Ийэм бэлэмэ – маамам чэйэ

Иннокентий Елисеев

Хайа эмэ үлэһит киһи курдук сарсыарда эрдэ туран, аһаан-сиэн, оҥостон баран совхоз хонтуоратыгар ойобун, онно тиийэн тугу кыайыам-хотуом буолла?! Быйыл сиэркилэттэн арахсар санаа олох суох, хотуой, көр эрэ үнүр уоспун кырааскаламмытым уонна харахпын үөһэ-аллара өттүн соттуммутум, хааспын «дьыр» курдук синньигэстик тардан кээстим, хоспор олордохпуна син аҕай курдук этэ. Оннук оҥостон баран, сөбүлээбэтэр да мичээрдиир миэхэ олус барар, уолаттарга – ол обургулар куттарын тутар миэхэ эмиэ наада ээ! Эс, хайа-сах быйыл саас бу хаар ууллуута сүүрбэм туолар этэ дуу? Онуһу бүтэрдим.

Былыргы эбитэ буоллар ыал ийэтэ буолан, икки хос оҕолоно охсубут буолуом этэ. Олох диэн араас да буолар, ээ?!

Миигин били звеноводунан талалларыгар кыбыһынным да этэ… хайдах иилээн-саҕалаан ыччаты салайыахпыный диэн. Дьэ ол билигин да кыалла илик. Сатахха, дьон курдук тылы сааһылаан эппэт муҥнаахпын. Аҕа табаарыстар этэн көрөллөр да истибэтэх буолабын, ити бука хайдаҕын да иһин сыыһа буолуо ээ.

Бу били ыалым Настаа ыыр ынаҕа Бастыҥай турар дуу? Баһылай оҕонньордоох күрүөлэрин тоһоҕотун сигэтин бараары гыммыт дии. Көр эрэ ынах инники тииһэ суох эбит, кыһыл тыла эргичиҥнээн тоҕо баҕас уһунай, имигэһэй?

Арба даҕаны эбии аһылык тиийбэт дииллэр этэ дуу зоотехниктар: көрдөххө көтөх сүөһүлэр эбиттэр. Бээ-бээ, мантан саҕалыахха, билигин хонтуораҕа ыстанан тиийээт, ыһыытаабытынан киириэххэ наада. «Сүөһүгэ эбии аһылыкта, дулҕата, талахта быһа барыаҕыҥ» диэхтээхпин итиэннэ ким да аахайбатаҕына, дьүөгэбэр ыанньыксыт Варяҕа ойон тиийиэм да дьону барытын, дьону барытын буолуо дуо, эдэр ыччаты, комсомолецтары үүртэлиэм. Эмиэ да кырааскаланан кэбистим этэ дуу? Наһаа туттан кэбистэхпитинэ кырааскам да таҥнарара буолуо, бука. Барыта да түбэлтэлээх ээ, ити ынах бачча эрдэ эмиэ тоҕо кэлэн күрүө сигэтин кытта тиниктэстэ? Оһоҕос Уйбаан тулуппатах буоллаҕа дии. Ферма биригэдьиирэ бэркэ атын миинэ-миинэ тэптэрэр, тоҕо кыһаммата сүрэй. Бээ-эрэ, ити Николаев офицер эбит ээ, үнүр личнэй дьыалатын көөртүм, уҥуоҕа көнөтө, дьырайан, уруккута уол оҕо бэрдэ быһыылаах. Сирэйинэн да симпатичнай киһи. Сааһа отут биэһэ. Миигиттэн, быһа холуйдахха, балтараа төгүл аҕа, ол аата аҕа табаарыс буолуохтаах буолуо, быһата биригэдьиир табаарыс, ону баара мин… Ой, тоҕо бокуойа суох үөһэ тыынабыный?.. эмиэ сиэркилэҕэ көрүннүм!.. Үнүргү субуотаҕа кыыһы кытта үҥкүүлүү сылдьара, үҥкүүгэ чэпчэкитик да ыытар ээ! Онтон мин, сыҕарыйа-сыҕарыйа, баҕар ыҥырыа дии санаабытым буолуо дуу – чугаһыы сатаабытым да… Үлүһүйбүтэ сүрдээҕэ, кыра кыраадыстаах быһыылааҕа. Ой, оттон кэргэнэ учуутал ээ, киниэхэ тэҥэ суох курдук, өссө аҕа быһыылаах. Ол киэһэ Мария Федоровнаны кытта үҥкүүлээбэтэҕэ, дьахтар иһигэр төһө эрэ кыһыйда? Бээ, мин эмиэ ити атын дьон олоҕор тоҕо булкустум буолла? Дьэ ол эрээри сүүрбэ сылы Николаевтан ылан бырахпыт киһи, сүүрбэ да буолбатар, уон да сылы көҕүрэтэн кэбистэххэ, син да буолуо эбит, онно эбэн арай холостуой буоллун!.. Эчи сүрүн, тугу-тугу туойабыный? Кэбис, хааллын. Ол эрээри талах быһа бардахпына, ыанньыксыт Варябар тиийдэхпинэ, биригэдьиир илэ бэйэтинэн тиийэн кэлиэ, суох-суох оннук буолбатар ордук этэ.

