Алааска

Василий Иванов

Ийэм үрүҥ көмүс биһилэҕэр маарынныыр төп-төгүрүк төрөөбүт алааһым бухатыыр Оҕо бухатыыр алааһа диэн ураты ааттаах. Эмиэ атын манна алаастар курдук, манна сиринэн сыһыллар сыспай сиэллээх сиэлэн сиксийэр налыы сыһыылардаах, адаар муостаах тоҕуоруһар үрдүк хордоҕойдордоох, кус-хаас мунньустан төрүүр-ууһуур күөллээх. Бу көрбүтүм, улааппытым.

Сайын ыһыахха мустан, атын алаас оҕолорун кытта оонньуу сырыттахпына, миигин билбэт кырдьаҕастар: «Хайа алаас оҕото эбитэ буолла?» – дэһэн кэпсэтэллэрэ. Оччоҕо мин бэрт чобуотук: «Оҕо бухатыыр алааһын уолунабын», – диэн киэн тутта хардарарым. Оччоҕо кинилэр: «Ээ, ол били алаас…» – дэһэн иһэн ситэ эппэккэ эрэ, тохтоон хаалаллара.

Миэхэ хайатаа да биир: омуннаах остуоруйата да, дьиҥнээх олоххо буолбута да. Биһиги алааспыт туһунан номох маннык.

Бу алааска биир да оҕото-уруута суох, оҕонньордоох эмээхсин балыктаан аһаан-сиэн олорбуттара үһү. Кинилэр саннын байаатыгар түспүт куп-кугас баттахтаах уол оҕону төрөппүттэр. Остуоруйа буолуон иһин, уол оҕо биир хонон биирдэнэн, икки хонон иккилэнэн, үс хонон үстэнэр испит. Ийэлээх аҕата харахтаахха көрдөрбөккө, кулгаахтаахха иһиитиннэрбэккэ кистээн-кистээн оҕолообуттар.

Ый отут хонуга орулуу туолуута, арай биир киэһэ тиэргэҥҥэ ат туйаҕын тыаһа этиҥ этэринии өрө ньиргийбит. Онуоха эмээхсин оронуттан ойон туран, мас халҕанын сэрэнэн арыйан көрбүтэ, тиэргэн тортотугар дьөһөгөй оҕото кэлэн, түөрт туйахтарыгар үҥкүүлүү, уп-уһун сиэлэ-кутуруга холорук курдук өрө ытылла турар эбит. Ону көрөн алаарыйан турдаҕына, уол оҕо барахсан сулбу ойон тахсан ат арҕаһыгар хатааста түспүт да, алааһы ортотунан илин диэки добун силлиэ аргыстаах көтүтэ турбут…

Аҕам сылгыһыт. Кини биирдэ кыһын буурҕалаах түүн бөрөлөр тарпыт биэлэрин оҕотун – тоҥмут титирик курдук уп-уһун атахтардаах, эһэм оҕонньор дэйбииринии кутуруктаах үүт маҥан кулунчугу эргэ нэк суорҕаҥҥа суулаан, сыарҕаҕа тиэйэн аҕалбыта.

– Дьэ, өлүү, доҕор, – аҕам куобах бэргэһэтин хаарын-сиирин тэбии туран абарар-сатарар, – бөөлүүн бөрөлөр хас да сылгыны тарпыттар. Били, баар-суох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. Барахсан тыҥатын күүгэнэ баранан ситтэрдэҕэ. Кулунчуга эрэйдээх харыйа быыһыгар тахсан турарын, хата, буллубут.

Кулунчук күөх окко маҥнай утаа кэмчиэрийбиттии хамсаабакка сытан баран киэһэлик тураары үнүөхтүүр. Мин, оонньуур оҕото суох буолун бугуһуйа сылдьар киһи, кини аттыттан арахсыбаппын. Кини куобах курдук чөрөгөр кулгаахтара уонна син ат кэриэтэ кистээн дьырылатара миигин дьиктиргэтэллэр. Аҕам сарсыарда, үлэтигэр бараары туран, күн сылыйыар диэри кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга эттэ.

Мин кулунчукка күн аайы кыбыыттан хаста да от киллэрэн биэрэбин, кыл ыаҕайаттан уулатабын уонна ынахтарын аһатвн түбүгүрэ сылдьар ийэбэр этэбин:

– Ийээ, Манчаары Баһылай эмиэ маҥан аттаах этэ дии. Мин кулунчугум ол ат курдук туус маҥан буолуоҕа, сөп дуо?

