Күн мичээрэ

Уйбаан Нуолур

1.

Дуунньа бөөлүүн даҕаны аанньа утуйбата. Санаатыгар, баҕар, билигин киирэн кэлиэ диэбит курдук сэрэхэдийэ да сытара бэрт, онон кыратык симэн ыла-ыла, соһуйбуттуу уһуктан кэлэр. Кэлииһи дуо, Куоста суоҕун курдук суох. Сатаатар кэккэлэһэ ыал аанын тыаһа субу турар, күүлэҕэ атах лиһигирээтэҕинэ, кимнээххэ киһи кээлтэ чуолкай биллибэт. Ити Вералаах эһэлэрэ, киэһэ элбэх чэйи истэҕинэ, аанын сабааччыта суох. Дуунньа онно эмиэ балыттарааччы. Ый кэриҥэ дьэ бу курдук эрэй. Ол тухары түүн ахсын оронугар бу курдук соҕотоҕун тоҥор, букуна сатыыр, үллүнэн да көрөр. Ол син биир кэргэн сылааһын солбуйбат. Үстээх кыысчаана аттыгар туспа кырабаакка, илиитин былас быраҕан холкутук утуйа сытар. Оҕо тугун билээхтиэй ийэтин кыһалҕатын, киниэхэ билигин барыта бэрт, сонун, дьикти. Дуунньа чаһытын көрбүтэ, биэс чугаһаабыт. Ок-сиэ бэлиэр ол-бу барыйан көстөр буолан эрэр. Буолумуна, саас кэлэн эрэр. Мантан инньэ өссө Дуунньа сытар эркинигэр күн, көрдө көрбүтүнэн тахсан, көмүс дуйун кутуоҕа…

Аан хоско испиискэ маһын халыгыратар тыаһы кытта, тимир орон ыараханнык хаахыр гынна. Ити аата Сомсоон оҕонньор сотору туран уот оттуохтаах, онтон Дуунньа ынаҕар тахсара кэлиэ. Ферма дьахталларыттан Дуунньа олус да кыбыстар. «Киһи сирэн бырахпыт ойоҕо аатырабын» диэн бэйэтин быһа түһэн сананар. Инньэ гынан ыалларыгар сылдьыбат буолла, үлэтигэр таҕыстаҕьна ыанньыксыт дьахталларын кытта урукку курдук киэҥ хотоҥҥо кэлэ-бара күө-дьаа үөгүлэһэн кэпсэтэрэ уурайда. Хата, дьахталлара, ону ол диэбэккэ, Дуунньаҕа чугастык сыһыаннаһаллар. Бары Куостаны үөҕэллэр, «бу киһи суобастаах төрөөбүтэ буолуо дуо» диэн мунаараллар. «Куһаҕан куһаҕана син хойут да өтүө этэ, онон, оҕолоно иликтэринэ, эрдэ-сылла дьиҥнээх сирэйэ көстүбүтэ ордук, албын эр хоонньо тымныы буолар» диэбит үһү Сомойуулабына диэн элбэх-саҥалаах кырдьаҕас ыанньыксыт. «Хайыы, Дуунньа эдэрикэтэ, үчүгэйэ да бэрт, төһө да оҕолооҕун иннигэр, хайа киһи сирэн силлэҥниэҕэй» диэччи эмиэ баар. Дуунньа, маны барытын эргитэ санаан, уута кылбаччы көтөн хаалла.

Куосталыын икки сыл кэриҥэ олордулар. Уол маннааҕы кулуупка сэбиэдиссэйдиир. Дуунньаны гастрольга бара сылдьан атын нэһилиэктэн «эрийэн аҕалбыта» – ити Куоста бэйэтин тыла. Оччоҕо да түргэн холбоһуу дииллэрэ. Куостаны бастаан хайҕаан бөҕө – «оҕолооҕун дьыалайдаабакка олоҕум доҕоро оҥоһуннум» диирин иһин. Кырдьык да диэххэ айылаах. Дуунньа бастакы кэргэнэ, саҥа холбоһоот, ууга дэҥнэнэн өлбүтэ. Кыыс оҕо төрөөбүтүн ийэтэ Сардаана диэн ааттаабыта. Эдэркээн огдообо, ситэри сыл буолбакка Куостаҕа кэргэн тахсыбыта.

