Дьиэ туттарыыта

Реас Кулаковскай

Иван Иванович кырдьаҕас учуутал, элбэх кэргэннээх. Таһыттан көрдөххө киһи үөрбүтүн, хомойбутун билэ охсубат. Кини ордук улахан дьону кытары сытаан ирэ-хоро олорон кэпсэппэт. Кэпсэтээри гыннаҕына даҕаны, сотору үлүгэр тыла муҥурданан хаалар. Оччоҕо кини «тиэтэйэ сылдьабын» диэн хайыҥ охсунар, дьаадьыйан биэрэр үгэстээх. Кини ити дьону кытары сытаан ирэ-хоро кэпсэппэтиттэн бэйэтэ да кыһыйар, ол гынан баран хайыай, оннук тахсан хаала турар. Ол иһин буолуо, ыалга хотон сылдьыбат үгэстээх. Ыаллара кинини ыарахан киһинэн: ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар, ол иһин улахан наадата суох дьиэтигэр да киирбэттэр.

Хата кини оҕолор дууһаларын үчүгэйдик туппут киһи. Хайа диэбит түҥкэтэх оҕолор кинини кытары күө-дьаа буолан кэпсэтээччилэр. Итиннэ дьэ үөһү тэстэр суола. Оҕолору кытта тэҥнээх киһи курдук оонньоон, ыаһахтаһан тахсар. Кыһыныгар үгүс айдаана суох оскуолатыгар үлэлээн букунаһар. Ыйга биирдэ бэрт кэрэхсэбиллээх лекцияны ааҕан астыннарар. Сайыныгар, хас үс сылтан бииригэр, им-дьим куруорка эбэтэр экскурсияҕа баран хаалбытын, олохтоохтор төннөн кэлэрэ эрэ хаалбытын кэннэ истэн соһуйаллар.

Иван Иванович сыл аайы көтүрүүгэ барыах буола-буола көтүллүбэккэ турар, оскуола быыкайкаан уопсай дьиэтигэр олорон кырдьан бүтэн эрэр. Дьэ ол чуумпутук олорон, биирдэ эмискэ дьиэ туттар түбүгэр түспүтэ. Онтуката бэһис сыла быйыл томточчу туолан эрэр. Туох дии санаан кини киһи итиччэ туруммута биллибэт. Быһа бадахтаан сэрэйдэххэ – дьоҥҥо көҕүйбүт буолуохтаах. Билигин ыал эрэ барыта дьиэ-уот туттар, кэҥэтинэр, тупсарынар имэҥэр түстэ. Аныгылыы тииптээх саҥа дьиэлэр, бэйэ-бэйэлэригэр көҕүспүттүү дьэндэспиттэрэ эрэ баар буолар – олох тупсубут, сайдыбыт бэлиэтэ. Барыта маннык буолтун кэннэ ким кыараҕас, эргэ дьиэҕэ симиллэн олоруон баҕарыай! Хайа уонна, оҕолор улаатан, дьиэ иһигэр баппат дьон буолан бардылар. (Кинилэр Иван Ивановичка сэттэлэр эрэ ээ!)

Дьэ онон Иван Иванович биэс сыллааҕыта уонча киһини булан наймылаһан, тыаҕа мас кэртэрбитэ. Ол кыһын бэрт элбэхтик эриссэн уонча бэрэбинэни нэһиилэ киллэттэрбитэ. Сайыныгар бэрт ыарахан сыанаҕа икки киһи кэлэн дьиэ акылаатын түһэрэн барбыттара. Ону да улахан көрдөһүүнэн! Иккис сылыгар биир трактор маһы киллэттэрэн дьиэтин түннүгэр диэри таһааттарбыта. Үһүс сылыгар, тыаҕа сытар маһа бэрдийэн хаалбыт аатыран, саҥа мас кэртэрбитэ уонна түннүгүн бааттарбыта.

Колхоз совхозка уларыйбытын кэннэ, кэлэр үс сылга биир оскуоланы, биир кулуубу, биир улахан куораттыы тииптээх балыыһаны, биир маҕаһыыны, гараһы уонна да элбэҕи тутуталаан туһаҕа киллэрэргэ уураах ылыммыттара.

Иван Иванович кэтэх тутуута үлэһит илии тиийбэтинэн акылаата эмэхсийбитин кэннэ үрдэ сабыллан бүтүөхтээх курдук буолбута. Ону да кыһалыннаҕына!