– Тоойуом, сөп… сөп… Манчаары эмиэ маҥан аттаах этэ, – ийэм үүт, ынах эмиийэ сыттаах илиитинэн төбөбүн сымнаҕастык имэрийэр.

Күн уота сылыйыыта кулунчук аан-маҥнай кыбыыга таҕыста. Кини таһырдьа сырдыгыттан, ырааһыттан, киэҥиттэн-дуолуттан үөрбүттүү, кистээн дьырылатта уонна үс мастаах сүллүгэс бүтэйи кыйа сиэлэн чөрөкөчүйдэ.

Мин кулунчукпунуун сайыны быһа бииргэ сырыттыбыт. Кини миигин иччи оҥостон ыт оҕотунуу батыһа сылдьар. Кинини дьон «ийэтин, Буурҕаны, утумнаабыт, быһый атахтаах, тардыылаах бөҕө ат тахсыа» диэн дьылҕалыыллар.

Аппынаан биһиги тапталлаах төрөөбүт алааспытыттан тэҥҥэ араҕыстыбыт. Кинини Сангаар таас чоҕун хостооһунугар шахта үлэтигэр ылбыттара. Оттон мин сэттэбин туоламмын оскуолаҕа киирбитим. Алааһым күөрэгэйин ырыатын алтан чуораан солбуйбута. Мин дуоскаҕа «ат» диэн тылы суруйа тураммын, харахпар Тулаайаҕы көрөбүн. Тулаайах, билигин эн ханнаҕыный? Эн, Манчаары маҥан атын курдук барахсаным…

Мин үгүс алаас оҕолорунуун интернакка бииргэ олоробун. Кинилэргэ кыһыҥҥы уһун түүнү быһа остуоруйалыыбын. Манчаары маҥан атын туһунан уонна кини курдук туус маҥан алааһым атын туһунан… Итиэннэ Тулаайах хайаан да мин сытар муус түннүгүм анныгар кэлэн, түүн эбэтэр күнүс кистээн дьырылатыа, муос туйахтарынан буору табыйыа дии санаан ылабын..

Иккис кылааһы «биэһинэн-түөрдүнэн» бүтэрэн, өссө Маай бырааһынньыгар пионерга ылыллан, үөрэн-көтөн, ыам ыйын бүтүүтэ төрөөбүт алааспар эргилинним. Арай биирдэ, сайыҥҥы үрүҥ түүн, утуйа сыттахпына, ат туйаҕын тыаһа өрө битигирээн тиийэн кэллэ. Туос түннүгүнэн кыҥастаһа-кыҥастаһа көрбүтүм, остуоруйа да олох буолар түгэннээх эбит, сөҕүөм-махтайыам иһин, саҥа тахсан эрэр кыһыл көмүс күнү ыҥыырданан, кини сыыйыллаҕас сардаҥаларын сиэллэнэн-кутуруктанан, Тулаайах кэлэн турар эбит.

– Тулаайах! – атаҕым сири билбэт буола үөрэн, ойон тахсабын.

Тулаайах миигин билэн иҥэрсийдэ, санныбын, илиибин сыллаан көрдө, онтон дорооболоһордуу кистээн дьырылатта уонна төбөтүн санныбар уурда. Мин кинини моонньуттан кууһан турабын уонна кулгааҕар ботугуруубун:

– Тулаайах, мин аны эйигин ханна да ыыттарыам суоҕа. Манна колхозка да үлэ элбэх, мас-от тиэйиитэ, сир хорутуута баһаам.

Тулаайах, маҥнай күөлгэ киирэн, утаппыттыы уулаан киллиргэттэ, онтон күөх кырыһынан сабыллыбыт алааһын ньуурун сытырҕалыы-сытырҕалыы, субу-субу тыбыырбахтаан ыла-ыла, сиэлэн сиксийдэ. Алааспытын сити курдук иилии эргийэн кэллибит. Ынаҕын ыы эрдэлээн турбут ийэм тахсан, биһигини көрө туран, хайа эрэ бэрт өрдөөҕүттэн үчүгэйдик билэр киһитэ кэлбитинии, саҥа аллайда:

– Оо, Тулаайах барахсан кэлбит дии!