2.

Дуунньа субу сарсын-өйүүн үлэтин туттарар, онтон дойдулуохтаах. Үнүрүүн дьонуттан «сэлээннэнэн олорума, бу хаар үрдүнэн төттөрү кэл» диэн телеграмма туппута. Маннааҕы салалта, Дуунньа, балаһыанньатын учуоттаан, ону утарбат. «Ыарыһах, инбэлиит оҕонньору баран эрэбин» диэн санаа Дуунньаны ордук долгутар буолта хас да хонно. Сомсоон оҕонньор баар-суох уолун Куостаны бу күннэргэ төһө сатыырынан өйдөтө сатаабыт буолуохтаах. Бөһүөлэккэ баран уолун биир муннукка хаайар сураҕырар. Аҥар мас атаҕар эргичиҥнии-эргичиҥнии: «Дьэ, сэбирдэх, сэрэн, сэттэҕин ылыам», – диэн тэҥкэ тиит саҕаны киһини өрө көрөн туран, кыра оҕо эрдэҕинээҕитин курдук мөҥөр диэн сорохтор күлэ-күлэ кэпсииллэр. Онтон, ээх-эй дэппэккэ, туой бэкээринэ диэки тоһугуруу тураахтыыр үһү…

Манна бүгүһүн биир биэкэр кыыс кээлтэ, ханна эрэ курсу бүтэрбит. Дьахталлар: «Дьэ дугуммут ахан эҥинтэйэ, таҥаһа барыта муодунай, кэлээт кулуупка бу дойду ыччата билбэт, туох эрэ мускуллан, имиллэҥнээн тахсар үҥкүүтүн үөрэппит үһү», – диэн кэпсэтэр буолтара. Өссө сир харатыгар «Муоһаанытааҕы» ыччат ферматыгар субуотунньукка тахсыһа сылдьыбыт, онуоха Куоста кэлэ-бара кинини от-мас төрдүн аайы хаартыскаҕа түһэрбит. Ол бэчээттэнэрин көрөн Дуунньа иһигэр күнүүлүү санаабыта, «тоҕо элбэҕэй» диэбитин, «хата харчы харыыта суох киириэ» диэн Куоста халы-мүлү оонньуу курдук эппиэттээбитэ. Онтон кыһын кулуупка тоҕо эрэ субуотаны көтүппэккэ үҥкүү тэриллэр буолта. Дуунньалаах фермалара бөһүөлэк арҕаа уһугуттан бэрт чугас. Ол эрээри ыанньыксыт кыргыттар үҥкүүгэ хойутаан тиийэллэр, кэлиилэрэ да эмиэ эрдэ – хотон үлэһитэ сынньанара наада. Дуунньа Куостаҕа: «Тоҕо ордук-тутах сылдьаҕын, миигин кытта саатар биирдэ эмэ тэҥҥэ кэлиэххин-барыаххын», – диэтэҕинэ: «Өссө да эдэрбин, үҥкүүлүүрүм буруй буоллаҕай», – диирэ. «Мин да кырдьаҕаспын дуо, саастыыбыт дии, оҕолоохпун эрэ», – Дуунньа кырдьык да кыыһыра соҕус хардарбыт. Куоста дьэ билигин ол «эдэрин» көрдөрөн биэкэр кыыстыын олорбута ый буолан эрэр…

