Кинилэр буруйдара буолбатах

Николай Босиков

I

Өлөөнө өрбөххө сууламмыт кыыһын түөһүгэр ыга кууспутунан уһуктан кэллэ. Сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ, тамаҕа хаппыта, төбөтө ыалдьыбыта сүрдээх. Субу-субу өй-мэй буолар, хараҕа иирэр…

Аччык кыысчаан иһин түгэҕэр ытаан хаахыныыр. Өлөөнө өйүгэр «хоргуйан өлөн эрэбит» диэн санаа, оһох үөлэһиттэн ыстаммыт соҕотох кыым курдук кылапыс гынна, ону кытта кэргэнэ Миитэрэй ытаан дьолтойо испит, кытарбыт харахтара көһүннүлэр. Ол харахтар Өлөөнөҕө эрэли, күүстээх санааны буолбакка, өлө арахсан эрэр суоһун-суодалын кэпсииллэр. Чочумча тугу да өйдөөбөккө сыппахтаата. Ити Өлөөнө бары эрэйин умуннарда. Эрэйи умнан, кыһалҕата суох буолан ылар үчүгэй даҕаны! Кини киһини уһун тыынныыр, тупсарар, кэрэтитэр. Онтон туруох курдук гынан иһэн, Өлөөнө өйө-санаата эмиэ тууйуллан, хат оҕутта: туту да түптээн, таба көрбөт буолбут иччитэ суох харахтарынан дьиэтин кирдээх үрдүн одууласпахтаата. Бэйэ-бэйэлэригэр эрэйинэн ыпсар буола куурбут уоһун сиигирдэ-сиигирдэ:

– Оҕом сыыһа, бостуой төрөөҥҥүн… – диэн ботугураахтаата.

Сэрии саас Миитэрэйдээх Өлөөнө сүүрбэлэриттэн саҥардыы тахсан эрэр этилэр. Кинилэр ити саас холбоспуттара. Саҕалаабыт олохторо, ол саас ньургуһун, эгэлгэ сибэккилэрин курдук, өрө анньан силис тардан барбыта. Туох барыта кинилэр дьолломмут харахтарыгар тупсарга, кэрэтийэргэ, сырдыырга дылы буолбута.

Сэрии… сэрии өрө күөдүмчүлэнэр. Миитэрэйдээх Өлөөнө сайдан испит эйэлээх, үтүө олохторо соҕотохто хагдарыйа, кураанахсыйа туспутэ. Сор көтөллөөх, өлүү өттүктээх сэрии ыраас тапталга өстүйэн, сүрэх ахсын быһахтанан илэ хааман, арҕааттан тус илин сыылбыта.

Өлөөнө, ыаллыы олорор уулуссатын дьахталларын кытта бииргэ, аһыы харах уутунан сууна-сууна, доҕорун, тапталлааҕын сэриигэ атаарбыта. Онно бу төрөөн, күн эрэйин көрө сытар Клараны оһоҕостоох сылдьара. Миитэрэй оҕо көһүтэллэрин истэн баран, бэйэтин кыатаммакка, уйаара-кэйээрэ суох ытаабыта. Кэлин кини фроҥҥа тиийэн да баран кэргэнин, төрүү илик оҕотун туһунан сураһан үгустук суруйара. Оҕото уол буолуон баҕарара, «үчүгэйдик иит, миигин көһүтүҥ» диэхтээбитэ.

Өлөөнө, мастан-оттон тутуһан, итирик киһилии салҕаластаан туран, ыһыллан баран, иирсибит баттаҕын сэниэтэ суоҕунан силэйдэ.

– Сатахха, өлүү түбэлтэлээх, бэйэм ыалдьан хааллым, – дии-дии, кыыһын бэйэтин эргэ ырбаахытынан эбии суулаата. Туохтан эрэ саараабыттыы дуу, куттаммыттыы дуу туттан, оронун кытыытыгар төттөрү олордо. Сайыҥҥы борук-сорук дьиэ хараҥатыгар, кини ыһыллыбыт баттаҕа, эрэйи көрбүт салбаҕырбыт сирэйэ, оттоммуттан, өйүттэн тахсыбыт курдук тымныытык килбэҥнэһэр харахтара киһини дьиксиннэрэллэрэ.

– Иккиэн өлүөхпүт кэриэтин, – диэн ботугураабытынан кыыһын көтөҕөн ылан, түөһүгэр ыга кууһан, Өлөөнө дьиэттэн тахсан барбыта.

Арай өргө дылы Өлөөнө тротуар устун хааман, бытана хардыыта сөп буола-буола тоһурҕаан иһиллэрэ.

II

Макар оҕонньор, кырдьаҕас киһи быһыытынан, сарсыарда эрдэ турар. Өр утуйуон, сааһын тухары муҥнаабыт архах сөтөлө сүгүн утуппат. Уонна хайа үлэтэ-хамнаһа? Оҕолоро армияҕа барыахтарыттан ылата оҕонньор дьиэтигэр соҕотох үлэһит. Өлөр үйэбэр сынньана түһүө диэбитэ баара, соҕотохто тиэрэ эргийэн таҕыста. Билигин кини уола үөрэнэ сылдьыбыт оскуолатыгар остуорастыыр.

