Хоммотох хоноһо

Исай Никифоров

Самыырап куоракка үлэлиир. Таһыттан көрдөххө, кэлбит-барбыт, курбалдьыйбыт, күөгэйэр күнүгэр сылдьар сытыы-хотуу киһи. Кини урукку өттүгэр, бэйэтэ кэпсииринэн буоллаҕына, дуоһунаһа даҕаны, хамнаһа даҕаны хоп курдук эбитэ үһү. Хонооһой Самыырап биир дьыбардаах сааскы сарсыарда хотунан ааннаах, үрдүк сарайдаах, саҥа дьиэ аанын тоҥсуйбакка да эрэ аһан, тымныы күдэригин уонна айаҕыттан аҥылыйар арыгы сытын кытта тэбис-тэҥҥэ көтөн түстэ. Дорооболосто. Хонуохтаах хоноһо киһи быһыытынан тас таҥаһын устан ыйаата. Ыраахтан кэлбит, тымныыттан киирбит киһи үгэһинэн үрүт-үрдүгэр ыччалаамахтаата. Ытыһын ытыһыгар эпсэри туттан сууралаата, кытарбыт муннун сөмүйэтин көхсүнэн аалынна.

– Дьэ, бу, нэдиэлэҕэ икки өрөбүллэнэн, дьоммор-сэргэбэр күүлэйдии, хоно-сүтэ, дуоһуйа кэпсэтэ, холобура, былыргыны санаһа таҕыстым, – диэтэ. Бүк-тах барбыт хаалтыһын көннөрүнэ сатаата даҕаны, онтуката өтөрүнэн көнөн биэрбэттии мыччыстыбыт этэ. Былыргылыы тигиилээх, өтөрүнэн өтүүгү билбэтэх бүрүүкэтин анна хардыылаатаҕын ахсын бүгүн сууйулла илик муоста быылын сото сырытта.

– Көрсүбэтэх да өр буолла! – дьиэлээх киһи Хонооһойго ыга хааман тиийдэ, илиитин биэрдэ. – Олорон кэбис. Хайа бу, уларыйбытыҥ бэрдэй? Уруккугунааҕар быдан синньээбиккин. Уонна… – диэн иһэн Уйбаан Харытыанап ситэ саҥарбата. Кини үөлээннээҕэ Хонооһой сылтан эрэ ордук кэм устатыгар онон-манан мыччыста охсубут сирэйин, уолбут сэҥийэтин, испит, сабыччы түспүт хартаһаларын, соччо бөрөкүтэ суох таҥаһын балай эрэ өр аһыммыттыы одуулаан турбахтаата.

– Кырдьык даҕаны, Афоня, сүрдээҕин хотторбуккун, ыалдьаҕын дуу тугуй? – Уйбаан Харытыанап кэргэнэ эдэркээн бэйэлээх, үтүөкэн көрүҥнээх Тося ыйыта охсор.

– Эс, суох. Тоҕо ыарыйдамый. – Самыырап киэр хайыһар, сирэйин-хараҕын кистиирдии туттар.

– Чэ, куорат киһитэ, олорон кэбис, – Харытыанап төгүрүк остуол аттыгар кэтэхтээх олох маһы хостон таһааран уурар, олох мас сирэйин ытыһын тилэҕинэн «лап» гыннара охсон кэбиһэр: – Министерство киһитэ, солунна-нуомаста кэпсээ. Бүгүн өрөбүл дии…

– Па, мин министерствоҕа үлэлээбэппин ээ, – Хонооһой олох маһыгар хамсаамахтаан ылар.

– Тоҕо?

– Сатаспатаҕым. Отделбыт начаалынньыга адьаһын адьарай уола. Бырыынчыга, лэбэйэ, иҥиннэр эрэ, сымала курдук сыстан баран, арахпата бэрт. Уонна оттон хонтуораҕа күнү быһа хонойон олорорбун сөбүлээччим суоҕун бэйэҥ билэҕин. Миэхэ сибиэһэй салгын, сырыылаах үлэ наада. Хата, билигин бэрт үлэҕэ түбэстим. – Хонооһой хараҕа хаҥас диэки ыскаапка түбүгүрэ, тыаһыы-ууһуу сылдьар Тосяттан арахпат.

Хонооһой Самыырап уонна Уйбаан Харытыанап иккиэн Тимирязев аатынан академия ветеринарнай факультетыгар үөрэнэллэрин саҕана хас да сыл биир хоско олорбут, үгүстүк бодоруспут дьоннор. Үрдүк үөрэх бүтэриллибитэ. Хонооһой тыа хаһаайыстыбатын министерствотын биир сүрүн отделыгар үлэлии хаалбыта, Уйбаан куорат таһынааҕы совхозка кылаабынай ветвраһынан анаммыта. Онон бу икки үөлээннээх дьон көрсүһэн кэпсэтэ олордохторо ити.