– Хайа, сэгээр, турууй, төрүт да утуйбатыҥ быһыылаах. – Сомсоон оҕонньор саҥата Дуунньаны санаатыттан аралдьытта. Уот хайы-үйэҕэ оттуллубут эбит. Оҕотун уһугуннарымаары сыбдыйан туран, таҥна-сууна охсон, утаҕар чэй ыймахтыы түһээт, Дуунньа хотонугар таҕыста. Билигин ынахтар төрөөннөр, үлэ элбэх, түбүк үгэнэ. Оҕонньор, уотун иннигэр өр саҥата суох олорбохтоон баран, хоско киирдэ уонна утуйан баттаҕа эрбэллэ сытар кыысчааны өр көрөн турда. Суорҕанын көннөрдө, оҕо түһээн мичээрдээбитигэр, кырдьаҕас киһи сүрэҕэ сүр сылаастык минньийэн ылла, үөһэ тыынна. Оҕолоох дьахтар кийииттэнэрин сөбүлээбэккэ, Сомсоон муҥхаалы тарда сыспыт күннэрдээх этэ. «Кыыс муҥун! Оҕоргуоҥ дуо уонна ол атын киһи оҕотун?» – диэн уолун үтэн-анньан көрөрө. Кийиит көһөн кэлбитэ. Дуунньа оҕонньорго уот ааныттан амарахтык сыһыаннаһан барбыта. Асчытын, ыраастанньаҥын Сомсоон бастаан аахайбат курдук көрөр этэ. Онтон кэлин бу уопсай дьиэ кэккэлэһэ аанынан олорор Вералаахха «мин кийиитим курдук минньигэс чэйдээх ыал бэйдиэ суох» диэн кэпсээбитин Дуунньа истибитэ. Итинник этии, сахалыы сиэринэн, ыал ийэтин хайҕааһын буолар. Оттон кыысчаан улааттар улаатан испитэ, саҥа ыал тоҕо эрэ оҕолоно охсубатахтара. Сардаана эһэм дии-дии олус убанан, оҕонньор сүрэҕин туппута. Сомсоон да, баҕар, сааһыгар кыыстамматаҕыттан буолуо, эмиэ оҕону кытта күнү быһа бодьуустаһан, кинини атаахтатан тахсара. Сардаана хайы-сах тылланан баарта, өссө аан бастаан эһэтигэр анаан, чуолкайдык да саҥарбатар, ырыа үөрэппитэ:

Буттук-буттук оҕонной

Буппат-буппат инигин,

Ойууй-ойууй быыһынан…

– дии-дии туоталлан туран куобахчааннарын ыллатан бардаҕына, Сомсоон оҕонньор адьас сүрэҕэ уулан хаалааччы.

«Көһүмүнэлэр, биһиги баҕайыларга тоҕо хаалыахтарай. Оннооҕор төрөппүт уолум миигин аахайбакка сырыттаҕа ити дии. Бу котокубуттан арахсарым кэллэҕэ», – диэн баран оҕонньор утуйа сытар оҕону төбөтүттэн биллэр-биллибэттик имэрийэн ылла.

Сотору кийиитэ, хотонуттан киирэн, чэйдээн бардылар.

– Бу сарсыарда Боруода кыыһа ыаппата, – диэн кэпсээтэ Дуунньа оҕонньорго. – Баһын күкүргэ анньан баран турар, аһылыгар да наадыйбат.

– Оҕотун салыыр дуо ол?

– Суох.

– Оччоҕо ыарыйдаҕа, – Сомсоон, чэйдээн бүтэн баран, хамсатыгар бөппүрүөскэ тосту тутан симиннэ. – Мин бөһүөлэккэ бараары олоробун, таарыйа бэтэринээри көрсөрүм дуу.

– Хата этээр эрэ, – диэтэ Дуунньа уонна «оҕонньор тоҕо бөһүөлэктээтэҕэй, эмиэ биэкэр кыыска дуо?» дии санаата. Оттон Сомсоон иһигэр биир туспа сөҕүүлээх олорор «субу уурайар эрээри кыһалларын үлэтигэр». Ити курдук уота-күөһэ суох кэпсэтэн, чэйдээн бүтэллэр.

3.

