Чараас эйгэ: Дэгиэс ураты киһи буолуоҕа оҕотуттан биллибитэ

“Бу уол ханна сүттэ? Дэгиэс!” – балаҕан хотуна, хара бараан сирэйдээх Мотуо уолун ыҥырда. “Өрүү буоларыныы, ойуурга тахсан мэниктии сылдьар ини”, – түөрт уонун ааспыт Хонооһой оһох ааныгар олорон, ойоҕор хардарда.

Бу кэпсэтии сүүрбэһис үйэ түөрт уонус сылларыгар буолбута.
– Уолуҥ тыаҕа тахсан, оту-маһы кытары кэпсэтэбин диэн тойуктаах, – Мотуо сэттэлээх Дэгиэһин хайгыыра даҕаны, сиилиирэ даҕаны биллибэт икки ардынан саҥарда.

– Кини сааһыгар оҕо барыта итинник солуута суох дьарыктаах ини. Чэ, эн биһикки чэйдии олоруох, мин ардьаахпын көрөн кэлиэм, собо ыан эрэр этэ.

Дьиэлээхтэр буолары-буолбаты кэпсэтэ-кэпсэтэ, күөрчэхтээх лэппиэскэ сии олордохторуна, уоллара Дэгиэс оройунан көрөн дьиэ ортотугар биирдэ баар буола түстэ.

– Ийээ, аҕаа, мин халлаан аһылларын көрдүм, – диэн баран төрөппүттэрин хардарыта көрбөхтөөтө.
– Дьэ, онно туох көстөр эбитий? – Мотуо оҕотун төбөтүттэн имэрийэн ылла.

– Оо, халлаан киһитэ аны халлаан аһылларын көрбүт, – аҕата мичээрдээтэ. – Доҕор, чэйгин ис. Туубутугар балык бөҕө симиллэн сыттаҕа.

– Кырдьык! Кырдьык! Тыаттан тахсан, халлаан диэки көрбүтүм – күн даҕаны, былыт даҕаны суох буолбуттар, ол эрээри сырдык. Арҕаа диэкиттэн холкуос тыраахтарын курдук тимир тиһиликтээх куйахтаах кыыл төбөтүттэн быга сылдьар уһун ураҕаһын уһугуттан уот уһуура-уһуура иһэрэ көһүннэ.

Ол ыстаал куйахтаах кыыл аттыгар тимир бэргэһэлээх элбэх баҕайы киһи тоҕуоруһан иһэллэр… – Дэгиэс кэпсиирин омунугар илиитин сарбаҥнатта.

– Оо, тоҕо сүрэй доҕор! Һэ-һэ-һэ, – Хонооһой күлэн, абына-табына түүлээх сэҥийэтэ илигирээтэ.
– Дьэ-дьэ, онтон? – Мотуо күлэ-күлэ, уолун тэптэрэн биэрдэ.

– Онтон, доҕоор, илин диэкиттэн кыһыл таҥаһы тэлибирэппит аттаахтар ойутан тахсан, утары ыстаннаран кэллилэр. Икки күүс оройум үрдүгэр кэлэн харсыһа түстүлэр. Этиҥ этэринии, сүдү тыастар лиһигирээтилэр. Бастаан тимир бэргэһэлээхтэр кыһыл таҥастаахтары илин диэки үтэйэн иһэн, улам-улам мөлтөөтүлэр бадахтаах, төттөрү чугуйан бардылар.

– Тыый, доҕор, тыас-уус мааны дуу? – Хонооһой өссө тэптэрэн биэрэрдии саҥа аллайда.
– Ынырык тыас буолла, ол аайы халлаан уотунан уһуурбахтаата. Кыһыл таҥастаах дьон ыгарын тулуйбакка, ыстаал куйахтаах көлөлөр арҕаа диэки куоттулар.

Онно тиийэллэрин саҕана тыас-уус намыраата, кыһыл уот сандаарбахтаан иһэн умуллан хаалла… Онтон сыыйа күн көрөн кэллэ уонна үрүҥ былыттар тунаара устан бардылар, – уолчаан боччумуран олорон кэпсээнин түмүктээтэ, биир сири тонолуппакка одуулаан олордо.