Иван Иванович биир ийэттэн-аҕаттан үөскээбит бырааттаах. Миисэ диэн. Былыр, оҕолор кыра эрдэхтэринэ, дьонноро бултаан аһаары оскуолаттан наһаа ыраах, кырыы үрэх баһа сиргэ олорбуттар.

Аҕалара Уйбаан бэрт сэмэй, сүр көрүдьүөс тыллаах-өстөөх булчут киһи эбит. Кини кытта кырдьыбыт кыыбаҕалаах, Уйбаан ат сүүрүүтүнэн ыалдьар үгэстээҕэ үһү.

Бэйэтэ биир Дыгда Маҕан диэн сүүрүк аттааҕа. Онтуката балтараа сүүс саһаан сиргэ атахтааҕы чугаһаппат, киһи тыынын хаайар гына түһэр, онтон уҥан «дыгдайан» хаалар үгэстээх эбит. Ону билэн дьон кинини кытта биэрэстэҕэ сүүрдэллэр уонна наар кыайаллар эбит да, Уйбаан кэһэйиэх быһыыта биллибэт үһү. Сыл аайы биирдии тыһаҕаһын кытта харчыта бара турара.

Кини онтукатын дьиэтигэр кэлэн:

– Дыгда Маҕан уҥан дыгдайан, умса уурда, – диэн күлэрэ, таптыыра, кыһыйара биллибэттик кэпсиирэ.

Ийэлэрэ Маайыска аҕалара сүүттэрдин да хайаатын, биир тылынан сэмэлээбэт. Кыаттардаҕына хомойор эрэ.

Дыгда Маҕаны төһө да «ночооттоох атахтааҕын» иһин, дьиэ дьоно бүттүүн таптыыллар. Уйбаан сайын, кыһын тайах бөҕөнү өлөрөн, Дыгда Маҕанынан таһара. Ону Маайыска кэлбиккэ-барбыкка бойом-бойомнук биэртэлээн сотору суох гынара. Ону Уйбаан кимиэхэ биэрэрин да ыйыппат.

Миискэ эмиэ кыра эрдэҕиттэн көртөн-нартан матыан баҕарбат эбит. Биирдэ үөрэххэ барара чугаһаан сырыттаҕына, кыра оҕолор мустаннар оонньуу сылдьыбыттар.

Онно биир оҕо ыаллар оҕус өлөрбүттэрин кэпсиэбит. Онуоха идэһэни хайдах өлөрөрү билэр Миискэ уол эмискэ үлүгэр:

– Ии-и, оҕолоор, идэһэтэ өлөрүөҕүҥ эрэ, – дии түһэр.

– Чэ! – дэһэллэр оҕолор.

– Бүөккэ уолу идэһилэниэҕиҥ.

– Кини оҕус буоллун.

Оҕолор бары сөбүлэнэллэр.

– Чэ, – диэн буолар да, тэриммитинэн бараллар. «Оҕуһу» сүүскэ охсорго мас хайытар сүгэ, солуур, хобордоох, быһах була охсуу буолар. Онтон быа булан «оҕустарын» маска баайаары көрүтэлээбиттэрэ – Бүөккэлэрэ оол-ол ойон эрэр эбит. Быһа, сыгынньах атахтара ибигирии, ырбаахытын көхсө көппөрөҥнүү, алдьаммыт сиэхтэрэ тэлибирии турбут.

– Оо, оҕуспут куотта! – диэн айманыы буолар. – Эккирэтиэҕиҥ. Тутан сиэтэн аҕалыаҕыҥ.

– Дьиэтигэр тиийэрэ чугаһаабыт. Ийэтэ Өлөксөөндүрэ тахсан мөҕүө, эккирэтимэҥ, – диэн буолла.

