Тайахтыы сылдьан

Дмитрий Федоров

(Эһэм кэпсээннэриттэн)

Күһүн Сэмэнэп саҕана иккиэ буолан тайахтыы сырыттыбыт. Биир киэҥ алыы ортотугар икки тайах турарын көрөн, ыттарбытын ыыталаатыбыт. Ыттарбыт тайахтарга өрө сүүрэн тиийэн үрэн ньаргыйбытынан бардылар. Тыһы тайах ыттартан куттанан, ойон кэбиспитин, атыыра иннин күөйэ түһэн туора турунан кэбистэ, ыттар чугаһаатахтарына, оччо уолуһуйбатах быһыынан, тоҥ сири илин атахтарынан табыйбахтаан ыла турда. Биһиги үөмэн тиийэн тыһытын ытыалаабыппыт. Тыһы тайах бэргэн буулдьаттан буору хоруйа түһээхтээтэ, иккитэ-үстэ тура сатаан үнүөхтээн баран, букатыннаахтык сытынан кэбистэ. Атыыр тайах доҕоро алдьархайга түбэспитин дьэ билэн, уолуйан-таалан турдаҕына, хаан сытын билэ охсон илбиһирбит ыттар такымыгар түһүөлээтилэр, анаҕастарын муҥунан түүлээх тириини логлорута тыытан ылаттаатылар. Оччоҕо эрэ атыыр тайах этин ыарыытыттан өйдөнөн, ыарҕалар үрдүнэн ойуолаан күдээриттэ. Кэнниттэн ыттар сүүрэн уунаҥнастылар. Кыыл туох ханнык буолбутун билбэккэ, өлө сытар доҕорун көрдүүрдүү эргийэ сүүрэн баран, уҥуоргу тыа диэки бырдааттыы турда.

Булпутун эттээн-эллээн бүтүөхпүтүгэр диэри күн арҕаа саҕах киэҥ куйаарыгар тимирбитинэн барда. Онон хонук сири булар уолдьаста.

Төргүүлээх ат ойуурга сылдьара улахан эрэйдээх буолааччы, онон дьиэбититтэн хоҥнорбутугар икки көстөөх сиргэ олорор балыксыт Сэмэн оҕонньорго тиийэн хонуох буолбуппут. Бултуйан, табыллан оҕонньорго тиийэр кыах суоҕа. Манна кутаа оттон хонуохпутун тымныыта бэрт, ыарҕа алыы ортотугар ат аһылыга, уу да баара биллибэт этэ. Онон үөл-дьүөлү баттаһа, мантан үс-түөрт биэрэстэлээх Бахсы өтөҕөр баран, иччитэх ампаарга хонорго быһаарыммыппыт.

Бахсы өтөҕө. Кыра сылдьан Бахсы өтөҕүн туһунан араас ынырык кэпсээннэри истэр буоларым. Аргыһым, атын сиртэн кэлэн, бу дойдуга саҥа олохсуйан эрэр киһи, онон ол өтөх суостаах-суодаллаах остуоруйатын билбэт этэ. Мин да киниэхэ тугу да кэпсээбэтим. Хата, төттөрүтүн, хоно барарга бэрт улгумнук сөбүлэстим. Хайа сахтааҕыта баар буола сылдьыбыт абааһыттан куттанан күһүҥҥү хахсаат тыаллаах, хаардаах-силбиктээх түүн аһаҕас халлаан анныгар хонор сүрэ бэркэ дылы уонна туспа улуус киһитигэр хоргуспун-куттаспын көрдөрүөхпүн баҕарбатым.

Сиһи быһан айаннаан истибит. Аттарбыт сис аҥхайыгар түһэн бүтүрүйтэлээн ылаллар, сис баһа тыалтан, ааһан эрэр сайыны сайыспыттыы, биир тэҥ хобдохтук, санньыардык куугунуур. Илин диэки күлүгүрэн көстөр тыа үрдүттэн чолбон соҕотох тымныы хараҕынан биһигини тонолуппакка одуулуур. Хойутаабыт айан хаастарын саҥалара үрдүбүтүнэн айманан ааһаллар.

