От үлэтэ: отчуттартан сатабылы, тулууру эрэйэр күн-дьыл тирээтэ

Оһуохайдаан-олоҥхолоон, дьэ уоскуйан, оттуохча оҥостон эрдэхпитинэ, сааскыттан хам хатан-кууран турбут халлааммыт ону эрэ кэтэспиттии хотунан-соҕуруунан, арҕаанан-илининэн уутун-хаарын харса суох кутта уонна өтөр-наар үтүөнэн араҕар санаата суох. Ол түмүгэр оттооһун хаамыытыгар сэбиэскэй кэннинээҕи кэмҥэ көрсүллүбэтэх быһыы-майгы үөскээтэ.

От ыйын 23 күнүгэр түмүллүбүт иһитиннэриинэн, былааннаммыт 423,7 тыһ. туонна оттон 1,65 эрэ бырыһыана чөкөтүлүннэ. Ону ыйааһыныгар таһаардахха, 6 975 туонна. Былырыын сайын баччаҕа (сыл ахсын оттооһун дааннайын отчуота түмүллэр чэппиэрин чэппиэргэ тэҥниир буоллахха, 24.07.2025) бүттүүн былааннаммыт 434 334 туонна оттон 8 бырыһыана (33 613,8 туонна от) кэбиһиллибитэ. Ону өссө, үгэспинэн, иллэрээ сайыҥҥы кэбиһии көрдөрүүтүн кытта тэҥнээн, “20 бырыһыанынан тиийбэтин” ыйбытым.

Онон, сымната соҕус суруйдахха, быйыл сайын оттооһун хаамыыта олус бытаарбыта илэ-чахчы. “От сиэбэт” Нерюнгриттан, Анаабыртан ураты 32 улуус уонна “Дьокуускай”, “Сатай” куораттааҕы уокуруктар окко бэйэлэрин холлоругар сөп буолар былааннаах олороллор. Отчуоттанар кэмҥэ кинилэртэн Аллайыаха, Усуйаана, Эбээн Бытантай, Булуҥ, Эдьигээн, Өлөөн, Үөһээ Бүлүү, Мииринэй улуустара уонна “Сатай” куораттааҕы уокурук төһө кэбиһиилээхтэрин туһунан сибидиэнньэни билиҥҥэ диэри биэрэ иликтэр, ол аата нуул бырыһыан турар.

Тустаах былааннарын толорууга өрөспүүбүлүкэ орто көрдөрүүтүн куоһаран иһэр улуустары 10 бастыҥҥа киллэрдибит (инфографиканы көр). Былырыын бу кэмҥэ ардах халааныгар ылларбыт Өймөкөөҥҥө от үлэтигэр туруна иликтэрэ. Итиэннэ кэккэ хотугу улуустарга аһара бытаарбыттара. Оттон быйыл, соһуйуох иһин, Халыма үс улууһа үһүөн, Муома, Уус Маайа, Абый (былааны толорууга уон биириһинэн иһэр), Өймөкөөн (уон үһүс) улуустарыгар өрө тардыммыттара көстөр. Ол курдук, ааспыт сайыннааҕы тэтимнэрин Үөһээ Халыма (73,5 туонна оннугар 92 туонна), Үөһээ Дьааҥы (54,5 – 69), Уус Маайа (32,1 – 120), Таатта (135 – 463) лаппа куотан иһэллэр. Сүөһүнү-сылгыны иитиигэ быһаарар ыйааһыннаах Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Амма, Чурапчы мантан инньэ тэтимнэрин күүһүрдэр буолуохтаахтар.

Саха сирин ходуһаларыгар бу кэмҥэ 7 914 киһи 2 757 звенонан (ол иһиттэн толору мэхэньисээссийэлээҕэ – 852, ситэтэ суох сэбилэниилээҕэ – 1 138, олору тэҥэ 16 көлө-илии уонна 751 илии) оттуур. Отчуттар 3 223 араас кыамталаах тыраахтар күүһүн туһаналлар. Былырыын сайын баччаҕа 12 425 отчут тахсыбыта, ити иһигэр 1 548 толору мэхэньисээссийэлээх уонна 1 773 ситэтэ суох сэбилэниилээх звенолар 5 818 араас кыамталаах тыраахтар күүһүн көлүнэн үлэлии сылдьаллара. Онон ардах-самыыр хаайан, сороҕу уматык кырыымчыга харгыстаан уонна сүөһү ахсаана аҕыйыы турара таайан, ис кыах толору туһанылла илигэ биллэр.

Окко киирэр сахха “үүнүү былырыыҥҥытааҕар 20-30 бырыһыанынан ордук” диэн буолбута гынан баран, уһун дохсун ардахтар содулларыгар Өлүөхүмэ 24 (былырыын баччаҕа 1 693,8 туонна кэбиһиилээҕэ), Ленскэй 61 (582), Хаҥалас 410 (1 118), Дьокуускай 8 (181,2), Нам 498 (627,8), Сунтаар 191 (924,8), Бүлүү 38 (437,5), Ньурба 209 (845), Кэбээйи 50 (529) туонналыы оту чөкөттүлэр. Илин эҥээргэ былырыын мөлтөхтүк саҕалаабыт Тааттаттан ураты Аммаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка, Уус Алдаҥҥа эмиэ ааспыт сайыннааҕы көрдөрүүлэриттэн лаппа хаалан иһэллэр.

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров этэрин курдук, быйылгы уустук, кубулҕаттаах сайыҥҥа өбүгэлэрбит ууга-ардахха туттар ньымаларын, сэбиэскэй саҕанааҕы рационализатордар айбыт сатабылларын барытын туһанар күн-дьыл тирээтэ. Кырдьык, барбах таапачыканан сылдьан, тыраахтар охсор-мунньар сирдэрин эрэ оттоон ылбакка, токур хотууру, мас кыраабылы илиигэ ылан, үрүйэ-харыйа, дулҕа-талах сири барытын тиниктэстэххэ биирдэ былааннаммыт сүөһүнү-сылгыны кыстатар кыһалҕа тирээтэ бадахтаах. Түгэнинэн туһанан, нэһилиэктэргэ, учаастактарга оттоммут дааннайдары миэстэттэн суһаллык хомуйан, биэрэн истэххитинэ биирдэ оттооһун дьиҥнээх туруга көстүөҕүн уонна онон сирдэтэн, чопчу сыанабыл оҥоһуллуон өссө төгүл тоһоҕолоон санатабыт.

Василий Никифоров

УлуусМедиа