Соҕотох ботуруон быыһаабыта
Ааспыт үйэ 80-с сылларын ортолоро. Торопуун Торопуунабыс Ойуун Күөлэ диэн былыргы эргэ өтөх самныбыт кыра балаҕаныттан балачча тэйиччи Аллараа Таала анныгар сытар күөлүн диэки бултаабыта хаһыс даҕаны сыла. Охсуу дьиэ туттан, сайынын оттуур, кыһынын таҥыалаан, куобахтаан сиир.
Улахан Күөл бөһүөлэгиттэн баара-суоҕа биир көһү арыычча кыайбат сир. Ол эрээри, бэрт дьикти айылҕалаах. Хоргус, куттас киһи кута-сүрэ тохтуо суох курдук дойдута. Санааҕа-онооҕо баттаппыт, оҕото-уруута суох, кырдьа барбыт сулумах дьахтары санатар нүһэр сир.
Таалатын анныгар ыраас уулаах олус улахана суох күөллээх эрээри, куһа даҕаны, балыга даҕаны суоҕун иһин булчуттар тумнан ааһаллар. Арай, куобах үөскүүр кэмигэр син арыый эмэ буолааччы.
Таалатын соҕуруулуу-илин өттүгэр адаарыспыт улахан силистэрдээх, сороҕо хатан хаалбыта ырааппыт, хоту сиргэ диэтэххэ, балачча модьу-таҕа, баараҕай тииттэрдээҕэ. Күһүҥҥү боруҥуйга хойутаан хаалан хараҥаҕа ыллардахха, халлаанын өссө эбии хараҥардан биэрэргэ дылы буолара.
Онно эбии үрдүк тииттэр төбөлөрүгэр хойуу лабаалары нуоҕалдьытар тыал бүтэҥитик иһиирэрэ, суор кыланыыта, киргил хатан саҥата, дьирики сүр түргэнник хаппыт тииккэ үөһэ сүүрэн тахсар тыаһа киһи кутун-сүрүн аймыыллара.
Чэ, быһата, бу дойду ыраах-ыраах ханна эрэ эһэ, бөрө, тайах, кыыл таба табан сылдьыах түҥ тыалааҕынан, бөһүөлэктэн төһө даҕаны чугас буоллар, ураты айылҕалааҕынан биллэр-көстөр.
Арай, от ханнык даҕаны бэйэлээх кураан сылга хото үүнэр эрээри, хотуур хаамарыгар сирэ куһаҕанынан аатырар. Адарҕанатыттан иҥнэн, элбэх киһи охтубутун кэпсииллэрэ. Бэл, үөр сылгылар бүдүрүйэн, умса хоруйан иһэн өрүһүнэллэрин элбэхтэ көрбүтүм. Тииҥнээх дьыл тииҥ биллээччи, кырынаас таарыйан ааһааччы.
Торопуун ийэлээх аҕата холкуос-сопхуос үлэтигэр эриллибит дьон этилэр. Троша уол онон кыра эрдэҕиттэн хоһуун үлэһит буола улааппыта. Торопуун элбэх сайын оттообут киһи быһыытынан, ыраах сытар уонна күһүн уу ылаары ыксатар сирдэрин тутуу былдьаһан, урут бүтэрэргэ дьулуһан оттуур идэлэммитэ хаһыс да сыла. Быйыл кыралаан ыалдьан, “балачча күммүн сүтэрээри гынным” дии санаан, ходуһатыгар эрдэ барар, киэһэ хойутаан кэлэр.
Атырдьах ыйын ортото чугаһаата. Торопуун өйүөлэнэн-тайааланан, идэтинэн бүгүн эмиэ эрдэ туран, тэйиччи баар отун охсо барда. Балачча үлэлиэх курдук буолан истэҕинэ, иһэ ыалдьан, улаханнык моһуоктаата. Туруулаһан үлэлии сатаан баран, тулуйбата. Сатаатар, эмин дьиэтигэр умнубут. Киэһэриэ лаппа эрдэ даҕаны буоллар, дьиэлииргэ күһэлиннэ.