Дьэ онон оҕолор идэһэлэнэр сүөһүлэрэ суох хааланнар, муор-туор бараллар. Онуоха Миискэ хайыһа биэрэр да: «Чэ, миигин өлөрүҥ!» – диэн тылланар урааҥхай буолан биэрэр. Оҕолор үөрүүнэн сөбүлэһэллэр. Сонно тута Миискэни моонньуттан быалаан, «сиэтэн» аҕалан маска кэлгийэллэр да, Даайыс сэҥийэтиттэн, муннуттан өрө анньан биэрэрин кытта Өлөөнчүк мас хайытар сүгэнэн сүүскэ үчүгэй аҕайдык доргуппат дуо! Оонньуу турбут киһи, Миискэ, күнэ соҕотохто хараарыс гына түһэр. Оҕолор, уол сүүһүттэн хаан ыһыллан, иҥиир-ситиитин таттаран, уҥан барчыгынаан барбытыттан куттана, уолуйан, тугу гыныахтарын булбакка турдахтарына Өлөксөөндүрэ тахсан, һуу-һаа буолан, Миискэни дьиэҕэ көтөҕөн киллэрбит. Уол итинтэн сылтаан ити сыллааҕы үөрэх сылын көтүппүт.

Ити кыһыны кыстаан, саас бурдук ыһар кэмҥэ Уйбаан Дыгда Маҕанын мас тараахха көлүйэн, уолун Миискэни батыһыннаран сир тарыы сылдьыбыт. Ат туохтан эрэ үргэн, мүччү ойон, тарааҕынан уолу умса охсон ааспыт. Миискэ хара оҕо эрдэҕиттэн сүр албын тыллаах-өстөөх, киһини барытын «убаай», «эдьиэй», «саҥаас», «һиччи», диэн ыҥыран үөскээбит. Ханна сылдьар сирин тухары оонньуу-күлүү доҕуһуолланан, көрүдьүөс тылынан кынаттанан, көр-нар көтөллөнөн улааппыт.

Ардыгар Миискэ дьыаланы сутуругунан быһаарсыбыта эмиэ иһиллээччи. Ол гынан баран, дьон кинини соччо быһа-хото мөҕөн-этэн, сэмэлээн суҥхалаан барбыттара баар биллибэт. Кини «сотуһан» кэбиспит түбэлтэтин кэпсээтэхтэринэ даҕаны туох эмэ көрүдьүөстээх өттүн булан, Миискэ буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын «аат уола», «илэһиэй киһитэ», «дьэ быһа адьарай диэтэҕиҥ» диэн тимэхтэтэлээн бүтэрээччилэр. Күлэн алларастааччылар.

Миискэ билигин биэс уончата буолан эрэр, аҕыс оҕо аҕата. Ол да буоллар, дьоно-сэргэтэ, кини бары мүччү-хаччы туттан кэбиһиитин аахсыбакка тураннар, кини ис киирбэҕин, киһиэхэ сыстыгаһын, көрүн-нарын таптаан Миискэ уол диэн хос ааттыыллар.

Арай биирдэ кыһыҥҥы киэһэ Миискэ уол убайыгар киирэн кэлбитэ. (Ити икки сыллааҕыта этэ). Ону-маны кэпсэтэн баран, Миискэ уол:

– Убаай, эн саамай сөпкө дьиэ туттаран эрэр эбиккин. Мин эмиэ туттарыыһыбын, – диэбитэ.

– Ээ, эн кыайан туттарыаҥ суоҕа. Оннооҕор мин ити бүтэрбэккэ, дьиэм таах хааларыгар тиийдэ. Эн уонча да сыл туттаран, сүһүөҕэр туруорарыҥ биллибэт. Билигин үлэлиир киһи көстөрө уустугуран турар, – диэн убайа саба саҥарда.

– И-ии, саҥарба, доҕор. Икки күннээх өрөбүлгэ киирбит кэннэ, киһи көстүбэтэ диэн кэлиэ дуо? Хата, туттара охсон, аны кыһын кыстаатахха табыллар, – диэн Миискэ уол убайын сүбэтигэр киириммэтэҕэ.

Ити сааһыары Миискэ, ол маһын кэртэрэн, барытын тастаран кэбиспитэ. Онуоха дьон бокуойа суох саба түһэннэр, ыһыы үлэтэ саҕаланыар диэри маһын барытын суордаран, акылаатын түһэрэн, үстэ-түөртэ эригиттэрэн кэбиһэр. Ыһыы үлэтин кэнниттэн Миискэ уол дьиэтигэр эмиэ элбэх киһи мустан үлэлээбитинэн барбыттара.