Бүгүн оҕонньор эмиэ эрдэ туран, дьиэтин түннүгүн ыстаабыналарын аһыталаата. Ол гэннэ олбуорун аанынааҕы ыскаамыйаҕа сынньанан, табаах тарда түһээри олордо. Оҕонньор барахсан хаар маҥан баттахтаах, эмпэрэлээх үрдүк сүүһүн аннынан сургуччу көрбүт харахтарын уота мөлтөөн, омурдун этэ уолан улаханнык кырдьаахтаабыт. Үс уола армияттан төннөллөрүгэр тиийэр дуу, суох дуу? Кини ити сарсыардааҥҥы кэрэ айылҕаны таптаан, ону одуулаһа олорор. Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, – ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар.

Улахан уола Сүөдэр үрдүк үөрэхтээх учуутал этэ. Бу билигин кини остуорастыыр оскуолатыгар үлэлээбитэ. Ортото Артем институтка үөрэнэрэ, оол, көстөн турар маҥан таас дьиэҕэ. Аччыгыйа Степа саҥа үөрэҕи бүтэрэн суоппардаан испитэ. Оҕо эрдэҕинэ иринньэҕинэн сүгүн үөрэммэккэ хаалбыта. Кэлин киһи-хара буолуох, төлөһүйүөх курдук буолбута.

Онон Макар үс оҕотун тыыннаахтыы куоттарбыт иитиллэр иэһэ суох, кэннэ уһаабыт, иннэ кылгаабыт оҕонньор. Хата билиҥҥитэ уолаттар «үчүгэйдик сылдьабыт, сотору кыайан-хотон төннүөхпүт», – диэн суруйаллар.

Оҕонньор ол да иһин көхсө киэҥ, эрэх-турах, өссө эбиитин хас эмэ сүүс оҕо үөрэнэр оскуолатын көрөн-истэн олордоҕо. Оҕонньор табааҕын тардан бүтэн эрдэҕинэ, ханна эрэ чугас ыҥыргыыр саҥа иһилиннэ. Истибитин итэҕэйиминэ, оҕонньор ойон туран, кулгааҕым тыаһыыр дуу, тугуй дуу диэн, бакыр тарбахтарынан кулгааҕын хастымахтаата. Суох, ыҥыргыыр, ытыыр саҥа тохтообото. Оҕонньор санаатыгар олох манна, атаҕын анныгар баарга дылы. Макар бэркэ дьиксинэ-дьиксинэ, олорбут ыскамыайкатын көрөөт, өрө чинэрис гына түстэ.

– Бай, бу тугуй? Түүл дуу, илэ дуу? – диэн ботугураамахтаата. Кэннинэн тэйиэккэлии, тэпсэҥнии тураахтаата. Онтон, сүрэҕэ мөҕүл гына түһээт, аата харата ыҥыргыы, ытыы сытар оҕону көтөҕөн ылла.

– Бу эн кимҥиний? Айыыгын дуу, абааһыгын дуу? – дии-дии, өйө-төйө суох хаама сырытта. Кэмниэ-кэнэҕэс уоскуйан, көтөҕөн турар оҕотун чинчилиирдии, тонолуппакка одуулаамахтаан баран, дьиэтигэр киирбэккэ эрэ эмээхсинин хаһыытаан ылла.

– Доҕоор, Маайа, бу… бу… – дии-дии, оҕону ытыһыгар ууран көрдөрө турбахтаата.

– Оҕо… Хантан? – диэн Маайа эмээхсин быһаарыыта суох айманна.

– Манна, дьиэ таһыгар…

– Ээ, биһиэхэ хаалларбыттар.

– Сордоох, саҥарыма, – Маайа эмээхсин өмүрэн Макары ситэ саҥаппата саҥаппата. – Чэ, туруоҥ дуо, дьиэҕэ киллэр. Чээн, кыайан ытаахтаабат буолаахтаабыт, – диэн үүйэ тутта.

– Суох, Маайа, дьиэҕэ киллэримиэххэ. Биһиги бэйэбит арычча олоробут. Биһиэхэ аччыктыа, кырдьаҕас дьон кыайан көрүөхпүт, истиэхпит суоҕа. Милицияҕа илдьэн биэриэххэ. Хайа уонна, баҕар, ол милициялар дьонун булларыахтара.

Сотору уулусса устун оҕо көтөҕүүлээх икки кырдьаҕас киһи хаама турдулар.

