Уоттааҕар аны уу кимэр, ылар куттала улаатта

Бүгүн, от ыйын 20 күнүгэр, сарсыарда биллибитинэн, Томпо улууһугар 63 гектар иэннээх сиргэ тэнийбит уонна Уус Маайаҕа холбоон 150 гектардаах икки уоту умуруордулар. Ити улууска өссө тыһыынчалыы эрэ гектары кыайбат тыаҕа тарҕаммыт икки уонна Амма улууһугар 1 622 гектардаах, Үөһээ Халымаҕа бэҕэһээ көстүбүт уоттары бохсор туһугар үлэ ыытыллар.

Санаттахха, өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар от ыйын 10 күнүттэн эрэгийиэн таһымыгар ыксаллаах быһыы-майгы эрэсиимэ олохтоммута. Абый, Бүлүү, Куорунай, Эдьигээн, Кэбээйи, Ленскэй, Мэҥэ Хаҥалас, Муома, Нерюнгри, Өлүөхүмэ, Өлөөн, Орто Халыма, Таатта, Уус Алдан, Уус Маайа, Чурапчы, Эбээн Бытантай улуустарын уонна “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурук тыалара ураты кэтэбилгэ тутуллаллар.

Уоттааҕар аны уу кимэр, ылар куттала улаатта. Саха сиринээҕи быыһыыр сулууспа иһитиннэрэринэн, уһун дохсун ардахтар түмүктэригэр өрүстэр, үрэхтэр ууларын таһыма түргэнник үрдүү турар. Ол курдук, от ыйын 20 күнүнээҕи туругунан, Өлүөхүмэ куорат аннынан Өлүөнэ эбэ уутун таһыма 1 077 см тиийэн, биир дьиэни ылбыт, 32 тутууга ыга кэлбит, социальнай суолталаах 3 эбийиэги уонна 115 киһи олорор 48 кэтэх дьиэтин халаан уута быспыт. Кыыллаахха уу кутталлаах таһымҥа (1 000 см) чугаһаабыт. Ленскэй улууһугар уу кыралаан түһэр эрээри, билигин даҕаны кутталлаах таһымы Витим бөһүөлэгэр 57, Пеледуйга 47 см аһарар. Хаҥалас улууһугар уу таһыма түргэн тэтиминэн эбиллэ турар: Иһит аннынан 1 567 см (кутталлаах таһым – 1 992 см), Покровскай куорат аннынан 703 см (кутталлааҕа – 1 370 см) тиийбит.

Уһуннук, балысханнык ардаан, Бүлүү өрүс кытылыгар олорор Сунтаар сэлиэнньэтин ыалларын тэлгэһэлэрэ, хаһаайыстыбаннай тутуулара уонна оттонор ходуһалар ууга барбыттар. Халаан уута нэһилиэктэр ис суолларын таһынан улуус уонна өрөспүүбүлүкэ суолталаах суоллары сорох сирдэринэн суурайан алдьаппыт. “Устье – Кэмпэндээйи” икки ардынааҕы суол быстах кэмҥэ сабыллыбыт. Бөлүүн Туойдааҕынан ааһар муниципальнай суолу уу көҥү көппүт.

Эбээн Бытантай улууһугар Баатаҕай Алыытыгар Үҥкүр үрэх халааннаан, 23 ыал тиэргэнин, суоллары кытта Кыайыы болуоссатын уонна искибиэри ылбыт, 5 күргэни алдьаппыт. Саккырыыр аэропуордун сорох тутууларын тимирдибит. Бытантай үрэх халаанын түмүгэр Кустуурга эмиэ уу таһыма көтөҕүллэр чинчилээх. Дьарҕаалаахха 78 см диэри тахса сылдьыбыт. Үөһээ Дьааҥыга кэтээн көрөр пуостарга үгүстэригэр уу таһыма намтыыра бэлиэтэнэр. Дьааҥы өрүскэ Сайдыы аннынан – 1 068 см (сууккаҕа +80 см), Верхоянскай куоракка – 791 см (сууккаҕа -87 см), Баатаҕайга – 849 см (сууккаҕа -34 см); Дулҕалаах үрэххэ Суордаахха (+25 см) уонна Томторго (+44 см) быһыы-майгы билигин даҕаны уустук; Адыаччыга Чаркы төрдүгэр бүтэһик сууккаҕа уу таһыма 171 см үрдээн, 856 см тиийбит.

Сайын ортотугар түбүлээбит халаан уута, чуолаан, от үлэтигэр охсуулаах буолар, ороскуота-хоромньута суох ааспат. Хаҥалас улууһугар “Бөртө” сылгы собуота” ХЭУо салайааччыта Александр Павлов төлөпүөнүнэн кэпсэтиигэ Өлүөнэ арыыларыгар оттуу сылдьар биригээдэлэрэ суһаллык дьаһанан, түүрдэрбит отторун бэҕэһээ киэһэ үрдүк сиргэ куоттарбыттарын, кыра охсуулара эрэ былдьанар буолбутун эттэ. “Хаҥалас” хаһыат кэрэспэдьиэнэ Уйбаан Уйгуурап:

“Эбэбит хаатыттан таһымнаан, отчуттары соһуччу кыһарыйда. Ол курдук, II Дьөппөн нэһилиэгэр Тихон Скрябин салайааччылаах “Өктөөбүр 50 сыла сопхуос” ТХПК төһө даҕаны күнү-дьылы кэтээн олорон окко киирдэр, тохтообокко түһэр ардахтар содулларыгар 5 гектар кэриҥэ охсубут отторо ууга барбыт. Улахан уу кэлиэн иннинэ 60-ча устуука 3-түү сэнтиниэрдээх рулоннарын үрдүк сиргэ таһааран өрүһүйбүттэр”, – диэн иһитиннэрдэ уонна хаһаайыстыба мэхэньисээтэрэ Кузьма Ефремов устубут видеотун ыытта.

Нам улууһугар ардах халааныттан сэрэнэн-сэрбэнэн, бэлэм олороллорун улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын салайааччыта Владимир Макаровтан биллим. Кини:

“Биһиэхэ күн аайы кэриэтэ ардыырын иһин, дьон окко күргүөмүнэн туруна илик. Сорохтор сэлээркэ кэмчититтэн тардылыннылар. Өлүөхүмэлэри кытта күннэтэ кэпсэтэн, уу таһыма төһө үрдүүрүн билэ олоробут. Биһиэхэ эбэбит уута саҥардыы киртийэн, эбиллэн эрэр. Отчуттары маҥнай тыаҕа үрдүк сирдэргитигэр оттооҥ диэн сэрэппиппит. Онон арыыларга киирэ иликтэр. Бу күннэргэ сүрүн кыһалҕабыт – эбии уматык туруорсан ылыы. Улуус үрдүнэн 25 туонна сэлээркэ анаммытын саамай кыһалҕалаах бааһынай хаһаайыстыбаларбытыгар уонна кэтэх хаһаайыстыбалаахтарга тыыран үллэрдибит”, – диэн кэпсээтэ.

Василий Никифоров

УлуусМедиа