– Чэ, тукаам, аһаа… – Ийэ оҕотун диэки көрдө, онуоха анарааҥыта баардылаабата, олорбутун курдук олордо.
– Дэгиэс, чэйгин ис! Барыа этибит, – диэн аҕата саҥарбытыгар уол хайыһан даҕаны көрбөтө.

– Доҕоор, бу уолбут… – Мотуо уолун сирэйин иннигэр илиитинэн далбаатаан көрдө, Дэгиэс сирэйигэр биир даҕаны былчыҥ ибир гыммата, чыпчылыйбат даҕаны.
– Ити аата тугуй? – Хонооһой дьиктиргээн, ойоҕуттан ыйытта. Анарааҥыта саннын ыгдах гыннарда, эрин диэки дьиксиммиттии көрөн ылла.

– Чэ, мин барыым. Олордун… – Дьиэлээх киһи аһаҕас аан диэки атыллаата. Мотуо эрин батыһан, таһырдьа таҕыста, уол олорбутунан хаалла.
– Доҕоор, ити уол тугу-тугу баллыгырыырый? – Мотуо күөл диэки баран иһэр эрин ситэн тиийэн, сиэҕиттэн тарта.

– Ээ, мээнэ ини… – Эр киһи итинтэн ордугу булан хоруйдаабата, ойоҕун ыгылыйбыт сирэйин көрдө.
– Доҕоор, иһит эрэ, мин тугу санаатым диэ. Мин хос эбэм Өрүкүнэй Өкүлүүн улахан удаҕан эбитэ үһү. Баҕар, ону батан ити уол… – Мотуо саҥаран иһэн, айаҕын саба тутунна.

– Удаҕан даа? Тыый! Аргыый айахтат! Аны ким эмэ истэн иэдээн буолуо, –Хонооһой куттаммыттыы тулатын көрүммэхтээтэ.

– Оо, дьэ. Туох аанньаны батан… – Дьахтар кириэстэнээри сарбаҥнаан иһэн тохтоон хаалла. – Оннук буолуон сөп эбит ээ. Били быгыһын Маайа эмээхсин кэлэн хонон барбытын кэннэ ити уол: “Эбээ Маайа сирэйэ харааран хаалбыт, өлөөрү гыммыт быһыылаах”, – диэбитин өйдүүгүн дуо? Онтон аҕыйах хонон баран, сүһүөҕүн үрдүгэр сүүрэ сылдьар Маайа сэттэ уонугар тиийбэккэ, сүрэҕинэн охтубута…

– Хонооһой баран иһэрин умнан, лэкээҕэ олордо, аттыгар ойоҕо кэккэлэстэ. – Уонна били иллэрээ сыл таай Сэмэн тыаҕа тахсаары турдаҕына: “Эн сотору улаханнык бултуйуоҥ. Ол эрээри, сэрэнэн сылдьаар”, – диэбитин биһиги саба саҥаран кэбиспиппит.

Ол күһүн Сэмэн арҕахтаах эһэни бултаһа сылдьан, бааһырбыт кыыл баппаҕайыгар киирэн биэрэн, аҥаар кылатарыттан маппыта… – Мотуо сүр дириҥник үөһэ тыынна, балаҕанын диэки көрүтэлээтэ.

– Чэ, туох даҕаны буолбутун иһин, оҕобут этэҥҥэ эрэ сырыттын. Эн кимиэхэ да тыл быктарыма! Мин барыым, – эр киһи туран, эбэ диэки хаама турда.
***
Бэс ыйын бүтүүтэ биир ыраас чаҕылхай күн Хонооһой тэлгэһэтигэр кыраабыл уктуу олордоҕуна, учуутал Балантыын сиэрэй соноҕоһунан сиэллэрэн битигирэтэн кэлэн, күрүө ааныгар хорус гыннарда.

– Дорооболоруҥ, дьиэлээхтэр! – диэн баран, учуутал кэлэн, дьиэлээх киһи таһыгар лэкээҕэ олордо.
– Дорообо, туох кэпсээннээххин? – Хоноһоой эдэр киһи сирэйин көрөн ылла.