Сарсыныгар аҕам кэллэ. Мин аҕабар утары сүүрэр бэйэм, хаҥас илиитигэр үүн тутуурдааҕын көрөн, тохтоон турабын. Үүн… Ити аата Тулаайаҕы тутан, төттөрү илдьэ бараары, итиччэ тиэтэйэн истэҕэ. Аҕам саҥата суох, күөх оттоох сэргэ төрдүгэр алтан үүнү «кылыр» гыннара бырахта уонна дьиэҕэ киирэн хаалла. Мин үүнү көрөбүн. Сыһыыга аһыы сылдьар аты көрөбүн. Онтон, манна барытыгар «буруйдаах» үүнү ылан, балаҕан үрдүгэр быраҕан кыыратабын. Дьиэҕэ киирэн, номнуо чэйдии олорор аҕам аттыгар сэргэстэһэн олорунан кэбиһэбин.

– Бэҕэһээ киэһэ, бары көрөн турдахпытына, Тулаайах уҥуоргу таас эҥээртэн биһиэхэ, буор эҥэргэ, өрүһү быһа харбаан туораата. Акка баар эбит, дьэ, кытаанах тимир иҥиир-ситии, – аҕам сөҕөр-махтайар, бары сөрү диэн сөхтүбүт, бэри диэн бэркиһээтибит.

– Иҥиир-ситии бөҕө буоллаҕа дии уонна оттон барахсан, төрөөбүт алааһын кытаанахтык санаан иһэр бэйэкэтэ буолан, күүһэ-күдэҕэ үс оччонон эбилиннэҕэ… – ийэм, миигин таптыырыныы, сылаас-сымнаҕас куолаһынан унаарытар.

– Аны ол шахтаҕа ат үлэтин уураппыттар, барыта техника буолбут үһү… – аҕам тохтоон ылла. «Оннук эрэ буоллун», мин үөһэ тыынабын. Онтон көхсүн этиттэ: – Субу аҕай бэбиэскэ туттум, көрдөһөн, эһигини көрсөн бараары кэллим, бу чэйдээт да төннөбүн, – аҕам, күөлгэ хоно соболуу бараары хомунан эрэрдии холкутук эттэ.

Ити сэрии буолбута иккис сайына этэ. Туох алдьархай буолан эрэрин, дьэ, өйдөөн:

– Мин эмиэ барсыам. Отой хаалыам суоҕа. Пионербын, миигин эмиэ ылыахтара, – диэн үрүт-үөһэ айманабын. Оттон мин саҥабын ким да истибэккэ дылы. Ийэм, аҕам таас дьүлэй дьон курдуктар. Ытамньыйа түһээт, таһырдьа ойобун. Дьиэ үрдүгэр бырахпыт үүммүн ылан, сыһыыга тугу да билбэккэ, хойуу кутуругунан дэйбиирдэнэ-дэйбиирдэнэ мэччийэ сылдьар Тулаайахха ытаан сыҥсыйа-сыҥсыйа чугаһыыбын. Кини уун-утары дьоруолаан кэлэн, үүнү сытырҕалаан көрдө.

– Доҕоччуок, аҕам сэриигэ баран эрэр. Оттон ата суох хайдах сэриилэһиэй? Онон эн барар буоллуҥ. Мин, бэйэҥ көрөҕүн дии, отой да буос бээгэйбин, хаһан улаатарым биллибэт.

Мин, аҕам Тулаайаҕы миинэн сэриигэ баран эрэриттэн хом саныы-саныы, аппын сиэтэн, дьиэм диэки төттөрү хаамабын.

Тиэргэҥҥэ үһүөн турабыт: аҕам, ийэм уонна мин. Аҕам сүгэ, хотуур угуттан чэрдийбит ытыһынан төбөбүн имэрийдэ, онтон хонноҕум анныттан ылан, алаас үрдүгэр тоҕо эрэ намтаабыкка дылы буолбут күн диэки хаста да өрүтэ анньымахтаата уонна:

– Чэ, сайыһыма, доҕор. Эн да эр киһигин. Төрөөбүт төрүт буору көмүскээһин манан эрэ бүтүө суоҕа, – диэтэ бүтэҥи куолаһынан.

Сэргэҕэ, ыраах айаҥҥа аттанаары турарын сүрэҕэ таайан, Тулаайах түөрт туйахтарыгар үҥкүүлээмэхтии, өрө дьигиһийэ турара.

Сотору аҕам Манчаары маҥан атын курдук, үүт маҥан Тулаайаҕы миинэн, алааһы ортотунан субулла сытар суол устун айаннатан дьоруолата турбута.

«Чолбон» сурунаал

УлуусМедиа