Тиит, хатыҥ арыылардаах киэҥ нэлэмэн Улуу сыһыы атаҕа, синньигэс билии буолан токуруйан, хоту диэки холлорооннуу түһэ турар уонна Ынах тэппит диэн кыракый алааһы кытта холбоһор. Үөһэттэн көрөр буоллар, улаханнаах куччугуй ыаҕастары иилиммит оргуһуохха маарынныах этэ бу билии. Сааскы халтараан суол устун аҥар атаҕынан тирэхтээх соҕустук хараҕалыы үктэтэлээн, Сомсоон оҕонньор эмиэ бөһүөлэк диэки иэҕэҥнээн иһэр. Сыһыы хаара ис-иһиттэн ырааһыран, туналыйан, күлэн күлүмүрдүү турар күнү кытта оонньоһор курдук, иккиэн хардарыта сырдыгынан ысыһаллар, сардаҥанан саататыһаллар. Ол чаҕылхайга оҕонньор хараҕын уута ыгылллан, халлааҥҥа да, хаарга да арыт хастыы эмэ күннэр көстүтэлээн ааһаллар, онтон эмиэ орун-оннугар түһэр. Күн баар куруутун мичээрдиир, үөрэр! Күнү көрөн хомойбут суох, ордук сааскы күнү. Оҕонньор итинник санааттан сэгэс гынна, мас атаҕын тыаһа түргэнник хоочурҕаталаан ылла. Кини сааһыгар сүөһү-ас үлэтигэр эриллибит киһи. Онон, үөрэнэн хаалбычча, бу да иһэн үүнэр сайынын билгэлии сатыыр. Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир-буор сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. «Оччоҕо хоргун тахсар хонуу, арыы тахсар алаас диэн дьэ бу буолуоҕа. Сүөһү айаҕынан эбээт», – оҕонньор Улуу сыһыытын» улаҕатыгар диэри симириҥнээн көрөн кээһэр.

Бу билиини таҕыс да, бөһүөлэк аҥар уһугар биирдэ баар буолаҕын. Бэкээринэҕэ супту тиийбитигэр, болдьообут курдук, биэкэр кыыс бурдук куулларын баҕанаҕа тахсан тэбэтэлии турар эбит. Куул быыла күдэн курдук оргуйар. Оҕонньор наадатын чуо этэр киһи буолла:

– Аны биирдэ санатабын: ыал олоҕун алдьатыма, Куостаны бүгүн нам-бааччы ыыт.

– Оҕонньоор, уолгун мин дьиэбэр умса анньан киллэрбэтэҕим. Оҕо буолбатах, иннин солоно сылдьар киһи ини, – кыыс куулу сахсыйарын өссө эбэргэ дылы.

– Сокуоннай кэргэннээҕин билбэтэх буолан кубулуҥнаама, эйиэхэ да суут-сокуон көстүө, – Сомсоон табаарыстыы сууттан эбэтэр дьахтар Советыттан хайата бу дьыалаҕа быһаччы орооһуон сөбүн чопчу эппэтэ, дьиҥэ, билбэт даҕаны. .

– Онон-манан куттаама, сокуоннайдык араҕыан иһин саахсаланан да саҥнаспатахха дылылар.

– Оннуктары ирдээн сылдьан иирдитэлээн ис диэн баар дуо? – Оҕонньор кыыска чугаһыыбын диэн, тыал утары түбэһэн, бурдукка эбии киирэн биэрдэ, хаста да ытырта. – Уһун ырбаахылаахтар ыйаахтатан туран аһынсыа да эбиккит.

– Хас дьахтарга бэрт буоламмын, кыыһынан сылдьан кырдьабын дуо оччоҕо?

Оҕонньор сиргэ силлээн баран тэйэн биэрдэ, «киһи иннин ылыа суох быһыылаах» диэн санаата. Бостуой бурдук быылын тото сиэбититтэн кыһыйда, таҥаһын тэбэннэҕэ буолла. Саатар кэнниттэн: «Хата, биһиэхэ кэл, сымнаҕас буулканан аһатыам», – диэн эбии кыыһырдан кэбистэ, инньэ гынан Сомсоон, адьас тириитин таһынан буолан суол чигдитигэр тула эргичиҥнээтэ.