Аан тутааҕын сиирэ-халты харбаатым, арааһа ыксаабыппын быһыылаах, үлэлиир хоспор үргүлдьү аастым. Хата, дьолго, ким да көссүбэтэ. Үлэлиир сирим манан хос буолбатах: партком секретара Пестряков, рабочком Захаров бааллар. Киирэн дорооболостум. Дьонум дьиктиргээбиттии миигин одууластылар. Онтон дьэ сэрэйдим, били кырааскаламмыппын уонна тарбахтарым уолугум тимэҕин туппат буолбуттарын. Долгуйуу баар эбит, баар буолан баран улахана.

Санаан кэлбит санаабын бөтө-бөтө тоҕо тэбээтим, арыыйда кэҥээтим, харахпыттан уу таҕыста, хайдах ынаҕы аһыммытым дуу, бэйэм санаабыттан тэбиэһирбитим дуу?

Аҕамсыйа барбыт мэлдьи холку, мичээрдии сылдьар Пестряков этиибин ылынна. «Арыый эрдэ да дьаһайыа эбиккин, биһиги дьыл куһаҕанынан сибээстээн эбии аһылыгы бэлэмнээбиппит ыраатта», – диэн аргыый этэн унаарытарын кытта, таһырдьа ойдум. Сүүрүү-хаамыы былаастаан Тииттээх ферматыгар ыстанным. Бөһүөлэги ааһан баран, дьэ холкутуйдум. Сиэппиттэн сиэркилэбин ылан көрүннүм: пахай, оҥостон сордоммут эрэйим, били кырааскам, ытаан дьаабыламмыппар суураллан, чэчэгэйим аҥар өттүгэр лабах курдук буолбут, ол иһин да, сонум сиэҕинэн хонтуораҕа соттор этим ээ. Оо, дьон көрдөхтөрө, бэйэм да тоҕо эмиэ кырааскаланан мэҥийбитим буолла?

Фермаҕа чугаһаабытым хотон сыта муннубар «дыр» гынна, ынахтар маҥыраһаллар, оҕо-уруу саҥата эймэнэр. Сиэркилэбэр эмиэ көрүннүм, барыта орун-оннугар курдук, уоспар сыстыбыт помадабын тылбынан илитэн дьукку сотон, олох суох оҥордум. Варябар ойон киирдим, санаан кэлбит санаабын биир тыынынан тоҕо суккуйдум, Варям чаанньыгын үрдүгэр түһүстэ, чэй кутта, үрдүнэн-аннынан аһаатыбыт, кыыһым хайдах эрэ ааттаан, туох эрэ минньигэс аһы аһатта. Хайдах эрэ үүккэ арыыны булкуйан, ытыйан оҥорор эбиттэр, хата ити көрдүм-иһиттим.

Чэйдии охсоот, Варябынаан ыалы тилийэ сүүрдүбүт: эдэр ыччаттары, комсомолецтары, улахан да дьону хомуйа оҕустубут. Аны дулҕаны быһарга тэрил көстүбэккэ, улахан моһуок буолла. Хас да сыарҕалаах аты, оҕуһу ыллыбыт. Оҕус судургу да баҕайытык көлүллэр эбит. Муода диэтэҕиҥ!..

