи!» диирин кытта, Зорька олоро түстэ да икки илин атаҕынан, кэһии аҕалбыт дьон диэки көрө-көрө, ибигирэйбэхтээтэ. Ити кэнниттэн кэһиини ылалларын кытта эгди буолан Өлөксөй өрө күөдьүйэ түстэ.

– Баачыка, хата, ханна да барбатах эбиккин. Мин улахан үҥэн-сүктэн туран көрдөһөрдөөхпүн.

– Суох, мин ханна да барбат баар, баай Макаар улаханнык ыарыйда баар, баҕар кини өллө баар буолуоҕа. Оччоҕо мин киниэхэ бар да наада буолуо уонна эн курдук ытык кырдьаҕастар кэлэллэригэр мин суох буолар сатаммат, – диэн бэрт улгумнук хоруйдаата.

– Мин көрдөһөрүм диэн бу оҕобун Дьөгүөссэни ыалым Сэмэн кыыһыгар бэргэһэлээрэй диэн аҕаллым, бэйэҥ билэҕин: оҕолор саастара кыранан ситэ илик, – дии-дии сүгүрүйбэхтээн ылла.

Баачыка тугу эрэ толкуйдуур курдук үөһэ диэки хантас гына түһэн баран:

– Аҕалар сөбүлээтигит да онон бүтэр. Оҕо аҕатын тылыттан тахсыа суохтаах, Господ бог инньэ диир, — диэн баран кириэстэнэн кэбистэ.

Ити кэнниттэн аҕабыт түргэн үлүгэрдик хороҕор бэргэһэтин төбөтүгэр анньынна, уһун сонун сөрүү туттан, таҥара дьиэтигэр тахсыбытынан барда. Тылын ылларбыт киһи быһыытынан Өлөксөй уолун соспутунан аҕабыты тилэх үктэһэн, эккирэтэ турда.

Таҥара дьиэтэ Дьөгүөссэҕэ хаһааҥҥытааҕар да бүгүн ордук харааран-күлүгүрэн, сүрүн-кутун баттаан көһүннэ. Иһирдьэ киирбиттэрэ, кыһалҕатыгар тобус-толору дьон мустубуттар. Аҕабыт киирэрин кытта таҥара дьиэтин иһигэр сахсырҕа да көтөрө иһиллэр уу чуумпута буола түстэ.

Арай сөҥ куоластаах тэрэпиэһинньик оҕонньор: «Бэргэһэлэнэр оҕолору аналой иннигэр аҕалан кэккэлэһиннэри туруортаа», – диир саҥата дуораһыйда.

Дьөгүөссэни аҕата илиититтэн сиэтэн дьон иннигэр киллэрдэ. Онно солко курдаах, улахан, хара кыыс, сир диэки умса көрөн, чиккэйэн турарыгар аҕалан кэккэлэһиннэрэн кэбистэ. Уол кыыстааҕар быдан намыһах уонна ырыган эбит. Кэргэннии буолар дьон бу эрэ көрүстүлэр. Онон иккиэн да кыбыстан бүттүлэр быһыылаах. Сирсии-талсыы диэн кэлиэ дуо? Төйөн хаалбыт дьон курдук тураллар.

Тэрэпиэһинньик оҕонньор кыыс куругар кыбылла сылдьар хаарыс былааты сыыйа тардан ылан, икки уһугуттан уоллаах кыыска туттаран кэбистэ.

Ол кэнниттэн сылабаар хомпуорун курдук хороҕор, араас мындыр ойуулаах, үрдүгэр кириэстээх мэнньиэһи эр-биир кэтэрдитэлээтэ.

Аҕабыт аалтыыр диэкиттэн алтан иилэҕэс быалаах хадьыылатын туппутунан тахсан кэлэн, сыттаах лаадан буруотунан бурҕаҥнатан, мөгүрээн эрэр курдук ыллаан лөҥкүҥэтэ-лөҥкүҥэтэ, аналой аттыгар тиийэн кэллэ, бэргэһэлэнээччилэр биһилэхтэрин атастаһыннарда. Онтон малыыппа ыллаан лоҥкунаппытынан, кыыстаах уолу былааттан сиэттиһиннэрэн аналойу үстэ тула эргиттэ. Дьөгүөссэ кэннин диэки хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, кыыһа кинини үрдүнэн бу саба өҥөйөн иһэр курдуга. Эчи улааппыта сүрэ.