Мин итилэргэ бөрүкү кыһаллыбакка, бу түүн хонуохтаах Бахсым өтөҕүм туһунан урут истибит кэпсээннэрбин саныы истим.

Баай Бахсы байан-тайан, үөһээ – халлаан, аллара – сир, орто дойдуга – кини буолан аарыгыран олорбут. Үгүс үөрдээх атыырдарын үөрэ үс үрэх баһынан тайаабыттар, аарыма атыыр оҕустара алаас-алаас аайы айаатаабыттар. Ол олорон биирдэ тайҕаҕа атыыһыттыы киирбитин кэннэ, холоонноох хотун ойоҕо, ханнык эрэ, ааһан иһэр кэриир аҕабыыттан куһаҕан ыарыыга сутуллан баран, эриттэн куттанан дуу, саатан дуу хаппахчытын иһигэр моҥнон өлбүт. Онтон ыла бу өтөх иччитэхсийбит. Арай Бахсыны кытары тилийэ тиэргэннээх Көкөт ойуун эрэ олорон хаалбыт. Ойуун да уһаабатах. Икки-үс сыл олорон баран, «ойуун айатыгар түбэһэн», үллэр бүөрүнэн дьөлү сытыйан өлбүт. Онон бу өтөх иччилэрин бараабыт аатырбыт. Арай ойуун сиҥнибит ампаарын иһигэр маһынан оҥоһуллубут киһилэр, сүүстэрин ортотугар соҕотох муостаах ханнык эрэ кыыллар уонна суптугур тумустаах, соҕотох атахтаах көтөрдөр – эмэх буолбут эмэгэттэр ыһылла-тоҕулла сытарын көрөр буоларым.

Бахсы ойоҕо моҥнон өлбүт эриэн ситии быатын соспутунан өтөҕөр илэ сылдьыбыт: самнархай хотоҥҥо атыыр оҕус буолан айаатаан, өтөх саҕатынааҕы хаппыт кэрэх тиитигэр тахсан олорон, саһыгыраччы күлэ-күлэ кутуран, иччитэх дьиэ аһаҕас түннүгүнэн, дьэс алтан түгэҕин курдук кыһыл сирэйэ былтаҥнаан, хараҥа буоллар эрэ, кэлээччини-барааччыны куттуура эбитэ үһү. Оннооҕор биир ааһан иһэр киһиэхэ, сур бөрө буолан, дьиэ иһиттэн утары сүүрэн тахсыбыт. Ону ол эр бэрдэ саанан ытан хабылыннарбыт. Абааһы обургу сааҕа таптарыа баар дуо, хата, үс хонон ол киһи биэстээх кыыһа иһин быһа убахтатан өлөөхтөөбүт. Буолумуна, абааһыны саанан ыттахха бэйэтин оннугар сүөһүнү дуу, киһини дуу таптарар үһү. Ытар буоллахха, саа уоһун куобах нэҥинэн бүөлээн баран ытыллыахтаах эбит.

Алаас үрдүк кэриитигэр турар Бахсыбыт өтөҕөр кэллибит. Өтөх ортотугар турар улахан ампаар дьиэ кур истиэнэлэрэ курастык кубарыһан көстөллөр. Аһаҕас түннүктэр ханнык эрэ сүдү кыыл туохха да туолбат маҥалайын курдук аҥаһан көстөллөр. Дьиэ иннигэр икки ампаар бэйэ-бэйэлэригэр чугас-чугас кэккэлэһэ күлүгүрэллэр. Биһиги таһырдьа кутаа оттон эт буһарынан, аһаан, чэйдээн, аттарбытын өртөтөлөөн баран, ампаарга киирэн, аттарбыт ботолорун тэлгэнэн, ыҥыырдарын сыттанан утуйан хааллыбыт.

Арай биирдэ ханнык эрэ ынырык саҥаттан уһугуннум. Өйдөөн истибитим, хабарҕатын хам туттарбыттыы, хардырҕас, ардыгар хаахынас куолаһынан часкыйбахтыы сатыыр курдук саҥа, буолаары буолар ойуун ампаарын диэкиттэн биһиги диэки иһэр эбит. Оччоҕо отуппуттан тахсан эрэрим. Ууга-тыаҕа үгүстүк сылдьыбытым даҕаны, итинник киһи куйахатын күүрдэр, этин сааһынан киирэр саҥатын истэ илигим. Абааһылара ити буоллаҕа диэн атыны санаабатым. Ойон туран аан аттыгар сытар дүлүҥү ылан, ааны баттатан аччарыһа сырыттахпына, аргыһым уһуктан: «Хайа, бу туох саҥатай?» – диэбитинэн олоро түстэ.