4.

Күнүс үлэ быыһыгар, оҕонньор бөһүөлэккэ эрдэҕинэ, Куоста көтөн түһэр. Өссө тиэргэҥҥэ мотоцикл тыаһа кэлэн тохтообутугар Дуунньа кимин тута сэрэйбитэ, сүрэҕэ мөҕүл гыммыта.

– Сээкэйбин ыларым дуу, көһөр үһүгүн буолбат дуо? – Куоста, киһи сирэйин таба көрбөккө, ону-маны көрдөөтөҕө буолан барар.

– Ол эн туох баайдаахпын харыһыйыа диэн ыйытаҕын дуо, оннооҕор бэйэлээх бэйэм сүрэхпин, чиэспин ылан баран киртитэргэр ыйыппатаҕыҥ, – Куоста, кинини кытта буолбакка, бэйэтин малын-салын кытта кэпсэтэр наадалаах курдугуттан Дуунньа олус диэн абарда.

– Кинигэни наһаа ааҕаҥҥын, кинигэ тылынан саҥараҕын ээ, олох диэн арыый атын, очурдаах-чочурдаах буолуохтаах…

– «Буолуохтаах» диигин, мин олоҕум алдьаммакка, кимиэнэ алдьанна? Соруйан «очурдаах буолуохтаах» оҥоро сатаатыҥ дуу?

– Буолааччы диэри гыммытым сатаммата, – Куоста мантан мүччү туттаран тахсары эрэ толкуйдуур. – Эн өссө да эдэргин…

Дуунньа ити тыллартан уотунан астарбыт курдук буола түстэ, ойон туруон оҕо көтөҕөн олороруттан туттунна.

– Бүгүн кэлэн дьэ билинэн «абыраатыҥ» дии, урут бэйэҥ эрэ эдэргин куруук чорботон этэр буоларыҥ. Өссө бэрт киһи миигин биир эмэ уолга сирдээн баран араҕаары сылдьарыҥ буолаарай?

– Чэ, сатаан кэпсэтиэхпит суох.

– Сатаан олорботох аата, кэпсэтэргэ баҕас сатаһыллыа диэбитиҥ дуо?

– Хаһан көһөҕүн? – Куоста икки чымыдааны хостоон таһаарда, онтон истиэнэҕэ ыйаммыт сааны салҕанан ылла.

– Көһүөм, бүгүн да көһүөм, хараххын аалларыаҥ суоҕа, куттаныма.

«Били оҕонньорго этээр эрэ, биһиэхэ барыа этэ», – диэт Куоста хап-сабар тахсан барар. Кини кэнниттэн Дуунньа оҕотун хам кууһан өөр-өр саҥата суох олордо. «Көһүөм диэтим, ол кини баҕатын курдук таҕыста. Мин манна суоҕум киниэхэ ордуга чахчы, мээнэҕэ дьаныһан ыйыппат. Ол эрээри хайдах мин куруук кини кубулҕатын толорооччу буолуохтаахпыный? Төттөрүтүн, мин көспөппөр баҕарааччылар эмиэ бааллар ээ – кыргыттар, Вера даҕаны. Оттон оҕонньор?» – Дуунньа бу мүнүүтэҕэ, төһө да оҕотунаан иккиэйэх курдук олордоллор, санаата бииргэ үлэлиир табаарыстарыгар, идэ оҥостубут таптыыр үлэтигэр буолла. Сомойуулабына эмээхсин «Дуунньаккаа!» диэн ыҥырар саҥата кытта иһиллэргэ дылы. Бэл, саҥа төрөөбүт ньирэйдэрэ, атахтарын бу аччаччы быраҕаттаан, байааттаҥнаһа тураллара эмиэ көстөн ааста…

Сомсоон бөһүөлэктэн эбиэт кэннигэр кэлбитэ. Уолун оннугар, хата, бэйэтэ буруйдаах курдук туттан, ааны сэрэнэн аһан дьиэҕэ киирэр. Мас атаҕын ыараханнык соһоруттан оҕонньор арбы-сарбы буолтун Дуунньа нөҥүө хоско олорон тута сэрэйдэ. Сардаана кыысчаан тахсан:

– Эһээ, биһиги көспөт буоллубут, – дии-дии эһэтин тула көттө…

– Хайдах даа? – оҕонньор бэргэһэтин ыйыахча буолан иһэн тохтоото.