– Үтүө сонун суох. Арҕаа улахан сэрии турбут. Ньиэмэс аармыйата биһиги кыраныыссабытын көҥү көтөн киирэн, куораттарбытын урусхаллаан эрэр үһү диэн сурах кэллэ… – Балантыын бөрүкүтэ суох сонунун тоҕо тэбээтэ.
– Ноо…

Бу сонуну хоспохтон мас кытыйаҕа суорат тутан испит Мотуо истэ оҕуста:
– Оо, олорбуппут сыччах… – диэн баран, эрин таһыгар кэлэн тохтоото. Анарааҥыта ампаар ойоҕоһугар оонньуу олорор уолчаанын көрөн баран, көхсүн этиппэхтээтэ уонна:

– Чэйгин тиэтэт, айан киһитэ утаппыта буолуо, – диэтэ.
– Кэбис, чэйдии олорор солом суох, арҕаа ыалларга сылдьардаахпын, мин барыым. Арба, сарсын холкуос мунньаҕар киирээриҥ, – диэтэ уонна манан мин соругум бүттэ диэбиттии, атыгар барда.

Учуутал ходуһа уһугар тиийэн эрэрин көрөн турбахтаан баран, Дэгиэс кимиэхэ да туһаайбакка: “Балантыын Дьөгүөрэбис сотору ыраах айаҥҥа турунууһу, онтон төннөрө биллибэт…” – диэбитин ийэлээх аҕата истэннэр, сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр.

Киэһэ утуйаары сытан, Хонооһой ойоҕун кулгааҕар сибигинэйэ былаан:
– Эмээхсиэн, уолбут киһиттэн ураты киһи буолан эрэр быһыылаах, – диэтэ.
– Бу санаатахпына, Дэгиэс саҥа тылланан иһэн, күтүөм Харытыан кэлэн барбытын кэннэ, талах төрдүгэстэринэн кириэс оҥорон, барбыт суолугар батары аспытын өйдүүр инигин? – Мотуо эрин диэки хайыста.

– Ээ, оннук баара. Харытыан ол кэнниттэн уһаабатаҕа, маска баттатан өлөөхтөөбүтэ, – эр киһи үөһэ тыынна. – Оччоҕо кырдьык хос-хос эбэтин баттаҕа.
– Дьэ буолар даҕаны эбит. Аны туора дьон билэн, иэдээн буолуо… – Мотуо суорҕанын сыҥааҕар тардынна.

– Биллэхтэринэ, сүгүннүөхтэрэ суоҕа. Аныгы былаас дьоно абааһыны-иччини билиммэттэр… – Хонооһой уот диэки хайыста.

– Хайа, бэйэҥ аҕыйах сыллааҕыта кыһыл буолан кытара кыыһан сылдьыбытыҥ дии, – Мотуо киһитин тоҥолоҕунан ойоҕоско аста.

– Мин кыһыл буолан кыыспатаҕым буоллар, эн, Тоҥолох кинээс сиэнэ, ыал устун барбыт буолуоҥ этэ, – эр киһи хадьардаһа сытта.
***
Күһүөрү сэриигэ хомуур саҕаламмыта, саа тутар кыахтаах эр дьон кыргыһыы хонуутугар аттаммыттара. Учуутал Балантыын эмиэ барбыта, кини эргиллибэтэҕэ…

Хонооһойдоох уоллара улуу ойуун буолан эрэрин сэрэйбиттэрэ. Дэгиэс сааһын ситэн баран, кистээн дьону эмтиирин истэр буолбуттара. Куһаҕан ыарыыга ылларбыт хас да киһини атаҕар туруорбут сураҕа сир-буор аннынан иһиллэрэ. Бобуулаах дьарыгынан үлүһүйэрин былаас дьоно истибэт бэйэлээх буолуохтара дуо?

Биир сарсыарда дьиэлэрин таһыгар сыарҕалаах ат кэлэн тохтообут. Маны барытын эрдэ билэн олорбут Дэгиэс дьонугар: “Бүгүн мин ааппын-суолбун ирдээн, милииссийэлэр кэлиэхтэрэ, онон эһиги таһаараа ыалга тахсан эрээриҥ”, – диэн сэрэппит буолан, дьиэҕэ уол соҕотох эбит.