– Миискэ уол олорор дьиэтигэр киһи алаас уҥуоргутуттан үөрэн-көтөн кэлэн, дьиэҕэ күлбүтүнэн көтөн түһэр ээ уонна аһаабатаххына даҕаны аһаабыттааҕар ордук астынан тахсаҕын ээ. Киһини аһаппакка эрэ таһаарбат да киһи. Оттон убайа… Көһүүнэ бэ-эрт. Ол иһин туга да кыайтарбат…

– Мин бэйэм чааспын эттэхпинэ, кини күҥҥэ биэс уон да солкуобайы биэрэбин диэтэҕинэ – үлэлиэ суохпун, – дьон үлэ быыһыгар ибир-сабыр кэпсэтэллэр.

Ол үлэлии-хамсыы сырыттахтарына, биирдэ совхоз директорын «газига» кэлэн тохтуу биэрдэ. Директор массыынаттан тахсыах курдук гынан иһэн, төттөрү түһэн собуоттанан, ааһа турда.

Сотору буолан баран учаастак управляющайа мотоциклынан тэптэрэн кэллэ уонна сибилигин аҕай кэлэн үөрэ-көтө турар Миискэ уолга: «Дьэ, доҕоор, директор көрсөн сии сыста. Оскуола тутуутугар сылдьар үлэһиттэри хайдах манна, ханан да сыһыана суох үлэҕэ, Миискэ уол дьиэтин тутуутугар, мунньан аҕалтаатыҥ? Ити дьону сибилигин оскуола тутуутугар илдьэттээ диэтэ», – диэбитэ.

– Чэ, Миискээ, бирикээс тахса илигинэ сип-сибилигин директорга тэбинэн тиийэн, дьиэҕин туттарар туһунан көрдөһөн заявлениета түһэрэ оҕус, – диэн баран, ааһа турда.

Миискэ уол итини истээт, саамай хоолдьугатыгар, совхоз кылаабынай бухгалтерыгар Николай Петровичка тылын былас түһэрэн тиийбитэ.

Ити Николай Петрович икки бөдөҥ колхоз холбоһон совхоз буолууларыгар, республикаттан кэлбит үрдүк анал үөрэхтээх бухгалтер. Кини бу дойдуга кэлээт да совхоз рабочайдарыттан булан ылбыт табаарыһа ити Миискэ уол, кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалан сылдьан билсэн бараннар, Миискэ уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларынан уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара.

– Дьэ, атаһым-доҕорум, күн буол, ый буол. Хаарыан сах буолла, – диэн Миискэ уол аймаммытынан Николай Петрович хоһугар көтөн түстэ.

– Ол туох айыылаах буолла? – Николай Петрович суруйбутун тохтоппокко олорон ыйытта.

– Дьиэ тутуутун директор тохтотор буолла. Хайа ньыманан туттарабын? Эрэлим эрэ эн буолаҕын.

Николай Петрович үлэтин тохтотон, киһитин саҥа көрөн эрэр курдук, кыҥнары соҕус туттан, одуулаһан олорбохтоото. Онтон табаахтаан барда.

Миискэ уол итиччэ уһуннук саҥата суох кыайан тулуйбата.

– Мин убайым саҥа дьиэтин иһигэр баһыым элбэх сүөһү киирэн турарын үүртэлээн таһаардым. Букатын тиэргэн оҥостон эрэллэр эбит. Аны сүөһү сүөһүнү кэйэн кэбиһэн айдаан буолуо, – диэн туох да сыһыана суохтан булан кэпсии олордо.

– Ол директор бэйэтэ этэр дуо? Тохтотобун диэн?

– Суох, учааска бырабылыанньатыгар эппит.

– Директор эйигин билэр дуо?

– Билэр ини. Бастаан кэллэҕинэ, муус устар ыйга эттэ нэрээттээ диэн киирэммин үүрүллэн тахсыбытым.

– Дьиэҕэр-уоккар сылдьыбыта дуо?

– Дьэ ол чааһа – суох.

– Чэ, бэйэ, мин кэпсэтиһэн көрүөм.

– Инньэ гын. Кытаат. Абыраа-өрүһүй!

– Ол киһи, кырдьык туруммут буоллаҕына, тылын өһүлэ охсуо суоҕа, – диэтэ Николай Петрович уонна сүүһүгэр саба түспүт, уһун чачархай баттаҕын өрө анньан кэбиһэн баран. – Ол эрээри кини аһыныык, киһи кыһалҕатын-наадатын өйдүүр киһи буолуохтаах, – бөппүрүөскэтин тобоҕун пепельницаҕа ыга баттаан, өйүгэр тугу эрэ тобула сатыырдыы тутан олорбохтоото, онтон өй ылбыттыы, Миискэ диэки көрөн ылла. – Билигин заявлениебытын суруйуох, ону эн Василий Николаевичка тус бэйэтигэр туттаран ааһаар. Наадаҕын, кыһалҕаҕын кэпсээр… кини бүгүн арҕаа учаастакка барыахпыт диэбитэ. Сатаннаҕына, онтон кэлэн иһэн эйиэхэ сылдьан ааһыахпыт.