Үөттээх диэн алааска тиийэн кэллибит. Үлэ-хамнас бөҕө буолла, үргүлдьү сыарҕаҕа тиэйэ-тиэйэ дулҕаны фермаҕа тастыбыт. Миигин, били дьаһайа кэлбит киһини, хата бэйэбин биир оҕонньор үнтү күргүйдээн, онно-манна сүүртэ, итиэннэ: «Бу куорат оҕото оҕуһу миинэн дулҕаны тас», – диэт, улахан эриэн оҕуһу ыйан кэбистэ. Бу оҕус миигин улаханнык моһуоктаата: өсөһө бэрт, бытаана бэрт, сатахха оҕонньор көбүөтэ кыайда. «Миин» дии-дии ыххайда. Хата Варям ойон кэлэн үтэн биэрдэ. Атахпын оҕус икки өттүгэр быраҕарбар дьууппам мэһэйдээтэ, туох эрэ «тырк» гына түспүтүн көрбүтүм, сиигинэн тэллэн хаалла. Оо, дьэ моһуок бөҕө буолла. Рейтуза кэтэн кэлиминэ…

Ол да буоллар фермаҕа кыбыыга аҕалан дулҕабын сүөкээтим, биир уол миигин көрө-көрө күлэн аппайар. Мин онуоха мичээрдээн хардардым, уолум үөрдэ быһыылаах. Өссө күллэ. Чэ, буоллун.

Кэлин көрбүтүм дьууппам алдьаммытынан оҕус хоҕоһото кэннибин буораппыт эбит, били тэбэнэттээх уол онтон күлэр эбит, эмиэ сатамматым. Уолаттар, сааскы сымнаҕас хаары илиилэригэр бөчөхтүү-бөчөхтүү бырахсаллар, хаарга тиэрэ анньыалаһаллар, сылайбыт быһыы суох.

«Биригэдьиир, биригэдьиир иһэр!» – диэн үөмэхтэһэ түстүлэр. Көрө түспүтүм, Николаев кугас акка, ыҥыырыгар кутуллубут курдук олорбут, бу ойутан кэллэ, байыаннай киһи быһыытынан чиэс биэрдэ, дорооболосто. «Бу ким дьаһайда, маладьыастар!» – диэн хайҕаабытынан атыттан чэпчэки баҕайытык дэгэс гына түстэ. Бары, биир киһи курдук, «Валя!» дэһэ түстүлэр, атын сиэппитинэн миэхэ чуо хааман кэллэ, илиитин уунна, мичээрдээн кэбистэ.

Чугастан сырдыкка үөрэн-көтөн турарын көрдөххө, Николаев олох уол оҕо курдук эбит ээ. Хайдах эрэ сүрэҕим мөхсүмэхтээн ылла, сирэйим итий-итий гыммахтаата. Тоҕо эбитэ буолла, бэйэм да билбэтим. Оҕонньорбут эмиэ үөгүлээтэ: «Манна олоро-күлсэ кэлбиккит дуо, туруҥ, үлэлээн-хамсааҥ!» – диэтэ. Бары үрүө-тараа сырыстыбыт. Үлэлээн киирэн бардыбыт. Күн мас төбөтүгэр кытара кыыһан, киирэн эрдэҕинэ бүттүбүт. Барыта 20-чэ тонна диэн быһаарда биригэдьиир. Мантан олорор сирим биэс километр. Николаев миигин аргыстаһыах диэбитигэр, сөбүлэстим. Киһини кытта өрө туста сылдьар атыгар мииннэрэн кэбистэ, оҕустааҕар ыҥыырдах аты миинэр үчүгэй да эбит. Бүтүн сонун элбэх, үгүһү көрдүм, биллим, хайдах эрэ түспэдийбиккэ дылы буоллум. Николаев атын сиэтэн иһэн, арааһы барытын ыйыталаһар. Сөп-сөп Роман Иванович мин диэки эргиллэн үчүгэй баҕайытык көрөн кэбиһэр. Кырдьык да симпатичнай киһи эбит. Кэнниттэн, ат үрдүттэн, көрө истэххэ: уҥуоҕа көнөтө, хааман-сиимэн иһэрэ сиртэн-буортан тэйэн иһэр курдук туттар. Тугу-тугу кэпсэппиппин билигин оччо өйдөөбөтүм. Биэс биэрэстэ сири билбэккэ хааллыбыт. Ферма таһыгар кэлэн тохтоото, миигин аттан, бэйэм түһүөх бокуой биэрбэккэ, синньигэс биилбиттэн салгыҥҥа өрө көтөҕөөт, бэйэтигэр сыһыары тутан түһэрэн иһэн, иэдэспэр хап-хатыылаах сымыһаҕын таарыйда, хайдах эрэ сылаас тыына биллэн ааһарга дылы гынна. Ити бытык эбит, хатыы буолбатах. Мин кыбыстан эрэ хааллым. «Баһыыба, Роман Иванович», – диэн үлүгүнэйэн эрэр этим. Инньэ диэт, дьиэм диэки сүүрэн тэлээрэ турдум, дьууппам хайдыбыта икки аҥыы тэлимнии истэ. Дьэ дьиибэ, араас да баар буолар ээ. Ол мин ыалдьыбыт киһи үһүбүн дуо, аттан киһиэхэ көтөхтөрөн түһэртэрэр? Ити эр дьон, атын албастара, адьынаттара буолуо… Николаев таарыйа иэдэспиттэн уураан ылаары гынан баран, сыыһа хабан кэбистэҕэ буолуо. Бука сыыһа сэрэйбэтэҕим буолуо.