Дуунньа чэй бэлэмнии-бэлэмнии этэр:

– Оттон соннук, хаалабыт дии.

– Дьэ ол бэрт дьыала, дьэ ол мааны быһыы, – оҕонньор урут аччарыһан тиийэр көхөтүгэр таҥаһын хайдах эрэ дэгэччи соҕус түргэнник ыйаталаата.

Дуунньа, кэпсэтии таҕыстын диэбит курдук, өссө эттэ:

– Куоста сээкэйин илтэ, эйигин ыҥырар – барар үһүгүн.

– Ол аата? – Сомсоон, сүөм түһэн, оронугар балай эмэ олордо. Чэйдииригэр даҕаны саҥата син биир мэлигир, арыылаах килиэбин аҕыйах тиистээх айаҕар аат эрэ харата мүлүрүҥнэтэр. Бүгүн биэкэр кыыс, халлааҥҥа хантаарыҥныы-хантаарыҥныы, хабаана суох саҥара турарын санаата, саҥа кийиит буолан, хайдах туттан-хаптан чэй кута олоруон сабаҕалыы сатаата да, кыайан тобулбата.

– Барар үһүгүн диэтиҥ? – оҕонньор туран, туох бас билэрдээх этим манна диэбиттии, ону-маны көрдө, төҥкөлдьүйдэ.

– Эһээ, ханна бардыҥ? – Сардаана устуултан түһэ эккирээтэ.

– Оттон, тоойуом… Ыалга дуу, хайдах диэххэ дуу.

– «Бар» диэн ити мин тылым буолбатах ээ, уолуҥ илдьитэ, ону хайдах тиэрдиэм суоҕай? – Дуунньа сыыһа өйдөһүү тахсаары дии санаата. – Биһиэхэ хаал диэхпин, ханнык бырааппынан…

– Көр, инньэ диэххин мааҕыҥыттан, – оҕонньор куолаһа кэһиэҕирэн, төгүл-төгүл көхсүн этиттэ. – Биир кэм «уолуҥ да уолуҥ» – уол уолугар сылдьыа. Эһиги да оҕолорум кэриэтэ этигит буолбат дуо? Мантан ханна да барбаппын…

Дуунньа күөмэйигэр туох эрэ кэлэн турбут курдук буолла, хараҕа сиигирэн, түргэн-түргэнник чыпчылыйбахтаата.

– Кырдьык дуо? – диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалла. Сардаана оҕонньорго хайы-үйэҕэ көтөхтөрөн кээстэ, оттон эһэтэ оҕо сып-сылаас ытыһыттан сыллаан ылла.

– Мин хотоммор таҕыстым, – Дуунньа таҥна охсон таҕыста, дьиэҕэ кыысчаан эһэтиниин саҥа-иҥэ буолан хааллылар.

Күн хотон кэннинээҕи мастар үрдүлэринэн эмиэ күлэ-үөрэ турар. Күн баар мэлдьи мичээрдиир. Дьон-аймах киниттэн үөрэммит буолуохтарын сөп күүскэ күлэргэ, сылаастык мичээрдииргэ. Күн мичээрэ киһиэхэ олус да наада. Ол иһин Дуунньаҕа барыта биир буолан көһүннүлэр – оҕотун мичээрэ, оҕонньор мичээрэ уонна күн барахсан мичээрэ. Дуунньа бэйэтэ эмиэ мичээрдии-мичээрдии хотонугар киирдэ.

«Хотугу сулус», 1971 сыл, №8

УлуусМедиа