Ити сынньалаҥ иннинээҕи киэһэ совхоз директора кылаабынай бухгалтерыныын Миискэ уол дьиэтигэр көтөн түспүттэрэ. Дьиэ сылааһа бэрт буолан дьиэлээх тойон маайканан дьардаллан олороро (кини сэллигинэн ыалдьан ойоҕоһун сарбыттарбыт эбит). Сыры-сыллата оҕолоро бары киирэ-тахса бытарыҥнаһа сырыттылар.

– Элбэх нэһилиэнньиктээх киһи эбиккин! – диэн директор хайҕаата.

– Мантыкаҥ үлэһит киһи, – күлэн ылла бухгалтер.

Ити икки ардыгар дьиэлээх хотун улахан кыыһынаан остоолго кус этэ хотордо, чэй тарда.

– Ыалдьыттар, олорон аһаан, итиитэ киллэриҥ! – диэн Миискэ уол дьонун аска ыҥырда.

Кэнники Миискэ уол дьиэтигэр үлэлэспит дьоннор кииртэлээннэр, киһи да үксээтэ. Кэпсээн хойдон, күө-дьаа буолан барда.

Ортолуу аһыы олорон:

– Билигин Миискэ туохта эмэ кэпсии түһэригэр көрдөһүөҕүҥ, – диэн Николай Петрович эмискэ этии киллэрдэ. Онуохаҕа дьиэ иһинээҕи дьон бары сэргии түстүлэр уонна:

– Сө-өп-сөп, кэпсээ эрэ, – дэһии буолла.

– Барытын урут истибиккит буолуо эбээ. Чэ арай эһэттэн куттаммыппыт кэпсээн көрөө инибин. Ону истэ иликкит ини?

– Суох, суох.

– Чэ, оччоҕо маннык… Арай биирдэ саас кус кэмигэр мин биир алаас ортотугар, өрт уота сиэбит көрдүгэнигэр дугда туттан сыттым. Саам диэн сүүрбэ аҕыстаах, маһа-ото барыта айгыраан хаалбыт сэп. Мончуугум уонча эрэ. Онтукаларбын, кэҕэ курдук баҕайылары, онтон-мантан итигэстээн булан, уум биир өттүгэр илдьэн быраҕаттаан кэбистим. Сыттым. Дьэ, ол түүн кус, үлэхтээх курдук, кэлэ-кэлэ түс да түс буолла. Мин уончата орулатан, түөрт куһу өлөрдүм. Өссө бултуйуох киһи ботуруонум бүтэн хаалла. Дьиэбэр сүүрдүм. Саа сэбэ аҕалан, дугдабар олорон ботуруон ииттэн бардым. Кус буоллаҕына ииттэриэх бокуой биэрбэт, түһэн иһэр. Мин ыксал бөҕөнөн биирдии ботуруону ииттэ-ииттэ ытар дардырҕатан иһэбин. Онтукам сороҕо төрүт да доробуонньуга суох буолар быһыылаах. Тыаһынан эрэ сүрэхтэрин хайыталаан ыытабын.

Ити түүн сыҥааҕым иһиэр диэри ытыалаан, уопсайа уон биир кустаах дьиэбэр таҕыстым.

Оччолорго атас-доҕор элбэх киһитэ этим. Күнүс доҕотторум кэлэннэр: «Оо, онно биһиги баар эбиппит буолбатаҕыан! Төһө эрэ күннүүр этибит, абаккатын эбитин! Миискээ, биһигини сытыар. Кэмсиниэҥ суоҕа», – дэстилэр. Тура-тура олорбохтоотулар омуннарыгар.

