Икки ытыынан – 43 ээбиллэни

Саха киһитэ саас кэлэрин уһун кыһыны быһа күүтэр. Сааскы булка ким биир ытыынан хас куһу-хааһы бултаабытын бэрт уһуннук сэһэн оҥостооччулар. Ол сиэринэн мин эмиэ оҕо сылдьан истибиппин ааҕааччыларга тиэрдиэхпин баҕарабын.

Мин 1964 сыл сааһыгар алтыс кылааһы бүтэрбитим. Эһэбин кытта Орто Күөл диэн сиргэ хаһыс даҕаны сылын саһыл пиэрмэтигэр анаан балыктыырбыт. Балыкпыт диэн – сордоҥ уонна алыһар. Собо оччолорго биһиги дойдубутугар суоҕа.

Биһигини кытта биир үүтээҥҥэ Трофим (Торопуун) Аммосов диэн аҕам саастыыта, биэс уончалаах киһи, олорон балыктаһара. Кини уолаттарыттан биирдэстэрэ, Троша, атаһым-доҕорум этэ.

Торопууннуун Аппыт диэн күөл арҕаа өттүгэр Кумах Үрүйэ Төрдө диэн сиргэ андыга дурда оҥостон сыттыбыт. Киһибиттэн ыйытабын:

– Торопуун, эһиги эдэр эрдэххитинэ, кус-хаас элбэх буоллаҕа. Доруобунньук, буорах кэмчи буолан, биир ытыыга куһу-хааһы хоһулаан ытан эрдэххит. Дьэ, ол хайдах этэй?

– Атын дьон туһунан тугу даҕаны этэр кыаҕым суох. Бэйэм биирдэ икки ытыынан өлгөмнүк бултуйан турардаахпын. Ол 1941 сыллаахха этэ. Дарыбыан диэн киһиэхэ 12-лээх, таһынан сомуоктаах саа баара. Бэйэтэ соччо булчута суоҕа. Инньэ гынан саата наар киһиттэн киһиэхэ уларсыкка сылдьара. Ол саа олус ыһарынан аатырар этэ.

Мин биирдэ ол саатын уларыстым. Түөрт дуу, биэс дуу ботуруоннаахпын. Ол даҕаны буоллар, санаам эрэх-турах. Онон кустуу бардым. Соҕуруу Күөл кытыытынан баран истэхпинэ, арай, ээбиллэ саҥарар. Саҥа хоту хаамтым.

Үөттэр быыстарынан үөмэн киирэн көрбүтүм – ырбыы бэтэрээ мууһугар ээбиллэлэр кырыы-кырыыларынан чөмөөрүһэн аҕай олороллор эбит. Дөрүн-дөрүн биирдэрэ саҥарар, быһата, оннук истибиппин.

Мин оргууй аҕай үөмэн, чугаһаатым. Ыга тиийдим. Ээбиллэлэрим биир кэккэнэн кэчигирэһэн олороллор. Үчүгэйдик кыҥаатым. “Сөп буолла” дии санаан бараммын, чыыбыстарбын утуу-субуу тардыалаан кэбистим. Саам ньиргийэн, өрө тэбэ түстэ. Буорах буруота сирэйбэр саба биэрдэ.

Дьэ, ол быыһыттан өйдөөн көрбүтүм – баһаам кус табыллан сытар! Онно-манна мөхсүү, сапсыныы бөҕөлөрө. Бэрт аҕыйах кус ууга киирэн баран, көтөн бардылар. Мин бааһырбыт кустары хоһулата-хоһулата үстэ-хаста ыттым. Өссө ытыах киһи аны ботуруонум бүттэ.

Кустарбын хомуйталаан ыллым. Аахпытым – 42 дуу, 43 дуу ээбиллэ буолла! Икки ытыынан итиччэ куһу ылбыт киһини баччааҥҥа диэри көрсө иликпин.

Көр, Байанай эһэбит барахсан үйэлээх сааспар биирдэ оннук маанылаан турардаах. Саас хобдоҕурбут-аччыктаабыт дьон аһаан абыраммыттара. Кэлин оннук өлгөмнүк бултаабатаҕым, – диэн Торопуунум кэпсээнин түмүктээбитэ.

Ол Дарыбыан ала эриэн мастаах саата 1950 – 1960-с сыллар ыпсыыларыгар Табалаахха Чириков Афанасийга, Хабдьы Охонооһойго, баар быһыылааҕа. Хараҥа өҥнөөх саа маһа тостубутун оннук сырдык өҥнөөҕүнэн абырахтаабыттар этэ.

Олус эргэрбит сааны хаһаайына Хабдьы: “Былыргыта Дарыбыан киэнэ”, – диэн дьоҥҥо кэпсиирэ үһү. Торопуун олсаанан өлгөмнүк бултаатаҕа.

Ылдьаа Куолаһап

УлуусМедиа