Биир тос курдук тойон икки милииссийэ уолу батыһыннаран, киирэн кэлбит. Дорооболоспуттарыгар ким даҕаны хардарбатах, дьиэ иһэ уу-чуумпу.

– Һы, дьиэлээхтэр суохтар дуу? – тойон киһи ону-маны өҥөҥнөөбүт. – Чэйиҥ эрэ, уолаттаар, дьиэни, хотону ньэҥньийиҥ эрэ! Ойууммут тоҕо эрэ көстүбэт, кэлэрбитин билэн куоппут быһыылаах. Ха-ха-ха!

Милииссийэ уолаттар иһиттибит-истибэтибит диэбиттии, муннугу-ханныгы хаһыспытынан барбыттар. Арай, биир уол мас орон аннын өҥөйөн иһэн: “Һуу, бу тугуй?” – диэт, ойон турбут.

Ону кытта хараҥаттан хагдаҥ эһэ төбөтө былтас гыммыт. Оччону көрбүт дьон аан сэҥийэтигэр кыбылла-кыбылла, таһырдьаны былдьаспыттар. Тэлгэһэҕэ сүүрэн тахсан, аттарыгар ыстаммыттар.

Тойон сыарҕаҕа ойон тиийэн, бинтиэпкэтин сулбу таһыйан ылаат, төттөрү ыстаммыт. Милииссийэ уолаттар хобуураларын хаста-хаста, туран хаалбыттар. Тойон киһи саатын бэлэм тутан, дьиэҕэ ойон киирбитэ – Дэгиэс туох даҕаны буолбатаҕын курдук, орон анныттан тахсан, ньилбэгин тэбэнэ туран: “Тыый, доҕор, бу туохха сааланныҥ?” – диэн соһуйбута буолбут.

“Дьиккэр, хара ыт, үөнүрэ турума! Сибилигин эһэ буолан кубулунан эрэриҥ, ытан кэбиһиэм!” – диэн силэ бырдаҥалаабыт. “Эһэ даа? Бу даҕаны киһи”, – Дэгиэс дьээбэлэммитэ табыллан, мичээрдиэх буолан эрдэҕинэ, тойон кинини саҕатыттан харбаан ылан, таһырдьа соспут.

Таһырдьа таһааран, үһүөн көмөлөөн Дэгиэһи сыарҕаҕа хам кэлгийбиттэр, үлүйүө диэн бэркиһээбиттэрэ буолуо, бараан тулуубунан саба бырахпыттар. Аттарын аартык диэки салайалларын кытта куҥнаах сылгы атара сэлиинэн түһүнэн кэбиспит.

Дэриэбинэттэн тахсан, айан суолугар киирэн сиэллэрэн истэхтэринэ, утары сатыы киһи кэлэн иһэрэ көстүбүт. Дьөһөгөй оҕото айыы киһитин түҥнэри көтүмээри, хардыытын кыараппыт, онно өйдөөн көрөн, утары кэлээччи Дэгиэс уол бэйэтинэн буоларын билбиттэр. Соһуйбуттар-өмүрбүттэр.

Тулууп анныгар сытар киһилэрэ мөхсөн тилигирээбит, онтон бараан сон анныттан ийэттэн төрүү сыгынньах нуучча дьахтара ойон турбут уонна суол устун дэриэбинэ диэки сүүрэн кылбайа турбут. Ол мучумааннана туран, били утары кэлээччи киһилэрин эмиэ сүтэрэн кэбиспиттэр.

Дэгиэс халлааннаан көппүтэ, сирдээн тимирбитэ биллибэтэх. Тойон сиргэ силлээбит уонна сапсыйан баран: “Сатаныа суохпут, мантан барыаҕыҥ!” – диэбит.

Кини “Дэгиэс уол дуо” дэтэн, уһун олоҕу олорбута. Бу быстах түгэни ойуулаан суруйдум.

Игнат ЛЕНСКЭЙ

УлуусМедиа