– Даа, – Харытыанап киһитин сирэйин хараҕын одуулаһар, – доҕоор, оччоҕо эн ол туох бэрт үлэтин булан ыллыҥ? – итиэннэ сөмүйэтинэн остуол сирэйин тоҥсуйан тобугуратар.

– Доппуруостуугун дуу, доҕоор? Остуолу тоҥсуйума, оччоҕо эрэ эппиэттиэм.

Уйбаан хап-сабар илиитин остуолтан ыла охсор. Уолаттар иккиэн күлсэллэр. Самыырап кэтэҕэр саба түспүт, оргул курдук үүммүт хара баттаҕын тарбаҕын ыырааҕынан өрө анньыммахтыыр, уоһун иэх-маах туттар.

– Мин үлэм дуо?.. Мин үлэм быс да сыа, бас да хоргун үлэтэ. Куоракка, сүөһү өлөрөр сиргэ – буойунаҕа эккэ бэчээт уурабын. Онон бүтэр. Уонна оттон, манна диэн эттэххэ, хамнаһа төһө даҕаны кыратын иһин саптарабыан-саптарабын. Оннук источниктар элбэхтэр.

– Даа! – диэн унаарытар Уйбаан Харытыанап итиэннэ үөрэнэн хаалбытынан, сөмүйэтин токутан, остуол сирэйии тобугуратыахча буолан иһэн тохтуур. – Ол кыра хамнаһы тугунан саптараҕын, доҕоор? Туох источниктары буллуҥ? Фельдшер эбэтэр лаборант дуоһунаһыгар сылдьар эбиккин буолбат дуо?

– Фельдшерэ билбэт, үбэ билэр, – бу сырыыга Хонооһой Самыырап, аҕала сатыы-сатыы, аат эрэ харата күлэн сыһыгыраата.

– Оттон ол өлгөм үбүҥ-аһыҥ искэр иҥпитэ, таскар килэйбитэ эмиэ биллибэккэ дылы дии? – Харытыанап быһа-бааччы ыйытан кэбистэ.

Уйбаан Харытыанап Тимирязевкаҕа да үөрэнэ сылдьан өтөрү-батары тыллааҕын, энчини иһиттэр эрэ аахайбакка аһарбат идэлээҕин Самыырап Хонооһой бэркэ билэр этэ. Ол иһин буолуо, соччо өрөлөһө барбакка, сэһэнин салгыы олордо:

– Эйиэхэ диэн, кырдьыгы эттэххэ, Ваня, мин куоракка кэлин кэмҥэ ыал-ыал аайы ыҥырыыга, ааттаһыыга, улахан бочуокка сылдьар киһи буолан турабын. Үгэскинэн: «Тоҕо?» – диэн ыйытыаҥ. Куоракка кэтэх сибиинньэлээх ыал элбэх. Олор ыалдьыбыттарын эмтиир, аттанар күннэрэ тирээтэҕинэ, аттыыр киһи наада. Дьэ оччоҕо миигин көрдөөн сүүрэллэр-көтөллөр. Мин туспар таҥараҕа эрэ кириэстэммэттэр. Итиэннэ мин сүөһүнү аттыыр инструменнарбын эрэ ылларбын арыгы, харчы субу манан буола түһэр, – Хонооһой испит хартаһалаах харахтарынан быһыччы көрөн олорон, уҥа илиитинэн уолугун туора быһа соттон кэбистэ.

– Киһи түһэр да буолар эбит, доҕоор. Хотой үрдүктүк көтөр. Оҕуттаҕына… – Харытыанап үрүт уоһугар саҥардыы бытыгыраан эрэр бытыгын сөмүйэтин төбөтүнэн имэринэр.

– Оҕуттаҕына өлөн түһэр диэри гынаҕын дуо? – Хонооһой, хаҥас диэки көрөрүн кубулуппакка олорон, өһүргэниэх курдук силбиэтэнэр.

– Суох, суох. Өлбөт. Ыарыылаахтык түһэр диэн этэбин. Арыгыны, харчыны эккирэтии хаһан үтүөҕэ тиэрпитэ баарай? Арай ол кэтэх сибиинньэлээхтэриҥ төлөөбөтүннэр. Харчыны каассаҕа киллэрэбит диэтиннэр. Хайа уонна ветеринарнай быраабыла, суобас диэн баар буолуохтаах эбээт.

– Буоллун! Төлөөбөтөхтөрүнэ ветеринар бэчээтин сыҥаахтарыгар уоптары ууруом.