III

Өлөөнө дьукаах дьахтара Марфа билсэр дьонугар бара сылдьан кэпсээн-ипсээн кэллэ. Өлөөнө Марфалыын үһүс сылларын бииргэ олороллор. Онон үчүгэйдик билсэллэр. Тугу да кистэспэттэр. Арай Өлөөнө сүрэҕэр, 1942 сыллааҕы сайыҥҥы түүн буолбут биир кутурҕаннаах, хаһан да ааһан-арахсан биэрбэт түбэлтэ, кимиэхэ да кэпсэммэккэ баас буолан сөҥөн сылдьар. Өлөөнө ону кимиэхэ да кэпсиир санаата, аһыннарар дуу, абааһы көрдөрөр дуу баҕата суох. Кларатын туһунан эрэлэ сүппүтэ өр буолла. Ол эрээри кинини өрүү көрдүү сылдьар курдук. Кларатын саастыыта кыргыттары дьиксинэ көрөр.

– Дьэ Өлөөнө дьиктини истэн кэллим. Били милицияларга остуорастаан олорбут тетя Капаны көрүстүм.

– Бай, ол тугу? – диэн Өлөөнө саҥа солуну истээри эгди буола түстэ.

– Бу биһиги театрбытыгар саҥа үҥкүүһүт, балерина кыыс кэлбит. Ол кыыһы тетя Капа билэр эбит. Кинини 1942 сыллаахха Макар Петров диэн оҕонньор уулуссаттан булан аҕалан милицияларга туттарбыта үһү. Оҕо ийэтин көрдүү сатыыр кэмнэригэр, аҕыйах хонукка, кыыһы тетя Капа оҕолообут.

Өлөөнө сирэйэ чоххо баттаабыт курдук кытаран баран улам-улам кубарыйан, сүрэҕэ сибилигин тахсан кэлиэх курдук буолла. Бобуллан охтон түһүөх айылаах. Кинини: «Ама ол кини – Клара дуо?» – диир санаа муҥнаата.

– Оттон, ол оҕотун сиргэ бырахпыт кыраммыт дьахтары булбатахтар. Кыыһы тулаайах оҕолор дьиэлэригэр ииппиттэр. Кэлин, кыыс улаатан, Ленинградка баран үөрэнэн балерина буолан кэлбит.

Марфа «оҕотун сиргэ бырахпыт, муус сүрэхтээх, кыраммыт дьахтар» диэбит тыллара Өлөөнөнү муустаах уунан саба ыһарга дылылар. «Суох, кини буолбатах – мин оҕом буолбатаҕа буолуо», – бэйэни уоскутуна сатыыр албын санаа долгуҥҥа устан иһэр оҥочо курдук сүтэ-сүтэ күөрэйдэ, быста-быста салҕанна.

Ол 1942 сыл сайыҥҥы түүн оҕотун оҕонньордооххо хаалларан баран, Өлөөнө иирбит дуу, итирбит дуу киһи курдук, ытыы-ытыы куорат устун үс күнү быһа хаама сылдьыбыта. Ол сырыттаҕына, кинини биир билэр киһитэ көрсөн, хоту балыктыы барар биригээдэҕэ сыһыаран, муораҕа ыыппыта. Ол курдук төрөппүт кыыһын кырдьаҕас оҕонньордоох дьиэлэрин ааныгар хаалларан баран, Өлөөнө тыыннаах буолар туһугар, хоту барсаахтаабыта.

Хотуттан сэрии бүппүтүн кэннэ кэлбитэ. Ол кэннэ Кларатын кимтэн да сураспатаҕа. Сураһыан иһин күүһэ тиийбэтэ, саатара-кыбыстара куттанара.

– Бүгүҥҥү хаһыакка кини хаартыската тахсыбыт, Зина Слепцова диэн үчүгэйкээн барахсан… – Марфа ыһа-тоҕо, кэпсии олордо.

IV

Өлөөн хаһыаты туппутунан, элбэх киһилээх театр фойетын устун аат харата хааман сцена кэтэҕэр киирдэ. Аара кинини ким да тохтоппото. Харахтара оччо болҕойон кими да көрбөт курдуктар.

Тугу эрэ нууччалыы кэпсэтэ-кэпсэтэ, үрдүк уҥуохтаах хаар маҥан таҥастаах эдэркээн кыыс Өлөөнө аттыгар кэлэн тохтоото. «Кини… Кини! Мин Кларам» диир санаа Өлөөнө сүрэҕин ыга тутарга дылы гынна:

– Клара, – диэн оргууй сибигинэйдэ. Кыыс, хайыһан да көрбөккө, музыка тыаһыгар уйдаран, сценаҕа көтө турда.

Өлөөнө, хаһыаты туппутунан, ытыы хаалла. Кини иннигэр, хаһыакка сити сибилигин аҕай сценаҕа көтөн киирбит эдэркээн балерина үҥккүүлээн уста сырыттаҕына түһэрбит хаартыскалара.

Саалаттан дохсун ытыс тыаһа Өлөөнө сүрэҕин тыаһын баһыйда. Ийэлээх кыыһы муннартаабьгг кырыыстаах сэрии кыраннын! Туругурдун эйэ, күн эйэ!

«Чолбон» сурунаал

УлуусМедиа