Николаевы араастаан кэпсииллэр ээ. Ити доярка Настаалыын үүт дьиэтигэр сэлэһэ турдахтарына, кэргэнэ Мария Федоровна, сэмээр кэлэн «туппут» дииллэр. Тутуо дуо, Роман Иванович кэргэнэ иһэрин көрөөт үүт тымнытар оҥкучахха киирэн хаалан оппут. Кэргэнэ киирэн хаамыталыы сылдьарын муоста быыһынан көрөн кылата сыппыт. Сүрүн ньии, киһи арааска түбэһэр ээ…Мария Федоровна Настааны кытта иирсэрэ онтон дии! «Биригэдьииргит хайдах ити ”невидимка“ буоларый, көрдөрөн туран мэлийэрий, ханна кистээтиҥ?» — дии-дии ыкпыт.

Роман Иванович саас иинигэр уу куттарбыт дьабарааскы курдук тириппит үһү, таҥаһа этигэр сыстан хаалбыт. Быһата, илистэн тахсыбыт. Кэбис, хааллын, баҕар, сымыйа буолуо. Оннук үһүө, биригэдьиир ол да эрээри туох эрэ дьиибэлээх урааҥхай быһыылаах.

Дьиэбэр киирэн сууннум, тараанным. Сиэркилэҕэ көрүннүм. Оҥостуохтааҕар, салгыҥҥа сылдьан, үлэлээн-хамнаан кэллэххэ, киһи сирэйэ-хараҕа, быдан чэбдигирэр эбит. Кыратык хараара сыспыппын, ити салгын сиэбит. Ой, утаппытым диэн сүрдээх, маамам эрэйдээх, сэрэйбит курдук, сылабаарын күндээрдэн аҕалан, остуолга уурда. Чэйгэ ыҥырда. Ийэкэм чэйэ бүгүн хаһааҥҥытааҕар да минньийбит. Сылабаар күлүгэр бэйэ-бэйэбитин булсан утары көрсөн күлүстүбүт. Ийэбэр бүгүн туох буолтун кэпсээтим, маамам олус сэргэҕэлээтэ. Тугу да билбэппин, сатаабаппын истэн баран, аһыммыттыы көрөн кэбистэ. Хата биригэдьиир туһунан быктарбатым, онон эмиэ үчүгэй, ол да буоллар ийэ сүрэҕэ курдат билэн олорор быһыылаах… Төбөбүн төҥкөччү туттан олорон хас да ыстакаан чэйи истим, ийэм бэлэмин, маамам чэйин. Оо, билигин да уоспар уоһаҕым куура, куорсунум ситэ үүнэ иликэбит.

– Валя, үлэҕэ сылдьар киһи тириттэ-хорутта да, кырааската суураллан, сирэйин-хараҕын марайдыан сөп буолбат дуо? – диэтэ ийэм.

Мин ийэбэр уоһум кырааската чэчэгэйбэр сыстыбытын кэпсээбэтэҕим ээ, ийэ сүрэҕэ баар эбит, оҕотун сиэркилэ курдук курдаттыы өтө билэ олорор. «Аны Роман Иванович бытыга таарыйбытын билиэ, субу ыйытыа», дии санаат, хоспор куоттум. Хоспор киирэн истэхпинэ, маамам: «Хотуой, бүгүн сонунуҥ элбэх эбит да, аҥарын эрэ кэпсээтиҥ!» — диэбитин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Дьэ түбэстим быһыылаах.

«Хотугу сулус», 1968 сыл, бэс ыйа

УлуусМедиа