Тося хаҥас диэки остуолга ас бэлэмнээтэ, дьоннорун чэйгэ ыҥырда.

– Иэдээн буолбут, доҕоор, – Уйбаан Харытыанап итии чэйдээх чааскыттан маҥан күдэрик тахсарын туора үрэн кэбиһэр. – Чэ, ити хааллын. Афоня, хата, үнүрүүн бэркэ түбэһэммин лааппыттан сылгы ойоҕоһун ыламмын… Бэҕэһээ киэһэ Тося буһарбыта, сойутан уурбута… Үтүөкэннээх аһылык…

Хонооһой остуолу эргиччи көрөр. Бытыылка даҕаны, үрүүмкэ даҕаны ууруллубатах. Ыалдьыт тоҕо эрэ курус-ирис буолар. «Сатаатар биир эмэ үрүүмкэ арыгылара суох баҕайылар дуу?» диэн санаа кини төбөтүгэр элэс гынан ааһар.

– Наһаа даҕаны дьадайбыккын, доҕоор! Ветврач киһи, хайа, сатаатар илии суунар испиириҥ суох дуу? – Хонооһой сымыйанан-кырдьыгынан күлбүтэ буолбутутар, тиистэрэ хагдарыйбыт сэбирдэх курдук көһүннүлэр.

– Афоня, дьиэҕэ арыгыны туппаппыт ээ. Уонна Ваня сарсыарда эрдэ туран сылгыһыттарга барыахтаах. Сылгыга укуол оҥорор кэм кэллэ, – Тося кэргэнин диэки эйэлээх баҕайытык көрөн олордо.

– Ол укуоллуур фельдшер үлэтэ буолбат этэ дуо? Киһи түһэр да буолар эбит, доҕоор, – Самыырап «Уйбааны бэйэтин тылынан бэйэтин охтордум, кыһыылааҕын булан тарбаатым быһыылаах» дии санаата, өрөгөйдөөбүттүү күлэн күһүгүрээтэ.

– Саас ахсын үлэ элбэх. Специалистар тиийбэттэр. Эһиги курдук аналлаах үөрэхтээхтэр куорат сибиинньэлээх ыалларын сыҥаахтарыгар бэчээт уура сырыттаххыт. Манна таҕыс, бииргэ үлэлиэх, – ити тыллары Харытыанап тоҕо эрэ кыыһыран-абаран олорон эттэлээтэ.

Хонооһой эли быһан ылан биилкэ төбөтүгэр иилбит сыалаах этин тыастаахтык тэриэлкэҕэ төттөрү бырахта. Чэйин тобоҕун иһэн соҕотохто күөрэс гыннаран баран, «бүттүм» диэбиттии, чааскытын бүлүүһэтигэр умса ууран кэбистэ. Соччо ырааһа суох былаатынан муннун-уоһун сотунна, ханна эрэ атын сиргэ барыах курдук эргичиҥнээтэ. Онтон:

– Били Бүөтүр ханна олороруй? – диэн ыйыта оҕуста.

– Хайаларын эттэҥий? – Тося кими ыйытарын билбэтэ.

– Хайдах, сатаатар кинини билбэккит дуо? Били, саҥардыы оскуола директорын кыыһын ылан, сыбаайбалаабыт киһи, – Хонооһой чуолкайдыы олордо.

– Ээ, Балбаара эмээхсин оҕотун этэр эбиккин дуу. Сити, уулусса нөҥүө, шифер сарайдаах дьиэҕэ олорор. Тоҕо ыйыттаҥый?

– Үнүрүүн көрсөн наһаа ыҥырбыта. «Тахсыбатаххына хоргутуом, хайаан да сырыт» диэбитэ. Онно сылдьыыһыкпын.

– Афоня, ол-бу диэмэ. Олор, сынньан, киэһэ киноҕа барыахпыт. Бэртээхэй хартыына буолар үһү, – дьиэлээх киһи, Харытыанап Уйбаан, көрдөһөрдүү үөлээннээҕин диэки кылап-илэп көрүтэлээн ылла.

Суох. Самыырап эппитэ этириэс киһи. Олоппоһуттан тура эккирээтэ, таҥна оҕуста, ааны тыастаахтык сабан тахсан бара турда. Дьиэлээхтэр сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр.

– Ити аата тугуй? – Тося ыйытар.

– Ити аата дуо?.. Ити аата Афоня иһээччи буолбут. Сылгы ойоҕоһун оннугар чааскыга арыгы кутан баран, хара килиэби быһан уурбутуҥ буоллар, хонуох этэ. Хаарыан үөрэх, – Харытыанап Уйбаан дириҥник үөһээ тыынан кэбистэ.

«Хотугу сулус», 1970 сыл, №7

УлуусМедиа