Аналойу үстэ эргийэн кэлэн баран аҕабыт: «Кэргэҥҥиниин үстэ уураһыҥ, но, чэ!» – диэтэ. Дьоно, иккиэн кыбыстан уураһыахтааҕар буолуох, харахтарын ханна гыныахтарын билбэккэ турдулар. Сатаатахха баара, кыыһа төҥкөйөн биэрбэт, уол уураһыан, кыыс уоһугар букатын да тиийиэ суох

Ол да буоллар эр киһи аата эр киһи. Дьөгүөссэ кыыһы тоҥолоҕуттан тардыһан атаҕын тумсугар туран, иккитэ хаста сэҥийэтиттэн уураабыта туомнаата. Ол кэнниттэн уол дьон быыһынан куотан дьиэ таһыгар дьылыс гыныах санаалааҕа.

Аҕата эккирэтэн тиийэн уолун аан аттыгар ситэн илиититтэн харбаан ылла. «Кэл ыл, ханна бардыҥ, иирдиҥ дуу?!» – диэтэ аҕата.

Дьөгүөссэ буоллаҕына тугу да өйдөөбөт буолбут, тылын баһа аҥардас «түксү-түксү» диэмэхтиир уонна тахсар аан диэки дьүккүйэр. Кэлин тэрэпиэһинньиктиин көмөлөөн уолу соһон илдьэннэр, мэнньиэһи эһэ охсон устан ыллылар уонна кэргэнин аттыгар туруоран кээстилэр. Уол субу баанньыктан тахсыбыт киһи курдук, буруолуу турда, сүүһүттэн-сэҥийэтиттэн уу таммалыыр.

Буолумуна даҕаны, былыргы оҕо килбик. Төһө эмэ дьон ортотугар кыыһы уураан ылыахтааҕар буолуох, утары да көрөртөн кыбыстар этэ.

Ити кэнниттэн, эчи, уоскутар да бокуойу биэрбэтилэр. Аҕа буолаҕын диэн биир кыһыл уол оҕону аҕалан Дьөгүөссэҕэ көтөхтөрөн кэбистилэр. Аҕабыт ыллыы-ылыы кыһыл оҕону сарылаппытынан икки атаҕыттан өрө көтөҕөн ылан, таастаах ууга төбөтүн оройунан таҥнары үс төгүл сөтүөлэппэхтээн ылла уонна Дьөгүөссэҕэ төттөрү көтөхтөрөн кэбистэ. «Үстэ сирэйгэ силлээ, нохоо! Чэ, үстэ сирэйгэ силлээ», – диэмэхтээтэ. Итиниэхэ Дьөгүөссэ мунаахсыйан турбахтаан баран, кыһыл оҕо ньуоска тилэҕин саҕа сирэйигэр үс төгүл күүгэннээҕинэн силлээн кэбистэ. Дьэ доҕоор аҕабыт онно үчүгэй аҕайдык тымтан турбата дуо!

– Что такое, что пакость! – диэмэхтээтэ.

Тэрэпиэһинньик сүүрэн кэлэн: «Тоҕо оҕо сирэйигэр силлии тураҕын, эйигин баачыка кураанахтыы үстэ сиргэ силлээ диир буолбат дуо?» – диэн баран, оҕо сирэйин кыра былаатынан сотто.

Дьөгүөссэ сиргэ силлиир оннугар сирэйгэ силлээбититтэн эбии улаханнык симитиннэ, били утуйа сытар киһиэхэ хоһуол түспүтүн кэриэтэ дьон өс хоһооно этэринии, эмискэ биирдэ оҕолоох, ойохтоох киһи буолан хаалбытыттан олус соһуйда.

«Хотугу сулус», 1968 сыл, №3

УлуусМедиа