Мин иэммин-дьааммын биэрбэтим. Онуохаҕа араастаан ааттаһаллар, албыннаһаллар даҕаны. Мин ол аайы соруйан ыарыыбын. Испэр: «Чэ, бэйэ, эрэйдээхтэри сарсыҥҥыттан кытыарыам. Бүгүн кыһыта таарыйа бэйэм соҕотоҕун манаһыам», – дии саныыбын, оттон таспар, соруйан кыһыта түһээри: «Төрүт чугаһаамаҥ! Сир-дойду көхсө киэҥ. Уута булан сытыҥ ээ!» – диибин. Онуоха уолаттар: «Буолан эр, бэйи, биирдэ эмэ үчүгэй аҕайдык кэһэтиэхпит, Миискэ, кэһэтиэхпит!» – дэһэ-дэһэ баран хааллылар.

Мин киэһэ кустуу бардым. Дугдабар сыттым. Күн киирбитэ буолан баран, сып-сырдык. Арай доҕоор, эмискэ үлүгэр куула тыаҕа от-мас барчалана түспэт дуо! Мин соһуйдум. Онтон аны маһы маска охсор тыас иһилиннэ. Дьиксинэн бардым. Куула тыаттан хараҕым арахпат буолла. Тыас буоллаҕына сүтэ-сүтэ хатыланан иһэр. Онтон доҕоор, кынат тыаһа кыһыыра түстэ да уонча көҕүллээх уум ортотугар түһэн, биир сомоҕо буола түстүлэр. Мин кинилэри хараҕым кырыытынан эрэ элэс гыннаран, көрөн аһардым. Ситини кытта адьас тэбис-тэҥҥэ… ыас хара күтүр үллэҥнээн киирбэт дуо, мин диэки тыаттан! Киирээт, миигин кыйа барыах курдук ньолбоҥноон иһэн, тохтоон, тыа диэки хайыһан, икки атаҕар турда, онтон мин диэки эргилиннэ.

Мин эһэтин билээт, сүрэҕим уолугум төрдүгэр тахсан биллиргэччи тэбиэлээтэ, куйахам дырдырҕаата, иэним кэдэҥнээтэ да, дугдабыттан сулбу ойон тахсан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары үрдүнэн көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр, чугас баҕайы, уу тыаһа өрө биллигирии түстэ – мин: «Өллүм!» – диэбитинэн чалбахха умса баран түстүм. Эһэ үрдүбэр сапта түспэтэ. Туран иһэммин, били күтүр диэки көрөн аһарбытым – икки кэлин атаҕар туран, сүр баҕайытык бүгүлэхтээн дьүһүлэнэн эрэр эбит. Мин, ууга сыппыт киһи, аанньа буолуом дуо, уунан ыһыахтана-ыһыахтана дьиэм диэки көтө турдум.

Сарсыныгар күн ортотун саҕана табаарыс уолаттарым кус бөҕөнү өлөрөн кэллилэр.

– Миискээ, бу куһу үллэр. Ити, били, ууну уу диэбэккэ, дулҕаттан иҥнэн охтубакка, түөһэҕиттэн, эһэ Миискэттэн, куотан хаалбытыҥ кэннэ, дугдаҕар сытан өлөрдүбүт, – дии-дии күлэн ыгдаҥнастылар.

– Түөкүттэр, ол эһиги этигит дуо?

– Аньыылаахпыт. Дьэ кытыгырас да, сымсаҕай да киһи эбиккин. Сөҕөн кэбистибит! Эһэ, эккирэппитэ да буоллар, ситиэ суох эбит, – дэһэ-дэһэ быардарын тарбаатылар.

– Дьэ, кырдьык, үчүгэйдик түбэһиннэрбиттэр, – директор күө-дьаа буолла. Күлсүү элбээтэ. Ыйытар да баар.

– Эһэ тириитин бүрүнэн кэлэн, сүрэхпин хайыта сыстахтара ол, – Миискэ уол кэпсээнин түмүктээтэ.

Миискэ уоһа аһыллан, аны кэпсээммин тохтотон кэбиһиэхтэрэ диэн, өрүһүспүттүү:

– Бээ-эрэ, мин куттаабыт уолаттарбыттан хайдах иэстэспиппин кэпсиим, – дии оҕуста. Уонна хоруй да күүппэккэ, саҕалаабытынан барда. – Мин уолаттарбыттан наһаа кыһыйдым. Хайаан да иэһи иэс курдук төлөһөргө сананным.