– Илэ бэйэтинэн кэллэ быһыылаах!

– Туох?

– Абааһы.

Аттар сиргэнэннэр таныыларын тыастара тардырҕаста, биир ат быатын быһа түһэн күөл диэки, тыаһа күөл диэки батыгыраан ааста. Абааһы саҥарбытын кубулуппакка эрэ ампаары эргийэ сырытта, дэгиэ тарбахтардаах уҥуох илиилэринэн истиэнэни тырыта-хайыта охсуталыыр – ампаар дьигиһийбэхтээн ылар, күтүр улахан сүллүгэһинэн кырбаан эрэр курдук сири тиҥилэхтээтэҕинэ, ампаар эккирээмэхтээн ылар, түннүгүн анньыалаатаҕына, иҥнэҥнээн ылар. Ол аайы биһиги кымньыынан быһа бэрдэрбит дуу, тымныы уунан көхсүгэ ыстарбыт дуу курдук, кэдэҥнэһэн ылаттыыбыт. Биһиги иитэ суох иэдээҥҥэ, аата суох алдьархайга түбэһэн, ыга куустуһан олордубут.

Кэмниэ кэнэҕэс табаарыһым арыый уоскуйан «ампаар аанынан ааһар бириэмэтигэр иккиэн ытыалыахха» диэн кулгаахпар сибигинэйдэ.

– Кэбис, абааһыны ытыллыбат, – диибин.

Саатар нэк истээх соммун кэтэн кэлбэтэхпиттэн хомойобун. Ол курдук олордохпутуна, ыттарбыт саҥалара, ойуур диэкиттэн үрэн маргыһа түстүлэр. Абааһы атаҕын тыаһа иччитэх дьиэ диэки тибигирэйэ турда. Ыттар кэнниттэн эккирэтэн, эймэнэ турдулар.

Арыый уоскуйан сүүспүтүгэр тымныы көлөһүн түспүтүн ытыспытынан туора соттумахтаатыбыт уонна саҥата иҥэтэ-суох олордубут. Сарсыардааҥҥа диэри таһырдьа быкпатыбыт. Санаабытыгар, эргэ дьиэ иһигэр абааһы биһигини мэлдьи кэтэһэ турар курдуга. Халлаан лаппа сырдаабытын кэннэ, сэрэнэн-сэрэнэн тахсан, туох ханнык иннинэ, кутаа оттон күдээриттибит. Ампаары эргийэн көрбүппүт, доҕоор: аарыма тайах туйаҕын суола ампаар тулатынааҕы тоҥ сири тоҕута тэбиэлээбитэ кэнчээрилээх кырыска сибиэһэй баас буолан хараара чөҥөрүйэн сытара, истиэнэ маһын дьуккурута охсуолаабыт, арҕаһын уһун түүлэрэ ампаар муннугар бэрэбинэ төбөтүгэр кыбыллан тураллар, ону көрөн, дьэ биирдэ, соһуйан хааллыбыт. Сааппытыгар, бэйэ-бэйэбит сирэйин таба көрсүбэт буолбуппут. Саҥата-иҥэтэ суох аһаабыта буолан бараммыт, айаҥҥа туруммуппут.

Тайах эрэйдээх тапталлаах доҕорун былдьаабыт илэ сиэхситтэртэн өс-саас ситиһэ кэлбитэ дуу, эбэтэр кутурҕан-хомолто санаа тууйан, сүрэҕэ ыгыллан, көрбүтүн барытын үлтү кумалаан, аһыытын-абатын уҕарыта сатыы сылдьан, биһигини таба хаампыта дуу – ким билиэ баарай?

Тайахтан ыйыппыт суох.

«Хотугу сулус», 1968 сыл, №1

УлуусМедиа