Дьиэтигэр кэлэн, аат эрэ харата аһаабыта буолан баран, эмин истэ. Сытан сынньана түһэргэ быһаарынна. Иһин ыарыыта син ааһыах курдук. Арай, ол сыттаҕына, ыта дьиэ ааныттан чугас олус улаханнык үрэн баргыйда. Дьиэттэн тэйбэккэ эрэ балачча уһуннук үрдэ. Торопуун “туох арахпат сылгылара буулаатылар” дии саныы-саныы, киирэр аан диэки хаамта.
Бай, доҕоор! Кыладыапка иннигэр өйүөлээх үрүсээгин хаалларбытын сүүнэ улахан эһэ хайыта тардан баран, килиэбин хостоон сии олорор эбит. Торопуун хараҕа арыычча мөлтөх. Баҕар, сыыһа көрбүтүм буолаарай диэн, ааны сэгэтэн, кыҥастаһа-кыҥастаһа көрдө. Онтон эмискэ тымныы уунан саба ыстарбыттыы, этин сааһа аһылла түстэ. Аанын иһиттэн хатаан лип гыннарда.
Манна, сир дьиэтигэр, улаатан эрэр Ылдьыыһын 28 халыыбырдаах саата баарын билэр. Аҕатын былыргы саата этэ. Долбууругар кыра мас дьааһыкка биир-икки иитиилээх ботуруон баарын өйдүү биэрдэ. Бэрт тиэтэлинэн онтун көрдөөтө.
Санаатыгар, балачча уһуннук булумахтанан, иитиилээх биир алтан ботуруону булла. Ыта үрэрин тохтоппот. Торопуун “сүгүн араҕыа суох адьырҕа быһыылаах” дии санаата. Соҕотох ботуруонун саатыгар укта.
Аанын аргыый сэгэтэн көрдө. Эһэ аны саахардаах кэнсиэрбэ үүт угуллубут мөһөөччүгүн хайа тардыбыт. Торопуун “бачча чугас кэрчиэстии тэбэр ини” дии санаата. Тыын сирэ буолаарай диэн, балачча кыҥаан-кыҥаан баран, ытан хабылыннарда. Адьырҕа кыыл чугас мас мастыыр эндиргэ тиийэн оҕунна.
Торопуун ону эрэ кэтэспиттии, сүр түргэнник сүүрэн тиийэн, сүгэтин харбаан ылаат, туох баар күүһүнэн үстэ-түөртэ төбөҕө саайталаата. Дьолго, эһэ охторугар модьу эндирдии сытар маска төбөтүнэн түһэн, охсорго табыгастаах эбит.
Хаһан даҕаны маннык бултаан көрбөтөх киһи диэтэххэ, хапсаҕайдык туттунан, соһуччу бултуйан турардаах. Күүппэтэх эһэлэрэ, бука, аччыктаан сылдьар кыыл буолуо. Ас сытын ылан, кыладыапка иннигэр сытар үрүсээги хайа тардан килиэп сиэтэҕэ.
Бу быһылааҥҥа 28 халыыбырдаах кыра доруоп саата уонна бэйэтэ ииппит алтан тимир ботуруона быыһаатахтара. Торопуун чаҕыйбакка, уолуйан хаалбакка, тыатааҕы сүгүн араҕыа суоҕун сэрэйэн, дьиэтин тэлгэһэтигэр бултаатаҕа.
***
Таалалаах, бөдөҥ мастаах нүһэр сиргэ сэргэхтик сылдьаргытын умнумаҥ. Оҕолоох эһэни көрдөргүт эрэ сэрэниҥ. Оҕото кыра, акаары буолан, дьиктиргээн дуу, хайдах дуу киһиэхэ утары кэлэр үгэстээх. Дьэ, ол түгэҥҥэ ийэ тыатааҕы оҕотун көмүскээн, тугу да гынарын кэрэйбэт буолар. Өбүгэлэрбит этэллэринэн, эһэ уоттан куттанар үһү.
Онон кутталлаах буолуо диэбит сирдэргитигэр түргэнник умайар факел оҥостон илдьэ сылдьаргыт ордук. Ойуур уотуттан сыҕарыйар кэмигэр нэһилиэнньэлээх кыра учаастактарга сэрэнэ-сэрбэнэ сылдьыҥ.
Андрей Потапов-Айанньыт,
Табалаах, Үөһээ Дьааҥы