Арай күһүн биир бэртээхэй тоҕоос көһүннэ. Уолаттар киэһэ аайы көччөххө дугдаҕа сытар идэлэннилэр. Мин кинилэри онно куттуурга быһаарынным, эмиэ эһэ буолан. Күнүс биир булчут ыалбыттан кырдьаҕас тириитин уларсан ыллым. Онтукабын тыаҕа илдьэн кистээтим. Киэһэ уолаттар кэннилэриттэн бардым. Күн киирэрин аҕай кытта, тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы, эрдэттэн күлэн быара суох бардым. Ол курдук күлэн хоһуҥуруу-хоһуҥуруу, тыа саҕатыттан быктым. Онтукам, санаабар, ордук табыллан таҕыста: хайдах эрэ эһэ муннун тыаһыгар маарынныыр. Аттаан оргууй ньолбоҥноон иһэбин. Иннибэр улахан аҥхалаат баара көһүннэ. Мин онно тиийдим. Дьэ эбээт, доҕоор, дугдаттан саалар тыастара өрө битигирэһэ түспэт дуо? Кэччиэс буулдьалар, санаабар миигин сиритэ-хайыта көтөн, ыйылаһан, сарылаһан аастылар. Мин ону кытта тэҥҥэ аҥхайга төкүнүс гынан хааллым. Үөһээ быкпакка сытан, хаһыытыы сатыыбын да, сүрэҕим айахпар тыын да таһаарбат гына бүөлүү анньан кэбиспит быһыылаах. Баара-суоҕа бырдах саҥатын курдук нэһииччэ сыыйабын. Ол сытан иһиттэхпинэ уолаттар:

– Көр бу-уо! Баай хара тыа маанылаах булдун таралыттыбыт быһыылаах. Дьэ, эрэттэр, туттан биэриҥ, тыынын салҕааҥ! – дэһэ-дэһэ ытыалаан битиргэтэллэр, төттөрү-таары сырсар атахтарын тыаһа биир оччо. Мин диэки чугаһаан иһэллэр. Мин дьэ ыксаа.

– Оокколоруом, биэбэкэлэриэм, өлөрүмэҥ, абырааҥ! Күн буолуҥ, ый буолуҥ! – диэн туох баар күүспүнэн сарылаатым. Уолаттар ону истибиттэрэ-истибэтэхтэрэ биллибэккэ, сааларын мин диэки туһаайбытынан, субу өҥөс гына түстүлэр. (Оо, ол көҥдөй уостар чөҥөрүспүттэрэ ынырыгын! Билиҥҥэ диэри өйбүттэн тахсыбат). Мин иттэни түһэн сытан: «һыллыйдарым оокколороо, өлөрүмэҥ-өһөрүмэҥ! Мин… мин, киһибин, эһэ буолбатахпын!» – дии-дии, икки илиибин ууна, өрө сапсына, хабагырыы сыттым.

Оо, онно уолаттар күлсүбүттэрин эриэхсит! Кыайан сүһүөхтэригэр турбаттар, үҥкүрүйэ сытан быардарын тарбыыллар.

– Көр, өлө сыспыт эбиккин дии!

– Ээ, суох. Өлбөппүн. Уолаттар эрдэттэн сэрэйбиттэр уонна киһини куттаабат гына үчүгэй аҕайдык үөрэтэн биэрэргэ сүбэлэспиттэр эбит.

– Сэрэйэннэр тыыннаах ортоҕуҥ дии. Онтон атын, дьэ кырдьык, кэһэтиэ да этилэр, – диэтэ Николай Петрович.

– Бэрт сэһэннээх киһи эбит, – Василий Николаевич күлэ-күлэ сөхпүтүн, сөбүлээбитин биллэрдэ.

Итинтэн уопсай кэпсэтии буолан барда. Онтон Миискэ убайа Иван Иванович дьиэ туттара сытаан баран, кыайбатаҕа ахтыллан ааста. Итиннэ кырдьаҕас учуутал туһунан эмиэ да аһынар, эмиэ да күлэн ылар тыллар иһиллитэлээн ааһыталаатылар.

– Миискэ уол убайын бииһээн, дьиэтин уонча сыл устата туттара буолуо ээ, – диэтэ ким эрэ.

– Сүрэ бэрт, совхоз аата алдьаныа. Уонча сылы күүппэккэ, аны кыһын кыстыыр гына бүтэттэрэ охсон биэриэх баар этэ. Бэйэтэ да оҕото-уруута элбэҕэ, кыаммата-түгэммэтэ бэрт ээ, – диэн буолла. Онуохаҕа Николай Петрович директор диэки хараҕын кырыытынан кылап гына көрөн ылла уонна:

– Кырдьык оҕото-уруута элбэх киһи. Урут сэрии саҕана, ас-таҥас кэмчи дьылларыгар колхоз үлэтигэр умса-төннө түһэн ыарытыган буолаахтаабыт эбит. Киһи аһынар киһитэ, – диэтэ.

Ити кэпсэтии бара турдаҕына, Миискэ уол аһыныҥ-абырааҥ диэбиттии туттан, саҥата суох бүк түһэн, остуол кырыытын тарбаамахтыы олордо.

Директор туох диирин кэтэһэн, остуол дьоно уу-чуумпу, ылы-чып бардылар.

– Миискэ бүгүн сайабылыанньатын көтүтэн түһэрбитэ, – диэтэ Василий Николаевич. – Партком секретарыгар көрдөрбүтүм. Сарсын сүбэлэһиэх буолбуппут. Кырдьык, быыс-хайаҕас булан тугу эрэ көмөлөстөр…

– Оскуолабыт баар ээ…

– Ол да буоллар хайаан да өйүөтэххэ табыллар киһи…

Директор иэмин-дьаамын биллэрбэккэ, көхсүн этитэн кэбистэ уонна сымнаҕастык:

– Чэ, бэйи, сүбэлэһиэхпит, – диэтэ.

Директордаах бухгалтер «газикка» кэккэлэһэ олорон, иккиэйэҕин айаннаан истилэр. Василий Николаевич саҥата суох уруулун төттөрү-таары хатайдыы олорон: «Миискэ чахчы ыарытыган дьүһүннээх киһи эбит. Дьардьамаланан түһээхтээн… киһиҥ итиччэ буола-буола үлэлээн хачыгыраһар, санаатын олох түһэрбэт, бииргэм үөрэ-көтө сылдьар…» – дии санаан эрдэҕинэ, Николай Петрович:

– Хайа, хайдах ыал эбитий?

– Сөп. Чахчы кыаммат ыал эбит, ити кини дьахтара эбит дии. Маайга грамота биэрбит ыанньыксыппыт?

– Ээх, кини. Миискэ дьиэтин бүтэттэрэри наадалааҕынан ааҕабын. Ити дьон тылын иһиттиҥ дии? Эн санааҕар?

– Оннук быһыылаах, – Василий Николаевич киһитин диэки көрөн ылла. – Мин даҕаны утарбаппын. Ол гынан баран, ити Миискэ дьиэтин туттарыы – сүрдээх олуона боппуруос киирэн кыбылынна ээ. Туох ханнык иннинэ, ити былааҥҥа киирбит титульнай тутуулар олоххо киириэхтээхтэр. Онтон чорбойорбут буоллар, биирдиилээн дьоҥҥо барыах этибит. Бүтүн оройуон аҥарын ылан олорор совхоз курдук хаһаайыстыбаҕа тиийиммэт-түгэммэт кэмнээх буолуо дуо? Ону барытын салгыы, саба тута охсор кытаанах… Сүрэх баҕарбытын, сүһүөх кыайбата баар. Даа, оннук, – диэн баран директор өрө тыынан ылбыта.

Күһүн сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ Миискэ уол сып-сырдык, ып-ыраас дьиэҕэ киирбитэ.

– Хайа, Миискээ, убайыҥ дьиэтин төһөлөстө? – диэн ыйыппытым.

– Суоппар Уйбааҥҥа атыылаабыта уонна бэйэтэ атын оройуоҥҥа атахха биллэрбитэ.

– Но, Уйбаан аҥардам эрээри эмиэ тугун дьиэтэй? – диэн ыйыттым мин.

– Ээ, дьахтар ылаары сылдьар, – диэбитэ кини. – Күтүөтэ Хара Баһылай маһын тыраахтарынан биирдэ ньылбы таттаран киллэриэ. Тутуутун өр гыныахтара суоҕа, – диэн кэбистэ Миискэ уол.

– Дьиэ туттуута көннөрү дьыала буолбатах, олох сүрэ, – түмүктээтэ кини. Миискэ уол бөлөһүөктээбитин мин: ити эрэ истибитим.

«Хотугу сулус» сурунаал, 1968 сыл, №6

УлуусМедиа